Bokinka Pańska

Patrz hasło: Tuczna.

W pierwszej wzmiance o miejscowości jej nazwę zapisano cyrylicą jako Bokin (Bokino). Od schyłku XVI w. konsekwentnie występuje forma Bokinka. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od słowa bok z sufiksem -inka. Określała zapewne miejsce położone na uboczu, odległe. W XIX w. dla odróżnienia dwóch wsi Bokinka, jedną zaczęto nazywać Królewską, gdyż wcześniej należała do dóbr królewskich, a drugą Pańską, gdyż stanowiła własność rodu Sapiehów [NMP, 2004, t. 1, s. 267]. Zanim na stałe przyjęła się nazwa Bokinka Pańska, niekiedy w XIX w określano naszą Bokinkę jako Kodeńska.

Ziemie, na których powstała Bokinka Pańska, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Międzyleś [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1927 r. zmieniono jej nazwę na gmina Tuczna. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Bokinka Pańska [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. osada weszła w skład gromady Mazanówka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Tuczna [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Koło Mądrego Drzewka, Końce, Mądre Drzewko, Pod Osowem i Przycinek [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W połowie XIX w. we wsi używano takich nazw terenowych: Chwojny, Gradki, Grudy, Jałowce, Kaczanowe, Kawałki, Konce Szerokije, Lidiny, Liszaki, Łowcze, Mogiłki, Nad Łankami, Panowskie, Pańskie Łowcze, Pasieca, Pilcza, Połownie, Pri Leszczak, Priłowcze, Stojło, Szatricha, Wygon i Zagajnik [APL, ZTL, sygn. 5]. Spis nazw terenowych zamieszczono w monografii [Pińczuk, Kuszneruk, 2000, s. 260–261].

W roku 1599 w Bokince zamieszkiwali m. in. następujący gospodarze: Sidor Bondar, Waśko Kuźma, Pasko Sak, Hryc Słonimiec, Sydor Stelmach, Jacko Nowik, Jarosz Nowik, Waśko Romanow, Piotr Stepucha, Wojtko Studeniec, Sawka Ościej, Jarmosz Murowicz, Ochrym z Dubrowicy, Piotr Bortnik, Iwan Bortnik, (Anton, Jacko, Paweł, Hryc, Andrzej) Tyczycze [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 11v–12].

Inwentarz z roku 1749 odnotowuje w Bokince następujących mieszkańców: Jacko Kowczuk (wójt), Choma Pawluszyk (leśniczy), Mikita Kusznieruk, Fes Kusznieruk, Hweś Chaponiuk, Jacko Ostapczuk, Chalimon Ostapczuk, Klimicha (wdowa), Andrzej Świston, Lewko Panasiuk, Anton Kuzmicz, Michałko Kusznieruk, Klim Karpiuk, Hryc Karpiuk, Andrzej Nowicki, Nazar Nowicki, Kluczycha (wdowa), Panas Kowal [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 16].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Kondrat Kusznieruk, Łuka Klimuk, Nikołaj Matwijuk, Pawieł Karpiuk (I), Foma Jaroszinski, Ignat Matwijuk, Grigorij Lewczuk, Iwan Karpiuk (I), Jakim Karpiuk, Anton Klimiuk, Pawieł Klimiuk, Dimitr Sacharczuk, Zachar Kusznieruk, Wicentij Kusznieruk, Trofim Filipiuk, Sewery Kuźmiuk, Kieiło Kusznieruk, Stiepan Kusznieruk, Martin Kusznieruk, Trofim Janczuk, Iwan Matyjuk, Aleksandr Lewczuk, Iwan Karpiuk (II), Chariton Nowickij, Michaił Matyjuk, Grigorij Kusznieruk, Danił Kusznieruk, Pawieł Karpiuk, Semen Byszuk i Grigorij Swistun [APL, ZTL, sygn. 5].

Brak jest informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1999 w ramach AZP [NID, AZP obszar 63-88].

Pierwsza wzmianka źródłowa o Bokince (w brzmieniu Bokin/Bokino) odnosi się do roku 1579, choć zapewne wieś powstała nieco wcześniej [Sapiehowie, 1890, s. 333].

