Zalesie (gm. Zalesie)
start
Powiat: bialski
Gmina: Zalesie
Mapa miejscowości
end
Miejscowości – część ekspercka
W świecie cyfrowym
Gmina wiejska Zalesie w zasobach Internetu
(dostęp do udostępnionych poniżej linków w dn. 4-5 lutego 2026 r.)
Poniżej znajdują się wybrane informacje dotyczące gminy wiejskiej Zalesie. Zestawienie to, mimo obiektywnego faktu, że gmina nie jest wielką, znaną i bogatą wspólnotą samorządową, a zainteresowanie nią, a promowanie jej obywa się niemal wyłącznie przez Gminny Portal Internetowy, nie ma charakteru całościowego. Zadaniem wykazu jest natomiast umożliwienie i ułatwienie korzystającym z dobrodziejstw Internetu Czytelnikom relatywnie szybkie zapoznanie się z bieżącym życiem i problemami gminy. Być może wesprze to rozwój lokalnej turystyki, a przygraniczny charakter wiosek położonych przy niezwykle istotnych trasach międzynarodowych zostanie dostrzeżony jako potencjał rozwoju ekonomicznego gminy.
INFORMACJE OGÓLNE
Zalesie. Gminny Portal Internetowy daje szanse na szybkie poznanie gminy za pomocą informacji umieszczonych na pionowym pasku po lewej stronie ekranu. W zakładce GMINA mieszczą się następujące dane: INFORMACJE OGÓLNE (z podziałem wewnętrznym na „Herb”, „Historia” (Rys historyczny gminy Zalesie ); WŁADZE GMINY; URZĄD GMINY; RADA GMINY; SOŁECTWA (patrz niżej); OSIĄGNIĘCIA . Kolejne zakładki na pasie poziomym to OŚWIATA I KULTURA oraz SPORT I REKREACJA . Treści w nich zawarte zostały umieszczone w odpowiednich częściach merytorycznych niniejszego zestawienia.
GMINA WIEJSKA ZALESIE POWIAT BIALSKI (dane statystyczne, plik pdf., ss. 4)
Bialski informator samorządowy: gmina Zalesie (folder promocyjny, plik pdf., ss. 6)
Gmina Zalesie 1990-2010 (folder, plik pdf., ss. 28)
RAPORT O STANIE GMINY ZALESIE za 2019 rok (plik pdf., ss. 50)
RAPORT O STANIE GMINY ZALESIE ZA ROK 2020 (plik pdf., ss. 59)
ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY ZALESIE, Zalesie 2023 r. (plik pdf., ss. 99)
ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWNIA (plik pdf., ss. 93)
Strategia Rozwoju Gminy Zalesie na lata 2008 – 2020 Zalesie, listopad 2008 (plik pdf., ss. 101)
Berezówka (części wsi: Małówka, Ogródki)
Dereczanka (część wsi: Ogródki)
Dobryń Duży (części wsi: Kopelówka, Zamienna, Pasieki)
Dobryń, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 82.
Wieś Dobryń-Kolonia w liczbach
Dobryń 1, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack,
Horbów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 123.
Horbów Kolonia (część wsi: Popówka)
Wieś Horbów-Kolonia w liczbach
Kijowiec (części wsi: Nowinka, Starzynka)
Kijowiec Kolonia (części wsi: Dworszczyzna, Podrzeczna, Polna)
Wieś Kijowiec-Kolonia w liczbach
Kijowiec PGR (Uchwałą nr XII/72/08 Rady Gminy Zalesie z dnia 12 marca 2008 roku utworzono sołectwo Kijowiec PGR, którego teren obejmuje obszar po byłym Państwowym Gospodarstwie Rolnym w Kijowcu)
Kłoda Duża (część wsi: Gaj)
Lachówka Duża (część wsi: Podsętków)
Malowa Góra (części wsi: Malówka i Trety)
Mokrany Nowe (część wsi: Kopylówka)
Mokrany Stare (część wsi: Dwór)
Wieś Wólka Dobryńska w liczbach
Zalesie (powiat bialski) (część wsi: Niedosiew)
AKTUALNOŚCI
W okresie od 2001 roku Gmina wydawała nieregularnie jednodniówkę pt. „Gmina Zalesie”, chwilami był to kwartalnik, a od 2005 (do 2011?) miesięcznik z podtytułem „Biuletyn Informacyjny”. Nieliczne egzemplarze tego biuletynu są zdigitalizowane w zbiorach Bialskiej Biblioteki Cyfrowej. Wszystko wskazuje na to, że w tej chwili UG Zalesie nie publikuje podobnego periodyku informacyjnego.
