Bokinka Królewska

Patrz hasło: Tuczna.

Nazwa pochodzi prawdopodobnie od słowa „bok” z sufiksem -inka. Określała zapewne miejsce położone na uboczu, odległe. W XIX w. dla odróżnienia dwóch wsi Bokinka, jedną zaczęto nazywać Królewską, gdyż wcześniej należała do dóbr królewskich a drugą Pańską, gdyż stanowiła własność rodu Sapiehów [NMP, 2004, t. 1, s. 267].

Ziemie, na których powstała Bokinka Królewska, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazła się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Tuż po zawarciu unii lubelskiej, w roku 1569, m. in. Bokinka na krótko znalazła się pod jurysdykcją Korony, bowiem król Zygmunt August, rozgniewany niechętną postawą wobec unii Eustachego Wołłowicza starosty brzeskiego i wohyńskiego, przyłączył starostwo wohyńskie (do którego należała także Bokinka) do koronnego województwa podlaskiego i przekazał staroście radomskiemu Janowi Tarło. Była to jednak sytuacja przejściowa, bowiem wkrótce Wołłowicz wrócił do łask, Tarło zrzekł się tego nadania na jego rzecz, a tereny te powróciły do województwa brzesko-litewskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego [Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 10]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Trojanów, a potem Kościeniewicze [APR, ZDP, sygn. 21764; APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kościeniewicze [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Bokinka Królewska [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Dąbrowica Duża [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Tuczna [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Tuczna [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Czuble, Dębowy Lód, Dołga, Gaje, Kąt, Łysek, Mańkowice, Piaski, Sieleckie, Wierzbiny, Wieś i Zabłocie [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W pierwszej połowie XIX w. posługiwano się nazwami terenowymi: Zagumienie, Kąt i Zakończe [APL OCH, HW, sygn. 4/43]. W 1864 r. odnotowano też: Gaj, Dołga, Lesok, Morgi, Ogrody, W Lesie i Wygor [APL, ZTL, sygn. 4].

Rewizja starostwa brzeskiego z 1566 roku wymienia w Bokince m. in. następujących mieszkańców: Michno Perdel, Wasyl Kołpak, Choma i Taras Babicz, Iwan Dul, Senko Pilipowicz, Stanisław Lach, Chedko Gira, Iwan Tusewicz, Matej Rużko, Paszko Czyżewski, Zanko Prichoży, Borys Bajczyc, Makar Kutkowicz, Stepan Łuzkowicz [DMAMJ, s. 367-368].

W inwentarzu z roku 1687 odnotowani jako gospodarze w Bokince są: Daniło Siekierczyk, Petruk Dubrowiec, Tymosz Wierzchowski, Paweł Dmitruk, Iwan Kaliszek, Maciej Dubrowiec, Miszko Siekierczyk, Oleś Tychoryk, Miszko Trzeciak, Kuźma Simonik, Waszczycha (wdowa), Daniło Przechodziec, Stepan Piotriszyk (wójt), [NN] Bedlewski, Wasilewska (wdowa) [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1679, s. 6].

W 1810 r. gospodarstwa w Bokince Królewskiej posiadali: Iwan Chryścionka, Daniło Jaklaniuk, Iwan Medwediuk, Juzwo Medwiediuk, Stepan Czyrka, Semen Petraczuk, Onyśko Bojaruk, Gmiter Harasimiuk, Iwan Czyrka, Jan Siekierzyński, Semen Medwiediuk, Iwan Medwiediuk, Nescior Kolada, Hryć Bojarczuk, Wawrysz Chryscionka, Sidor Medwiediuk, Roman Medwiediuk, Tomasz Bojarczuk, Lewko Bojarczuk, Chwedor Medwiediuk, HRyć Trzeciak, Iwan Chryscionka, Iwan Medwediuk, Korniło Czernik, Chalimon Oluszka, Oleksa Oluszka, Stepan Kowalenko, Michał Kowalenko, Michał Niczyporuk, Stepan Petruszuk, Lewsko Dawidiuk, Mikita Dawidiuk, Łukasz Bojarczuk, Mikita Petruszuk, Stepan Ostapiuk, Wasyl Ostapiuk, Iwan Harasimiuk, Semen Ostapiuk, Olesiej Łój, Onyśko Kowaleńko, Semen Łój, Oryszka, Maksym Żeśko, Daniło Dawidiuk, Chalimon Medwediuk i Onufrycha [APR, ZDP, sygn. 13008].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w latach 1999 i 2003 odkryto 16 stanowisk. Najstarszymi znaleziskami są drapacz i wiórek krzemienny – datowane na bliżej nieokreślony okres mezolitu. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej wyróżniono ślady osadnicze z wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka) oraz wczesnej epoki żelaza (okres rzymski). Kolejne ślady osadnicze i miejsca po siedliskach dotyczą średniowiecza wczesnego (m.in. w zakresie IX-XII w.) i późnego (XIV-XV w.), także osadnictwa okresu nowożytnego (XVI-XVIII w.). Ponadto w kilku przypadkach nie określono chronologii nielicznych niecharakterystycznych ułamków ceramiki, także odłupków krzemiennych. Od miejscowej ludności uzyskano informacje o bliżej nieokreślonym „kręgu kamiennym” odkrytym w trakcie budowy stodoły na początku lat 1970? [NID, AZP obszary: 63-88, 63-89 i 64-89].