W okresie przedrozbiorowym Bokinka Pańska była integralną częścią należących do Sapiehów dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Część dóbr kodeńskich (obejmującą wówczas, m.in. leżące na zachód od Bugu, miasto Kodeń bez Placencji, wsie: Olszanki, Leniuszki, Zabłocie, Wólka, Rozbitówka, Matiaszówka, Ogrodniki, Bokinka [Pańska], Żuki i Międzylesie, przysiółki przy młynach: Szostaki i Zalewsze oraz folwarki: Dobromyśl, Krzywowólka, Zabłocie, Zdanówka i Międzylesie) należała od 1775 r. do Elżbiety Sapiehowej, która kupiła je od Adama i Izabeli Flemingów. Po jej śmierci (zm. 1800) odziedziczył te dobra hrabia Władysław Branicki. Po jego śmierci, w wyniku podziału spadku, w 1843 r. dobra kodeńskie stały się własnością Elżbiety z Branickich Krasińskiej, żony znanego poety Zygmunta. W 1876 r. odziedziczyły je po niej wnuki (po zmarłym synu Władysławie): Adam Maria, Zofia Maria i Elżbieta Róża, później żona Jana Józefa Tyszkiewicza. W 1891 r. ostatnia z nich stała się jedyną właścicielką tych dóbr. W 1899 r. dobra kodeńskie nabyła Helena Kogan, która sprzedała je w 1903 r. Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz [SR BP, sygn. 246, 247]. W 1910 r. zbyli oni 343 morgi ziemi. Jej nabywcami byli: Grigorij Klimuk, Stepan Karpiuk, Iwan Karpiuk, Wasilij Kuszneruk, Maksim Chulewski, Lew Kuszneruk, Jakow Chulewski, Grigorij Cudny, Paweł Klimuk, Wasilij Chulewski, Andriej Chulewski, Stanisław Matyjuk, Iwan Kuszneruk, Józef Matyjuk, Konstantin Kuszneruk, Tomasz Kuszneruk, Nikołaj Semeniuk, Pałaszka Panczuk, Andriej Klimuk, Melan Karpiuk, Stepan i Marianna Matyjuk, Wikentij Kuszneruk, Nikołaj Kuszneruk, Fiodor Puczko, Jelena Matyjuk, Piotr Jarorzyński, Jakub i Anna Karpiuk, Makarij Klimuk, Kirił Semeniuk. [APL OR, HBP, sygn. 391]. Gurewicze pozostającą w ich rękach część Bokinki wydzielili w 1912 r. w osobną księgę hipoteczną. W 1913 r. sprzedali oni i tę część. Kupili ją: Wasilij Prud, Piotr Kuszneruk, Dawid Matejuk, Maksim Kuszneruk, Wasilij Kuszneruk, Dmitrij Sacharczuk, Iwan Sacharczuk, Lew Pilipiuk, Nikołaj Pilipiuk, Paweł Kuszneruk, Onufrij Kuszneruk, Mark Swistun, Karp Swistun, Jemielian Kuszneruk, Anton Mareckij, Ławrientij Kuszneruk, Gierasim Semeniuk, Nikołaj Kolada i Foma Kolada [APL OR, HBP, sygn. 382]. Potem doszło do kolejnych zmian własnościowych.

Poszczególne folwarki dóbr kodeńskich przez setki lat były wydzierżawiane szlachcie. Jedynie w okresie 1843–1864, ich ówczesna właścicielka Elżbieta Krasińska zarządzała nimi jako całością, usuwając wcześniejszych dzierżawców. W Bokince w XIX w. dzierżawcami byli m.in.: Marcin Maciejowski, Antoni Mańkowski i Walenty Chiżyński [Onyszczuk, 2016, s. 223, 381].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Początkowo należeli oni do parafii pw. św. Michała Archanioła w Kodniu. W latach 1621–1626 przeniesiono ich do parafii Ducha Świętego w Kodniu. W końcu XVIII w. osada wróciła do pierwotnej parafii, aby potem znaleźć się w parafii żeszczyńskiej. Parafie te leżały w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej należały do diecezji chełmskiej. W 1904 r. w Bokince Pańskiej zamieszkiwało 127 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 986]. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 130 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 1003]. W 1866 r. na cmentarzu w Bokince Pańskiej wybudowano murowaną kaplicę grekokatolicką św. Archanioła Michała, w 1875 r. zamienioną na prawosławną, a rozebraną w 1938 r. [APL, KPCH, sygn. 1003]. Cerkiew ta został zburzona przez władze polskie w 1938 roku. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono do województwa olsztyńskiego 44 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 279]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony. Obecnie we wsi znajduje się prawosławny cmentarz z cerkwią św. Mikołaja, należący do parafii św. Anny w Międzylesiu.

Nieliczną grupę mieszkańców wsi w przeszłości stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu. Po jej likwidacji przez administrację rosyjską należeli oni w latach do parafii w Huszczy (1875–1882), a potem do parafii w Tucznej. Początkowo rzymskimi katolikami byli zamieszkujący we wsi zastawnicy i ich służba. Po ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na legalne odchodzenie od prawosławia we wsi na katolicyzm przeszło 10 osób [Tłomacki, 2018, s. 160]. Obecnie katolicy ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej w Huszczy.