Zalesie. Gminny Portal Internetowy Aktualności (wyświetlają się automatycznie, a uzupełnieniem tychże jest zakładka Fotogaleria
Radiobiper (z tagiem gmina Zalesie)
Biała 24 Gmina Zalesie wiadomości
„Kurier Lubelski” (z tagiem gmina Zalesie)
„Dziennik Wschodni” (z tagiem gmina Zalesie)
„Podlasianin” (z tagiem gmina Zalesie)
POTENCJAŁ EKONOMICZNY, INWESTYCJE
Na terenie gminy Zalesie zarejestrowanych jest 151 podmiotów gospodarczych prowadzących działalność produkcyjną, usługową, turystyczną, stolarską. Patrz TUTAJ: Wobec sporych walorów turystycznych i znakomitego położenia geograficznego przy głównych trasach na linii wschód-zachód, W kluczowej zakładce DLA INWESTORA NA PORTALU GMINY NIE MA DOSŁOWNIE ŻADNEJ INFORMACJI…
ORGANIZACJE POŻYTKU PUBLICZNEGO (fundacje, stowarzyszenia)
Aktywne Koło Gospodyń w Zalesiu
Koło Gospodyń Wiejskich w Kijowcu nad Krzną
Ochotnicze Straże Pożarne na portalu gminnym
Ochotnicza Straż Pożarna w Kijowcu
Ochotnicza Straż Pożarna w Mokranach Starych
Ochotnicza Straż Pożarna w Dobryniu Dużym na FB
Ochotnicza Straż Pożarna w Zalesiu
Ochotnicza Straż Pożarna KSRG Zalesie na Fb
Ochotnicza Straż Pożarna w Dereczance
Ochotnicza Straż Pożarna w Mokranach Nowych
Ochotnicza Straż Pożarna w Wólce Dobryńskiej
OŚWIATA I KULTURA
SZKOŁA PODSTAWOWA IM. POLSKI NIEPODLEGŁEJ W ZALESIU (- szkoła na portalu gminnym ; Historia szkoły
Szkoła Podstawowa im. Marii Skłodowskiej-Curie Skłodowskiej w Dobryniu Dużym (szkoła na portalu gminnym oraz na FB )
Szkoła Podstawowa im. Marii Konopnickiej w Wólce Dobryńskiej (- szkoła na portalu gminnym ; własna strona szkoły ; Historia Szkoły Podstawowej im. Marii Konopnickiej w Wólce Dobryńskiej
Szkoły Podstawowe w Kijowcu oraz w Berezówce zostały zlikwidowane z dniem 31 sierpnia 2012 roku
Gminna Biblioteka Publiczna w Zalesiu (podany adres znajduje się na portalu gminy, biblioteka nie posiada własnej strony WWW)
Gminny Ośrodek Kultury w Zalesiu na FB Informacje na temat GOK na portalu gminnym (utworzony w 1993 r.)
Dziecięcy zespół teatralny „Pacholęta” przy Gminnym Ośrodku Kultury w Zalesiu
Zespół ludowy „Dobrynianki” przy Gminnym Ośrodku Kultury w Zalesiu (działa od 1985 roku, patrz więcej tutaj
ŻYCIE RELIGIJNE
Parafia św. Stanisława Kostki w Wólce Dobryńskiej Terytorium parafii obejmuje: Wólka Dobryńska, Dobrynka oraz Małaszewicze Duże.
Parafia Św. Stanisława Kostki, Wólka Dobryńska (Dekanat terespolski)
Wólka Dobryńska, Parafia Św. Stanisława Kostki
Parafia Przemienienia Pańskiego w Horbowie Terytorium parafii obejmuje Horbów, Horbów-Kolonię, Kłodę Dużą, Kłodę Małą, Lachówkę Dużą, Lachówkę Małą oraz Zalesie.
Parafia Przemienienia Pańskiego na stronie diecezji ; strona własna parafii ; Historia parafii ; Kaplica parafii w Zalesiu
Kościół Przemienienia Pańskiego w Horbowie
Parafia Przemienienia Pańskiego w Malowej Górze Terytorium parafii obejmuje: Berezówka, Dereczanka, Dobryń Duży, Dobryń-Kolonia, Dobryń Mały, Kijowiec, Kijowiec-Kolonia, Kołczyn, Malowa Góra, Mokrany Nowe, Mokrany Stare, Nowosiółki oraz Olszyn.