Ponadto w trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1999 odkryto 4 stanowiska, na których zebrano pojedyncze wytwory krzemienne i ułamki ceramiki nieokreślonej chronologii. Ich lokalizację przypisano kolonii Grabowszczyzna zaliczonej do gminy Tuczna, faktycznie położonej na terenie gminy Łomazy [NID, AZP obszar 63-88 – tam: Grabowszczyzna].

O bliżej nieokreślonych materiałach z neolitu (kultura amfor kulistych) wzmiankuje M. Bienia (2003, 40). W latach 2000-2001 prowadzono badania ratownicze na stanowisku wielokulturowym, gdzie odkryto kilkanaście obiektów, m.in. budynek mieszkalny z wczesnego średniowiecza (VII-X w.), obiekty (VI-IX); paleniska z ceramiką kultury przeworskiej, śladowo również materiały z mezolitu, neolitu, epoki brązu – fazy wczesnej (kultura trzciniecka) i późnej (kultura łużycka), okresu rzymskiego [Gosik-Tytuła et al. 2001, 6; Gołub et al. 2002, 9-10; Miśkiewicz 2003, 92-95; Martyniuk-Drobysz 2012, 181].  

Bokinkę (w brzmieniu Wola Bokinna) wymienia inwentarz starostwa brzeskiego z roku 1566 [DMAMJ, s. 367–368].

Bokinka należała do dóbr królewskich (hospodarskich). W ramach starostwa brzeskiego, wchodziła w skład tzw. włości piszczackiej i wójtostwa dąbrowickiego [por. DMAMJ, s. 363–368]. Po roku 1589, kiedy dobra monarsze w województwie brzeskim przekształcono w tzw. ekonomie i podzielono na klucze, należała do klucza kijowieckiego, zaś od lat 70. XVIII w. do klucza trojanowskiego [szerzej patrz: Kijowiec – Właściciele; Trojanów – Właściciele].