Rosyjska szkoła ministerialna działała w Bokince od 1887 r. [APL, KPCH, sygn. 1003]. W 1928 r. we wsi istniała jednoklasowa szkoła powszechna [APL, SPB, sygn. 225]. W 1930 r. uczęszczało do niej 46 dzieci [Falski, 1933, s. 148].

W roku 1599 osiadłych w Bokince było 32 gospodarzy, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na około 160–190 osób. Inwentarz z roku 1749 odnotowuje jedynie 18 domów, czyli około 90–110 mieszkańców [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 11v–12; AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 16]. Według wykazu z 1827 r. w Bokince [kodeńskiej] znajdowały się 32 domy zamieszkane przez 147 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 31]. W 1863 r. przebywały tam 183 osoby [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwały 254 osoby [PKSG za 1887, s. 6]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 47 budynkach egzystowało 268 osób, w tym 183 rzymskich katolików i 85 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1928 r. we wsi mieszkało 351 osób [APL, SPB, sygn. 225], natomiast w 1943 r. 384 [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. Bokince Pańskiej zameldowanych było 158 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Bokinki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W 1599 r. wieś liczyła 22 włóki. Przy czym widać duży potencjał rozwojowy, bowiem aż 10 z nich jest nowo osadzonych. Ich użytkownicy ponosić mieli następujące zobowiązania: „z włóki płatnej po kopie 1 i 30 gr., stróżowego gr. 6, za wóz siana gr. 6, żyta beczek 2, owsa beczek 2, gęś 1, kurów dwoje, jajec dwadzieścia” [VUB, sygn. F4-(A1710)34296, k. 12]. W 1909 r. wydzielony z dóbr kodeńskich majątek Bokinka Pańska miał powierzchnię 686 mórg (zabudowania, ogrody i sady – 7, ziemia orna – 518, ługi – 123, wygony – 1, lasy i krzaki – 13, drogi – 21 i bagna – 1).

Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Bokince [Pańskiej] uwłaszczono 23 gospodarstwa (28 właścicieli) mające po ok. 26 mórg. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono jedno pełne gospodarstwo, dwa ogrody oraz pastwisko wspólnotowe (90 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność 742 morgi ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i płotów oraz 52 wozy opału i jednego wozu łuczyny na oświetlenie rocznie. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy [APL, ZTL, sygn. 5].

Cmentarz. Data powstania cmentarza w Bokince Pańskiej jest nieznana. Pierwsza informacja pisemna dotyczy budowy na nim murowanej kaplicy grekokatolickiej św. Archanioła Michała w 1866 r. [APL, KPCH, sygn. 1003]. Obecnie stoi na nim kaplica wybudowana na początku XX wieku.

*** Częścią środowiska kulturowego wsi jest miejsce pamięci wpisane do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków, upamiętniające rozstrzelanych przez okupantów niemieckich mieszkańców wsi Bokinka Pańska.

*** W dawnych wiekach pożary były codziennością ówczesnych ludzi. Czasami przybierały one wielkie rozmiary, np. 5 X 1878 r. w folwarku w Bokince spaliło się 5 budynków i ruchomości, których wartość oceniono na niebagatelną sumę 11 187 rubli [„Warszawska Gazeta Policyjna”, 1878, nr 214, s. 3].

***  W sierpniu 1915 r. wieś została spalona przez wycofujące się wojska carskie, a wielu jej mieszkańców udało się na uchodźstwo w głąb imperium rosyjskiego. Tylko część ukryła się w „Olszynie” [Pińczuk, Kuszneruk, 2000, s. 259].

*** Partyzanci radzieccy za wydanie jednego z nich rozstrzelali Demczukową z dwojgiem dzieci [Pińczuk, Kuszneruk, 2000, s. 263].

*** 14 września 1942 w ramach akcji pacyfikacyjnej okupanci niemieccy aresztowali mieszkańców wsi: Franciszek Cudny (24 l.), Piotr Hulewski (24 l.), Aleksander Pyszko (19 l.), Aleksander Korżyński (19 I.). Tylko ostatni z nich przeżył pobyt w obozie [„Słowo Podlasia”, 2010, nr 11]. Z rąk okupantów zginęła też trzyosobowa rodzina Nieścioruków, a także Paweł Matejuk i Aleksander Matejuk [Pińczuk, Kuszneruk, 2000, s. 264].

*** W czasie II wojny światowej na terenie wsi pochowano ośmiu nieznanych jeńców radzieckich [APL OR, AGTuczna, sygn. 191].