Parafia Przemienienia Pańskiego, Malowa Góra (Dekanat terespolski) ; strona własna parafii ; historia parafii ; patrz też TUTAJ
Cerkiew Świętego Ducha w Kijowcu Parafia Świętego Ducha w Kijowcu
ZABYTKI I ATRAKCJE TURYSTYCZNE
Materiały dotyczące gminy w zasobach TeatruNN
Materiały dotyczące gminy z zasobach Bialskiej Biblioteki Cyfrowej
Wykaz zabytków architektonicznych i archeologicznych z terenu Gminy Zalesie (plik pdf., s. 25-33)
Zestawienie zabytków nieruchomych wpisanych do ewidencji zabytków gminy Zalesie (plik pdf., ss. 46)
Karty adresowe stanowisk archeologicznych w gminie Zalesie (plik pdf., ss. 95)
Zespół Kościoła Parafialnego pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego w Malowej Górze
Prawosławna cerkiew w Horbowie (zbudowana w latach 1850 — 75, a w roku 1924 przekształcona w świątynię rzymskokatolicką)
Kościół w Dobryniu Dużym pod wezwaniem Chrystusa Króla (drewniany, z końca XIX wieku)
Horbów: DZIEDZICTWO UKRAIŃSKIEJ KULTURY MATERIALNEJ (cerkiew, dwa cmentarze)
Cmentarz wojenny z I wojny światowej w Dobryniu Dużym
Zabytki Dobrynia Dużego (plik pdf., s. 52)
Horbów – cmentarz żołnierzy austriackich poległych w 1915 r. (w formie kurhanu z betonowym krzyżem)
Cmentarz prawosławny w Dobryniu Dużym (z XIX wieku, położony w lesie)
Dobryń Duży – wczesnośredniowieczne grodzisko
Dobryń Duży – cmentarz żołnierzy niemieckich z I wojny światowej
Dobryń Duży – od grodziska do współczesności (na portalu „Portrety wsi”)
Malowa Góra – historia, natura i spływy kajakowe. (na portalu „Portrety wsi” znajduje się pożyteczna seria artykułów o wioskach gminy Zalesie)
Agroturystyka – BAZA NOCLEGOWA i GASTRONOMICZNA
Gmina Zalesie – oferta gastronomiczna na stronie powiatu
Gmina Zalesie: plener Fotoklubu Podlaskiego 2014 (folder- album, plik pdf., ss. 22)
Park Krajobrazowy „Podlaski Przełom Bugu”
HISTORIA
(poniżej znajdują się nieliczne dostępne online publikacje dotyczące Zalesia lub wsi wchodzących w skład gminy)
Kijowiec historia (tekst autorstwa Tadeusza Czernika z wieloma linkami do wykorzystanych materiałów)
T. Demidowicz, O królewskiej wsi Kijowiec, Podlaski Kwartalnik Kulturalny R. 5 (1992) nr 2 (17)
W. Kobylarz, Z dziejów obszaru gminy Zalesie do roku 1972, Biała Podlaska 2018 (plik pdf., ss. 372)
A.Kolasa, Ukraińcy w powiecie Biała Podlaska w latach 1918-1948, Toruń 2007, (plik pdf., ss. 222)
J. Hawryluk, Jak feniks z popiołów… (cerkiew prawosławna w regionie)
J. Geresz, Unitów podlaskich droga do świętości, Siedlce 1991,
Miejscowości powiatu bialskiego, Biała Podlaska 2000
Zbrodnia w Mokranach – marynarski Katyń
SPORT I REKREACJA
Ogólne informacje z portalu gminnego
Infrastruktura: Siłownia w Zespole Szkół w Zalesiu ; Sala gimnastyczna w Zalesiu ; Boisko przy szkole w Zalesiu ; Kompleks Sportowo-Rekreacyjny w Dobryniu Dużym ; Boisko Orlik w Wólce Dobryńskiej (uroczyste otwarcie 13 czerwca 2010 roku )
Ludowy Związek Sportowy w Dobryniu Dużym (na FB) We wsi działa powstały w 1997 roku amatorski klub piłkarski LZS Dobryń (Ludowy Zespół Sportowy Dobryń). W sezonie 2023/24 występuje w klasie A w grupie Biała Podlaska I. patrz: 20 lat Klubu LZS „Dobryń” ; Ludowy Zespół Sportowy Dobryń na 90min.pl
Uczniowski Ludowy Pożarniczy Klub Sportowy „GAJ” w Zalesiu Patrz też TUTAJ Klub był współorganizatorem Mistrzostw oraz Międzynarodowych Mistrzostw Polski Polskiej Unii Trójboju Siłowego
Uczniowski Klub Sportowy „EFEKT” w Wólce Dobryńskiej
Uczniowski Klub Sportowy „KRACZEK” w Dobryniu Dużym
Uczniowski Klub Sportowy „CHROBRY” w Kijowcu
VIDEOTEKA
Gmina Zalesie dysponuje swoim kanałem na Youtube Są tu zarchiwizowane głównie sesje rady gminy. W sumie to 32 filmy. Relacje filmowe z uroczystości gminnych (patriotycznych, religijnych, rocznicowych, etc.) znaleźć można na Kultury Fb Gminnego Ośrodka Sporo filmików dotyczących życia codziennego gminy znajduje się na kanale Radio Biper (np. występy zespołu „Dobrynianka”)
Nazwa, przynależność administracyjna
Od początku występowania w źródłach wieś pojawiała się pod obecną nazwą Zalesie. Nazwa wsi oznacza teren leżący za lasem.
