Wólka Dobryńska

Patrz hasło: Zalesie.

W XVI–XVIII w. występowała najczęściej jako Wólka. W 1761 i 1765 r. zanotowano także wystąpienie jako Wólka Łosczyńska (zapewne od nazwiska pierwszych właścicieli Łozków). Nazwa pochodzi od słowa „wola, wólka” oznaczającego pustą ziemię, oddaną osadnikom z czasowym zwolnieniem ich od powinności. Przymiotnikowy człon nazwy wywodzi się od nazwy dóbr Dobryń, na obszarze którego wieś została założona.

W okresie przedrozbiorowym wieś była częścią województwa i powiatu brzeskolitewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Dobryń. Potem włączono ją do gminy Horbów [APL, MSGL, sygn. 167; APL, BKSW, sygn. 3]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Dobryń [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Wólka Dobryńska [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Wólka Dobryńska [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1962 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Zalesie [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W połowie XIX w. we wsi posługiwano się takimi nazwami lasów: Bagno, Dzielny, Suchy Ług i Tur [APL, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 17].       

W Wólce Dobryńskiej w 1864 r. zostali uwłaszczeni: Andriejuk Jakow, Arseniuk Semen, Borysiuk Iwan, Daniluk Spirydon, Dobrolińskaja Warwara, Dobrolińskij Jan, Dobrolińskij Maksim, Ignat, Griciuk Daniło, Gryciuk Semen, Iwanowskij Michaił, Kaliszuk Nazar, Kondracki Pawieł, Kozyrskij Pawieł, Lewczuk Iwan, Lewczuk Ostap, Liberman Moszko, Rosel, Berko i Szmul, Libernau Berszko, Marczuk Chalimon, Mincewicz Stepan, Morłowski Łuka, Nowakowski Semen, Pawluszyk Iwan, Potejuk Emelian, Romaniuk Aleksiej, Sacewicz Piotr, Sachoruk Tifon, Stefaniuk Martin, Tetelbaum Jankiel, Wasiluk Filip, Zalewski Iwan [APL, ZTL, sygn. 110].

Na pograniczu Dobrynia Dużego i Wólki Dobryńskiej znajdują się dwa skupiska kopców. Z grupy sześciu położonych na uroczysku „Werbie” nad „Białym Błotem” dwa były badane – brak zabytków ruchomych [Bělâševskij 1901, 676, 678; także Żółkowski 1988, 100; Bienia 2019, 139]. Druga grupa czterech kopców znana jest jedynie z penetracji powierzchniowej [Bienia 2019, 139-140].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1984 odkryto 6 stanowisk (ślady osadnicze), z których zebrano fragmenty ceramiki naczyniowej z bliżej nieokreślonych pradziejów, wczesnego średniowiecza (m.in. XII-XIV w.) oraz z okresu nowożytnego (XIX-XX w.) [NID, AZP obszar 60-89].

Po raz pierwszy wzmiankowana w 1580 r. Sędzia ziemski brzeski Adam Kryczewski wspomniał, że Tomiła Czyżewna zastawiła jego ojcu wieś Wólkę Dobryńską. Ojciec Adama, Kirdej zmarł w 1577 r., więc już wtedy na pewno istniała.

Pierwszymi właścicielami Dobrynia była rodzina Łozków. W 1525 r. król Zygmunt Stary potwierdził Andrzejowi Borysowiczowi Łozce stracone w pożarze Brześcia dokumenty m.in. wcześniej przeprowadzoną zamianę Milejczyc na Dobryń [LM 12, s. 417–418]. Po jego śmierci objął je syn Wasyl, a następnie wdowa po nim Tomiła Czyżewna. Spowodowało to wybuch długotrwałego konfliktu z jej szwagrami [Wawrzyńczyk, 1951, s. 72–73].

Ten konflikt doprowadził prawdopodobnie do rozbicia majątku Dobryń na kilka części. W 1599 r. jako właściciele Dobrynia i Wólki Dobryskiej wystąpili: Łukasz Sołtan z żoną Dorotą Micuczanką, Walenty Czarniawski z żoną Hanną, Krzysztof Zwierz z żoną Elżbietą, potomkowie Piotra Broszkowskiego, dzieci zmarłego Stanisława Brzostowskiego – Hanna, Barbara i Stanisław Brzostowscy oraz wdowa po Janie Greku Anastazja Sołtanówna [NGAB, f. 1705, op. 1, nr 78, AWAK, t. 6, s. 176–177]. W XVII w. doszło do dalszych podziałów i Wólka Dobryńska należała do potomków wspomnianych rodzin i ich powinowatych. Jako właściciele udziałów we wsi pojawiają się nazwiska nienotowane wcześniej jak Wolińscy, Witanowscy, Molscy, Hornowscy, Buczyńscy, Zborowscy [NGAB, f. 1705, op. 1, nr 61].