Dobra królewskie były przez lata dzierżawione. W 1794 r. król Stanisław August Poniatowski nadał klucz trojanowski (Bokinka Królewska, Choroszczynka, Dąbrowica Wielka i Połoski), niezgodnie z obowiązującym prawem, w dożywotnie posiadanie dla Jana Hornowskiego [APR, ZDP, sygn. 21763]. Nadania tego nie zaakceptowały zaborcze władze austriackie, które w 1803 r. wydzierżawiły wieś na sześć lat Józefowi Dunowskiemu. W tym czasie, 21 marca 1809 r. władze austriackie sprzedały te dobra narodowe. Klucz trojanowski na publicznej licytacji kupił Samuel Tupalski [APR, ZDP, sygn. 13008]. Ten jednak w 1810 r. złożył oficjalne oświadczenie, że „nie dla mnie, nie dla moich sukcesorów, ale jedynie całe to kupna nabycie przez przyjaźń dla ks. Aleksandra Sapiehy (…) uczyniłem”. Stąd też wsie Choroszczynka i Bokinka Królewska stały się własnością Sapiehy już w 1809 r. [APL OCH, HW, sygn. 4/43]. Włóka ziemi w Bokince Królewskiej należała jednak do spadkobierców Leona Czubalskiego, który otrzymał ją od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1772 r. za zasługi wojskowe [APR, ZDP, sygn. 21764]. Po jego śmierci w 1812 r. stała się własnością dzieci Aleksandra: Leona i Anny Zofii (później żony Adama Jerzego Czartoryskiego). W 1835 r. część należąca do Leona została skonfiskowana na rzecz skarbu publicznego Królestwa Polskiego na mocy postanowienia Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego w sprawie konfiskaty dóbr pozostających na emigracji byłych powstańców listopadowych. W 1835 r. całość dóbr wisznickich, z Bokinką Królewską, na publicznej licytacji nabył Ignacy Sosnkowski [APL OCH, HW, sygn. 1/24]. W 1839 r. sprzedał on wspomnianą wieś Sulimanowi i Zofii Bielakom za 80 tys. złp. Po śmierci Sulimana (zm. 1852) połowę wsi przejęli jego synowie Maciej, Józef i Jan Bielakowie. Potem po bezpotomnej śmierci Józefa (około 1863 r.) jego część odziedziczyła matka Zofia. W 1864 r. chłopi w wyniku uwłaszczenia stali się właścicielami użytkowanej wcześniej ziemi. W 1874 r. Bielakowie sprzedali Bokinkę Antoniemu Wróblewskiemu, współnabywcami byli Wincenty Piotrowski i Oskar Puttner. W 1875 r. ostatni z nich swoją część sprzedał Zofii z Mellerowiczowej (żonie Henryka). W związku z zaleganiem ze spłatą kredytów, w 1879 r. majątek został wystawiony na licytację. Jego nabywcami zostali wówczas chłopi: Prokop Wasilewski, Łuka Łukianiuk, Nikołaj Bojarczuk, Chwedor Garasimiuk, Korniło Miedwied, Matwiej Miedwied, Stepan Pietraszuk, Iwan Piertaszuk, Jewdokim Masłowski, Wasilij Bojarczuk, Piotr Bojarczuk, Filip Miedwied, Jakim Miedwied, Stepan Miedwied, Hryć Czerniuk, Trochim Czerniuk, Chalimon Kot, Anton Bojarczuk, Tomasz Miedwied i Roman Rzeszko. W kolejnych latach doszło do kolejnych zmian własnościowych [APL OR, HBP, sygn. 381].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Należeli oni początkowo do parafii w Piszczacu a potem od 1753 r. do parafii w Choroszczynce, leżącej w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej do diecezji chełmskiej. W 1817 r. w Bokince zamieszkiwało 293 grekokatolików [APL, CHKGK, sygn. 303]. W latach 70. XIX w. część mieszkańców wsi aktywnie uczestniczyła w protestach przeciwko przymusowemu przyłączeniu unitów do Cerkwi prawosławnej. Mieszkaniec Bokinki Jakub Łojewski, który wyróżniał się nieprzejednaną postawą został aresztowany, osadzony w bialskim więzieniu a następnie zesłany do guberni chersońskiej. W 1888 r. za trwanie z decydowanym oporze wobec prawosławia został on wysłany do guberni orenburskiej, gdzie wysłano także jego rodzinę: żonę Teklę i dzieci Zachariasza, Józefa, Jana, Katarzynę i Teklę [Tarasiuk, 2018, s. 74; Tarasiuk, 2022, s. 231]. Opór unitów został jednak złamany i z upływem czasu większość z nich pogodziła się z przejściem na prawosławie. W 1904 r. w Bokince Królewskiej zamieszkiwało 314 prawosławnych. W duchu większość czuła się jednak związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacząco spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich tylko 53 [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi należeli do parafii w Zahorowie [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono do województwa olsztyńskiego jedynie 9 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 279].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Połoskach, do niej należeli wierni z Bokinki [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. we wsi mieszkała pewna liczba neounitów [APL, SPB, sygn. 487].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Piszczacu przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej zamknięciu przez władze carskie w 1878 r. należeli do parafii w Białej Podlaskiej, a następnie po erygowaniu parafii rzymskokatolickiej w Tucznej w 1882 r. do tejże (chociaż prowadzono nadal oddzielne księgi metrykalne dla parafii piszczackiej). W okresie II Rzeczypospolitej katolicy zaliczani byli do parafii rzymskokatolickiej w Tucznej [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej pw. św. Anny w Tucznej.

Rosyjska szkoła ministerialna działała w Bokince [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1928 r. we wsi istniała jednoklasowa szkoła powszechna [APL, SPB, sygn. 225]. W 1930 r. uczęszczało do niej 55 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