W okresie przedrozbiorowym wieś była częścią województwa i powiatu brzeskolitewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).
Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].
W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.
Gmina
Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. dwie części wsi należały do gmin Horbów i Piszczac [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Dobryń [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Zalesie [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Zalesie [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].
Mikrotoponimia
Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częścią wsi jest Niedosiew [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1853 r. dobra Zalesie miały pola w następujących działach: Krzyż, Grabowik, Torskie, Miedwiedowe, Syłyski, Dziewiątki, Pliskowszczyzna, Muryn, Piskory, Mokre, Zamokrzew, Zazalesiem, Podkijowiec, Olszyce, Dąbkoska, Włóki, Podborem, Kamienny Bród [APR, ZDP, Sukcesje, sygn. 13908].
Antroponimia
W 1721 r. w Zalesiu (części szlacheckiej) wymieniono następujących gospodarzy: Tymosz Chalodowa, Karp Churs, Jasko Kieczuk, Jusko z zięciem, Marcin Liszczuk, Onisko Poleszuk, Stepan Szewel. Dodatkowo Les Dolik, szwagier Suszczyńskiego oraz syn Huka Pilipczuka opuścili wieś [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1170].
W 1729 r. jako zamieszkały w Zalesiu (w części podległej dworowi w Chotyłowie) wymieniony Jaśko. Wspomniany również Karp, który „uszedł” [BLAN, f. 43-6183].
W 1732 r. w Zalesiu gospodarzami byli: Sydor Hałabuda, Jusko Kononczuk, Samojło Kurianik, Onisko Poleszuk, Stepan Szeweluk, Marcin Suszczyński [Tarasiuk 2016, s. 113].
Spis gospodarzy w Zalesiu (1816 r.): Stepan Hałaburda, Eliasz Kuryanczuk, Petruk Semeniuk, Jarosz Sobszczeniuk, Chwedor Suszczyński, Ostap Suszczyński, Seliwon Suszczyński, Iwan Syluk i Iwan Szeweluk [AGAD, AR, XXV, sygn. 1183].
W Zalesiu w 1864 r. zostali uwłaszczeni: Bielecki Iwan, Chumaniuk Onufry, Fieodoruk Semen, Kalinowska Joanna, Kirczuk Iwan, Kuźniczuk Piotr, Lesiuk Grigorij, Lesiukowa Josefata, Maksimowa Paraska, Nazaruk Andriej, Nazaruk Josif, Niestieruk Iwan, Niestieruk Nikołaj, Nikitiuk Justin, Ostapczuk Franc, Stepaniuk Andriej, Szeweluk Josif, Szpilewicz Konrad i Tałan Semen [APL, ZTL, sygn. 118].
Archeologia o najdawniejszym osadnictwie
W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1984 odkryto 2 stanowiska (ślady osadnicze), z których zebrano fragmenty ceramiki naczyniowej z okresu nowożytnego (XIX-XX w.) [NID, AZP obszar 61-88].
Z cmentarzyska 31 kurhanów (tzw. „Tureckie mogiły”) usytuowanych w kompleksie leśnym, pracami wykopaliskowymi objęto trzy kopce usytuowane w jego centralnej części. U podstawy jednego kurhanu znaleziono skupisko dużych fragmentów dwóch naczyń, w humusie przepalone szczątki ludzkie. Natomiast w humusie kolejnego obiektu znaleziono kabłączek wykonany z drutu brązowego – cmentarzysko datowane na XII-XIII wiek. W warstwach nasypowych znajdowały się ułamki naczyń z okresu wpływów rzymskich [Kalaga 1994, 90-91; także Misiewicz2003, 108-109; Kotowicz 2005, 169].
Pierwsza wzmianka o osadzie
Za wzmiankę mówiącą o istnieniu już Zalesia można prawdopodobnie uznać zapisy z inwentarza dzielczego dóbr Dobryń z 1599 r., gdzie wspomniano dwukrotnie Zalesie jako punkt odniesienia przy opisie granic [AWAK, t. 6, s. 180, 181].
Właściciele
Początkowo Zalesie wchodziło w skład dóbr Horbów. Po fundacji klasztoru brygidek w Brześciu, jako element uposażenia otrzymały one część dóbr horbowskich, którego główny składnik stanowiło Zalesie. Była to część należąca do Jana Mrokowskiego, który w 1622 r. sprzedał ją referendarzowi WKL Aleksandrowi Gosiewskiemu, fundatorowi klasztoru brygidek i zapewne to on darował ją następnie zakonowi.
Jednak nie cała część Zalesia znalazła się w rękach kościelnych. Niewielki fragment pozostał w obrębie dóbr Horbów. Ten podział na dwie części przetrwał aż do końca I Rzeczypospolitej. Szlachecka część Zalesia dzieliła dzieje Horbowa, w tym była przedmiotem licznych sporów. Po 1723 r. przeszła w ręce Radziwiłłów bialskich (zob. Horbów).
Na początku XIX w. część Zalesia należała do dóbr Horbów, których właścicielem był Dominik Radziwiłł (1876–1813). Po jego śmierci w 1813 r. w bitwie pod Hanau władze rosyjskie (w przeciwieństwie do austriackich) nie uznały prawowitego pochodzenia, a tym samym praw do dziedziczenia spadku jego syna Aleksandra. Spadkobierczynią Dominika w imperium rosyjskim została jego córka Stefania, która później poślubiła Ludwika Wittgensteina. Opiekunowie Stefanii Radziwiłłowej sprzedali dobra Horbów Adamowi Czartoryskiemu aktami kupna–sprzedaży z lat 1818–1823. Dominik Radziwiłł w 1825 r. podważył prawomocność aktów sprzedaży tych dóbr, wskazując, że były one częścią niepodzielnej ordynacji. Sprawę rozstrzygnął ostatecznie wyrok Senatu Rządzącego z 1843 r., który nie uznał praw spadkobierców Stefanii Wittgensteinowej, ale jednocześnie zasądził na rzecz jej córek sumę 4725 rb. z odsetkami. Po powstaniu listopadowym, gdy Czartoryski udał się na emigrację, jego dobra w grudniu 1831 r. zasekwestrowano, a następnie – na mocy decyzji cara Mikołaja I oraz Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego z 1834 r. skonfiskowano na rzecz skarbu Królestwa Polskiego. Po powstaniu styczniowym władze carskie z dóbr państwowych w Królestwie Polskim tworzyły majoraty, czyli majątki ziemskie, które następnie oddawano wyróżniającym się przedstawicielom rosyjskiej elity. Jednym ograniczeniem, jakie nałożono na nowych właścicieli, był brak możliwości ich sprzedaży. Do majątków takich należał majorat Hołowczyce, w skład którego weszły folwarki: Hołowczyce, Bonin, Derło, Malowa Góra, Mierzwice i Horbów. Na mocy ukazu cara Aleksandra II z 1867 r. pierwszym właścicielem majoratu Hołowczyce został rosyjski generał – książę Aleksander Nirod (1805–1881), dowódca 2 Dywizji Kawaleryjskiej. Oficjalnie w posiadanie dóbr Horbów wszedł w 1868 roku. Po jego śmierci, zgodnie z ówczesnym prawem, na mocy decyzji Senatu Rządzącego z 1881 r. majorat otrzymał jego syn Aleksander Nirod (1854–1902). Ostatnią właścicielką majoratu Hołowczyce od 1908 r. była Sofia Kirpiczewa, po drugim mężu Medem. Od 1921 r. majątek państwowy Horbów o powierzchni 458,64 ha był parcelowany.