Inwentarz z roku 1687 odnotowuje w Bokince 16 dymów, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na około 80–100 osób [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1679, s. 6]. W inwentarzu z roku 1792 wymieniono 43 gospodarzy, czyli około 215–260 mieszkańców [LVIA, f. 11, sygn. 1474, k. 53v–54]. Według wykazu z 1827 r. w Bokince znajdowało się 50 domów zajmowanych przez 292 osoby [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 31]. W 1863 r. mieszkało tam 216 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi egzystowało 337 osób [PKSG za 1887, s. 6]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 77 budynkach zamieszkiwało 418 osób, w tym 378 rzymskich katolików i 38 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1943 r. odnotowano 442 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. we Bokince Królewskiej zameldowanych było 216 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Bokinki Królewskiej na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W roku 1566 do wsi należało 25 włók „gruntu podłego”. Mieszkańcy zobowiązani byli do zapłaty czynszu w wysokości 8 groszy z włóki. Pozostałe obciążenia i powinności takie m. in. jak tzw. tłoki, gwałty, konieczność dostarczenia owsa, żyta, gęsi, kur, jaj, itp., można było zamienić na dodatkowe opłaty. Po przeliczeniu na pieniądze wszystkich zobowiązań, całkowity czynsz wynosił 83 grosze z włóki. Całkowity roczny dochód ze wsi wynosił nieco ponad 34 kop groszy [DMAMJ, s. 367–368]. W inwentarzu z roku 1687 Bokinkę określono jako „wieś bojarską”. Jej mieszkańcy oprócz proporcjonalnego do ilości uprawianych włók „osiadłych i przyjemnych” czynszu, płaconego do dworu kijowieckiego, zobowiązani byli do tego, by „gdy tego potrzeba ukaże, z listami gdzie każą chodzić i jeździć, groble zasypować, mosty naprawować, podwody do Warszawy, albo gdzie potrzeba ukaże za mil 24 ze dwóch włók co rok, na którą wieś kolej przyjdzie, odprawować mają” [AGAD, AWR, dz. XXV, sygn. 1679, s. 12]. W roku 1792 działała w Bokince karczma, którą określono jako małą, starą i wymagającą reperacji. Oprócz niej lustratorzy odnotowali także m. in. browar, słodownię, wołownik, chlew, dwa spichlerze i dwie studnie [LVIA, f. 11, sygn. 1474, k. 54]. W 1833 r. we wsi istniał dziedziniec dworski z zabudowaniami folwarcznymi, wiejskimi i karczemnymi, drogami i ogrodami zajmujący 22 morgi. Znajdował się przy nim dom folwarczny z drewna sosnowego tartego, zbudowany w węgły, z dwoma izbami z alkierzami. W folwarku stały też nowe drewniane budynki gospodarcze: stodoła, obora oraz stary spichlerz, studnia i karczma [APL OCH, HW, sygn. 4/43].

W XIX w. do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności w miejscowym folwarku. Według danych z 1810 r. każdy gospodarz posiadający grunt „siedzibny” odrabiał dwa dni tygodniowo przez cały rok pańszczyzny pieszej lub sprzężajnej. Dodatkowo latem musiał odbyć cztery dni tzw. gwałtu, czyli wyjścia do pracy na polu dworskim wszystkich zdolnych do pracy ludzi z gospodarstwa, poza jedną pozostawioną do pilnowania go. Ponadto obowiązywała ich tzw. stróżowszczyzna – w wymiarze pięciu dni tygodniowo, dodatkowych 14 dni pracy szarwarkowej (6 dni w okresie między 1 kwietnia a 30 czerwca i 8 dni w okresie od 1 listopada do 1 marca), sześć dni daremszczyzny lub wyprzędzenia 2 funtów grubych albo funta średnich talek. Obowiązywał ich dzień pracy trwający od wschodu do zachodu słońca. W sumie gospodarza obowiązywało 128 dni pańszczyzny rocznie. Poza wymienionymi już robociznami chłopi musieli trzy razy w roku sprawować stróżę nocną we dworze. Wnosili również czynsz pieniężny [APR, ZDP, sygn. 13008]. W 1833 r. we wsi stało 40 chałup zbudowanych w węgły z drewna. Każda z nich miała jedną izbę z alkierzem, komórkę i sień, dwa małe okna, piec dymny i komin z gliny z dymnikiem na dach wyprowadzonym, sufit z dylików i słomiany dach. Ponadto we wsi było 35 jednoklepiskowych stodółek, szopek, chlewów, zbudowanych z drewna lub chrustu, 12 drewnianych spichlerzy i 9 studni wiejskich [APL OCH, HW, sygn. 4/43]. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Bokince uwłaszczono 36 gospodarstw mających po ok. 10 lub 20 mórg, będących w posiadaniu 45 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono jedno gospodarstwo oraz nieużytki. Poza nimi uwłaszczono jeszcze czterech gospodarzy. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 661 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i 52 wozy zbieraniny na opał. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy, sprecyzowany w 1871 r., pozwalał chłopom na wypas 210 sztuk bydła rogatego, 43 koni, i 554 owiec. Chłopi zrezygnowali z praw serwitutowych w 1931 r. w zamian za 103 ha gruntów [APL, ZTL, sygn. 4; APL OR, HBP, sygn. 381].

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne. W Bokince Królewskiej warte wspomnienia są kapliczki przydrożne: przy skrzyżowaniu drogi do Tucznej z drogą gruntową do Dąbrowicy Dużej i św. Jana z pocz. XX w.

*** W grudniu 1943 r. okupanci niemieccy aresztowali Józefa i Władysława Bojarczuków. Zostali oni potem rozstrzelani w publicznej egzekucji w Leśnej Podlaskiej 20 IV 1944 r. [Flisiński, Mierzwiński, 2012, s. 114].