Druga część Zalesia po rozbiorach Rzeczypospolitej władze austriackie skonfiskowały. Zostały one wydzierżawione Billewiczowi (1798–1808). Następnie sprzedano je wraz z dobrami Chotyłów i Piszczac, na mocy kontraktu z 1808 r. Antoniemu Nieprzeckiemu. Dwa lata później Nieprzecki sprzedał 7 mórg majątku Dyrekcji Generalnej Poczty Królestwa Polskiego z przeznaczeniem na stację pocztową. Nieprzeccy zamieszkali w Piszczacu, a dobra oddali w dzierżawę. W 1822 r. Antoni Nieprzecki pożyczył znaczną sumę pieniędzy pod zastaw Zalesia od Jana Borysławskiego, który stał się jego dzierżawcą. Ten z kolei w 1833 r. sprzedał weksle Nieprzeckiego Rozalii i Kwirynowi Suffczyńskim z Horbowa, którzy również przejęli dzierżawę Zalesia. Na publicznej sądowej licytacji w 1839 r. dobra te w ramach przymusowego wywłaszczenia nabył Wojciech Bogusławski z Krzyczewa. Niedługo potem, 20 III 1841 r., część Kłody, należącą do dóbr Zalesie, Bogusławski sprzedał Janowi Turobińskiemu. Kolejne zmiany własnościowe dóbr Zalesie nastąpiły po śmierci Bogusławskiego w 1846 roku. Na mocy testamentu, spadek otrzymali wdowa po nim Izabela z Dłużniewskich (1/3 część) oraz dzieci (po 1/6 części) Marianna Ludwika Bogumiła, Kazimierz Józef Seweryn, Brygitta Konstancja Eleonora i Karolina Józefa. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia w ręce chłopów przeszło 44 mórg. W lutym 1872 r. dobra Zalesie nabył na publicznej licytacji, zorganizowanej przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, Ludwik Budziszewski za sumę 20 tys. rb. Jeszcze w tym samym roku sprzedał je podpułkownikowi inżynierowi Wiktorowi Sobolewskiemu. W posiadaniu rodziny Sobolewskich, która mieszkała w Zalesiu, dobra te pozostały przez kilkadziesiąt lat. Po śmierci Sobolewskiego (1897 r.) stały się własnością jego syna Michała Norberta, ożenionego z Jadwigą z Przesmyckich. Według testamentu ojca Michał miał spłacić młodsze rodzeństwo. Jego brat Stanisław, uczący się na aptekarza, powinien otrzymać 12 tys. rb., siostra Zofia, po mężu Tokarska – 8 tys. rb., siostra Maria, po mężu Gerlicz – tylko 2700 rb., gdyż część dostała już wcześniej. W testamencie tym znajdujemy też interesującą prośbę: ponieważ najtrudniejsze zadanie wypadnie Michałowi obejmującemu majątek, zalecam przeto dzieciom moim, aby zbytnią natarczywością spłaty nie utrudniali jemu pozycji i bez tego trudnej oraz aby zadowoliły się czwartym procentem od swoich sum, aż do czasu spłaty takowych, co nie powinno wszakże przedłużać się nad lat pięć. Michał otrzymał również, co zapisano w uzupełnieniu do testamentu Sobolewskiego z 25 IV 1897 r., „wynalazek mój, maszynę do kopania kartofli”, a Maria odziedziczyła utwory literackie ojca. Po śmierci Michała Sobolewskiego, na potrzeby postępowania spadkowego, wartość jego majątku ustalono na 400 tys. złotych. Dobra podzielono równo między jego dzieci – Janusza Michała, Wiktora Leszka, Tadeusza Czesława, Elżbietę Helenę i Jadwigę. Jadwiga zapisała w testamencie swoją cześć siostrze Elżbiecie. Od 1925 r. Sobolewscy nie mieszkali w Zalesiu, świadczą o tym zapisy w umowie jego ośmioletniej dzierżawy Stefana Latoszyńskiego, w której zagwarantowano właścicielom używalność dwóch pokoi na górze przez dwa letnie miesiące rocznie, zaś Wiktor Sobolewski zobowiązał się do opuszczenia dóbr Zalesie do 1 X 1925 r. W 1926 r. zmarł on, a folwark Zalesie przejęły w spadku jego dzieci – Janusz Michał, Wiktor, Tadeusz i Elżbieta Helena. Nowi współwłaściciele rozpoczęli akcję parcelacyjną, która miała doprowadzić do rozparcelowania gruntów majątku. W 1929 r. sprzedali oni 35,33 ha ziemi. Wyłączono ją do księgi wieczystej Zalesie A, do której zapisano obszar 109,32 ha. Tego samego dnia sprzedano 10 okolicznym chłopom 44,20 ha. Grunty te dołączono jednocześnie do księgi hipotecznej Zalesie B. W 1944 r. państwo znacjonalizowało majątek Sobolewskich (324 ha).
Stosunki etniczne i wyznaniowe
W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami) i należeli do parafii w Horbowie. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Zalesiu były 34 rodziny unickie [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 16].
W latach 70. XIX w. część mieszkańców wsi, należącej do parafii greckokatolickiej w Horbowie, aktywnie uczestniczyła w protestach przeciwko przymusowemu przyłączeniu unitów do Cerkwi prawosławnej. Opór unitów został jednak złamany i z upływem czasu większość z nich pogodziła się z przejściem na prawosławie. W 1904 r. w Zalesiu zamieszkiwało 126 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi nieznacznie spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 51 [APL, KPCH, sygn. 52, 62]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi należeli do parafii w Kijowcu [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono z Zalesia na tzw. Ziemie Odzyskane 10 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 285].
Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Horbowie, która w 1866 r. została zlikwidowana. Oficjalnie według dokumentów kościelnych parafia horbowska stała się filialnym kościołem parafii piszczackiej. W 1878 r. carski rząd zamknął parafię w Piszczacu. Wiernych ze wsi przypisano do parafii w Białej Podlaskiej, a potem ponownie do Piszczaca. W 1924 r. znaleźli się oni w przywróconej parafii Przemienienia Pańskiego w Horbowie.. Obecnie katolicy ze wsi nadal należą nadal do parafii rzymskokatolickiej Przemienienia Pańskiego w Horbowie. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. część byłych unitów przeszła z prawosławia na katolicyzm. Świadczą o tym zapisy w księdze Liber conversorum parafii rzymskokatolickiej. W 1905 r. odnotowano w niej 111 osób (52 mężczyzn i 59 kobiet) z Zalesia. W latach 1906–1910 na katolicyzm przeszło ponadto 10 osób (5 mężczyzn i 5 kobiet) [Tarasiuk, 2016].
Oświata
Szkoła polska w Zalesiu powstała w roku szkolnym 1923/1924. W 1930 r. we wsi działała dwuklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 128 dzieci [Falski, 1933, s. 147].
Informacje statystyczne, gospodarka w dziejach
Według rejestru podymnego z 1775 r. w części Zalesia należącej do brygidek brzeskich było 21 dymów. W części radziwiłłowskiej nie da się określić, gdyż podano tylko zbiorcze dane dla całych dóbr Horbów. W 1790 r. w Zalesiu znajdowało się 11 dymów w części szlacheckiej podległej dworowi w Horbowie oraz 24 dymy w części będącej w rękach brygidek brzeskich [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541].
Według wykazu z 1827 r. istniały dwie wsie o nazwie Zalesie. W pierwszej było 16 domów zamieszkanych przez 89 osób, a w drugiej 9 domów z 68 osobami [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 312]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 216 osób [PKSG za 1887, s. 40]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 17 budynkach przebywały 93 osoby, w tym 77 rzymskich katolików i 16 prawosławnych. Z kolei w folwarku w 7 budynkach zamieszkiwało 83 osób, w tym 69 rzymskich katolików, 4 prawosławnych i 10 wyznawców religii mojżeszowej [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi doliczono się 382 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Zalesiu było zameldowanych 716 osób [https://www.polskawliczbach.pl].
Zdecydowana większość mieszkańców Zalesia na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych.
W 1708 r. poddani z Zalesia, którzy mieli pół włóki pola musieli opłacać czynsz 1,5 zł, oddawać beczkę owsa, 2 kapłony, oraz kopę grzybów, 10 jajek, garniec orzechów i kwartę kaszy mannej. Ci, którzy byli na ćwierci włóki musieli płacić 22,5 grosza, dawać 2 szanki owsa, 1 kapłona, pół kopy grzybów i pół kwarty kaszy mannej. Takie same powinności powtórzono w 1729 r. w części Zalesia będącej później w posiadaniu brygidek brzeskich. Wielkości pańszczyzny wtedy nie określono. W 1720 r. wynosiła oni 3 dni dla mężczyzn i 3 dni dla kobiet w tygodniu. Gwałty do żniw i orania, a także stróża po dwie osoby z każdej wsi na tydzień [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1168, 1170; BLAN, f. 43-6183].
Po nabyciu jednej części majątku przez Antoniego Nieprzeckiego w 1808 r. okazało się, że jego granice są słabo wyznaczone. Pisano: „W lasach i bagnach w wielu oddzielnych częściach tak są ukryte, że one w niektórych kątach tylko przez krzyże na drzewach, w innych zaś wcale żadnym sposobem rozpoznane być nie mogą. Tak dominalne jako i poddańskie pola i łąki między sobą samymi i wsią radziwiłłowską Horbowem są pomieszane” [APL OR, HBP, sygn. 779]. W 1838 r. majątek dworski Zalesie liczył 993 mórg, w tym pod zabudowaniami (5 mórg), ogród owocowy (3 morgi), sadzawka (0,5 morgi), ogrody warzywne z drzewami (4 morgi), trawniki i ścieżki w ogrodach (2 morgi), zabudowania włościan, kowala i dom dla oficjalistów pocztowych z sadem owocowym (2,5 morgi), pozostałe budynki włościan, place, ogrody warzywne (5 mórg), ulice, groble i rowy (1,5 morgi) [APL OR, HBP, sygn. 779]. W 1853 r. dobra Zalesie miały w sumie 1300 mórg, w tym około 24 mórg ogrodów, 1 morgę sadu owocowego, 618 mórg ziemi ornej, 245 mórg łąk, 18 mórg pastwisk i 392 morgi lasu. W 1853 r. zawarto umowę dotyczącą zamiany gruntów części prywatnej Zalesia Bogusławskich z dobrami skonfiskowanymi Horbowa [APR, ZDP, Sukcesje, sygn. 13908]. Majątek Zalesie, po wyodrębnieniu 6 mórg na cegielnię, liczył w 1919 r. 964 mórg 140 prętów, tj. 539,97 ha. W 1926 r. 18,40 ha przekazano miejscowym włościanom w zamian za ich rezygnację z serwitutów. W 1933 r. sprzedano 64 mórg. Przed wybuchem II wojny światowej przeznaczony do parcelacji majątek Sobolewskich liczył 478,69 ha. Właściciel w folwarkach utrzymywał jedynie aparat zarządzający, tj. ekonomów, rządców, pisarzy. W folwarku w Zalesiu jednym z ekonomów był Tomasz Wrzosek (1859).
W dobrach brygitkowskich w Zalesiu opis obciążeń pochodzi z 1808 r. Pełnorolny gospodarz z Zalesia miał rocznie odrabiać 158 dni sprzężajnych i 156 dni pieszych pańszczyzny, 4 gwałty, dzień pieszy do kosy, dawać osepu 27 garnców owsa¸ 2 koguty, kopę grzybów, garniec orzechów i 10 jaj. W 1838 r. w Zalesiu było już tylko 6 gospodarzy i 4 pustki. Wszyscy byli zobowiązani do odrabiania po 3 dni tygodniowo pańszczyzny sprzężajnej i pieszej. Później w dobrach Zalesie zlikwidowano pełnorolne gospodarstwa pańszczyźniane [APL OR, HBP, sygn. 779].
Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Zalesiu uwłaszczono 18 osad mających po kilkadziesiąt arów. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 44 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Włościanie w Zalesiu otrzymali serwituty. Gospodarstwa nr 1–16 i 18–19 uzyskały prawo do wypasania bydła (w liczbie dwunastu krów) razem ze zwierzętami dworskimi na folwarcznych zaroślach Sidki, Struganiec i Torek. Gospodarstwo nr 17 miało prawo paść jednego konia, 6 sztuk bydła rogatego i 15 owiec. Ponadto gospodarstwa nr 1–16, 18–19 miały otrzymywać od właścicieli majątku 12 wozów drzewa (zbieranego z toporem) na ogrzewanie przez sześć miesięcy zimowych. Osada nr 17 miała prawo do dwa razy większej ilości drewna. W 1889 r. właściciele osad nr 1–16, 18–19 zrezygnowali z praw do serwitutów w zamian za 46 mórg 46 prętów ziemi. Natomiast dopiero 16 III 1909 r. z serwitutów zrezygnowali właściciele osady nr 17, Iwan Szaweluk i Michaił Trocewicz, w zamian za 14 mórg 30 prętów. W 1926 r. jako rekompensatę za serwituty chłopi Zalesia otrzymali dodatkowe 18,40 ha ziemi [APL, ZTL, sygn. 118].
W 1930 r. w Zalesiu działalność gospodarczą prowadzili: P. Sobolewski (cegielnia), K. Knecht, A. Kowarski (kowale), S. Michnio (stolarz) [KAP, 1930, s. 516].
Miejsca kultu
Kapliczki i krzyże. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności.
Ważne wydarzenia
*** Olbrzymim ciosem, którego skalę możemy poznać tylko pośrednio, były zniszczenia zabudowań w czasie wojen napoleońskich w 1812 r., np. w lipcu i październiku tr. oddziały kozackie Iwana Witta wykonały rajdy na tę okolicę. 12 października 1812 r. pod Zalesiem odbyła się potyczka zbrojna. Stała okupacja rosyjska rozpoczęła się w pierwszych dniach 1813 r.
*** W 1823 r. przez wieś poprowadzono trakt bity Brześć o szerokości 5,4 m. W Zalesiu powstała stacja pocztowa.
*** We wrześniu 1939 r. wojska niemieckie zastrzeliły jeńca polskiego Józefa Skowrona [Kobylarz, 2018, s. 110].
Małe ojczyzny – strefa regionalistów
Współczesność, strategie rozwoju
Punkt 1
Punkt 2
Punkt 3
Samorząd, organizacje
Kościoły i związki religijne
Życie kulturalne
Oświata i szkolnictwo
Sport
Wybitne postacie
Rodziny – pamiątki
Wspomnienia, albumy rodzinne
Gospodarka – firmy i przedsiębiorstwa
Walory turystyczne
Folklor
Miejsca pamięci