W 1726 r. w rękach kilku właścicieli m.in. pisarza grodzkiego brzeskiego Kazimierza Macieja Zborowskiego. W 1743 r. prezentę parochowi cerkwi dobryńskiej wystawili Michał Starzyk Buczyński oraz kanclerz wielki litewski Michał Fryderyk Czartoryski. Ten ostatni jako jedyny patron cerkwi (a więc i dóbr Dobryń z Wólką) jest wzmiankowany w 1759 i 1773 r. Zapewne po jego śmierci w 1775 r. Wólkę Dobryńską przejęli Adam i Izabella Czartoryscy, którzy jako właściciele występują w 1790 i na początku XIX w.

Na początku XIX w. wieś Wólka Dobryńska należała do Adama i Izabelli z Flemingów Czartoryskich, którzy w 1814 r. dokonali podziału swoich dóbr. Dobra terespolskie (oficjalnie: Miasto Terespol), z Wólką Dobryńską, otrzymał wówczas ich syn Konstanty Czartoryski. We wrześniu 1830 r. dobra te nabył rząd Królestwa Polskiego, w związku z planami budowy twierdzy w Brześciu. Przez kolejne lata majątek był dzierżawiony. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia chłopi stali się właścicielami użytkowanej wówczas ziemi [SRwBP, WKH, sygn. 497].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami). Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Wólce Dobryńskiej było 30 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v]. Grekokatolicy z Wólki Dobryńskiej należeli do parafii p.w. Zaśnięcia NMP w Dobryniu. W 1875 r. unici zostali przyłączeni do Cerkwi prawosławnej. W 1904 r. we wsi zamieszkiwało 323 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacząco spadła. [APL, KPCH, sygn. 103].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii Przemienia Pańskiego w Malowej Górze. W 1900 r. carski rząd zamknął tę parafię. Wiernych ze wsi przypisano do parafii w Janowie Podlaskim. Zgodę na ponowne otwarcie parafii Malowa Góra wyraził w grudniu 1905 r. rosyjski minister spraw wewnętrznych [Kobylarz, 2018, s. 235–244]. W 1932 r. wybudowano kościół a w 1933 r. erygowano parafię rzymskokatolicką p.w. Świętego Stanisława Kostki w Wólce Dobryńskiej, w skład której weszły też: Małaszewicze Duże, Reforma i Lotnisko.

Pierwszym jej proboszczem został ksiądz Franciszek Michalik (1934). W 1942 r. zginął on w niemieckim obozie koncentracyjnym.

Kolejnym proboszczem w Wólce był ksiądz Józef Tomasz Radek (do 1942). Później wiele lat proboszczem był ksiądz Marian Lech (1942–1964) [Kobylarz, 2018, s. 250–254].

W Wólce Dobryńskiej na początku XX w. działała szkoła cerkiewno–parafialna [APL, KPCJ, sygn. 106]. W 1930 r. we wsi działała dwuklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 116 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

Według rejestru podymnego z 1790 r. we wsi znajdowało się 30 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1541]. W Wólce Dobryńskiej w 1827 r. w 31 domach mieszkało 237 osób [Tabella miast, 1827, t. 1]. W 1863 r. przebywało 182 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 359 osób [PKSG za 1887, s. 19]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 70 budynkach egzystowało 421 osób, w tym 411 rzymskich katolików i 10 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi mieszkało 722 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Wólce Dobryńskiej było zameldowanych 473 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Wólki Dobryńskiej na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności w folwarku w Dobryniu.

W 1832 r. grunty wsi Wólka Dobryńska obejmowały 600 mórg podzielonych na 30 gospodarstw, w tym 12 opustoszałych. Obowiązywały ich powinności pańszczyźniane. Musieli odrabiać przez cały rok tygodniowo dwa dni pańszczyzny sprzężajnej lub męskiej i dwa dni pańszczyzny czeladniej. Poza tym obowiązywało 6 dni tzw. gwałtu, czyli obowiązkowego wychodzenia do żniwa w folwarku, wszystkich dorosłych zdolnych do pracy domowników, poza jedną osobą pozostającą do opieki nad domem oraz 2 dni orania,a także dzień koszenia rocznie. Gospodarze musieli oddawać do dworu daniny w naturze: koguta, 15 jaj, 30 suszonych grzybów, opłacać czynsz – 2 złp 25 groszy oraz przymus monopolowy, nakazujący kupowanie alkoholu dworskiego na różne uroczystości. W tym czasie w związku z przejęciem dóbr przez państwo, ograniczono obciążenia włościan, zamieniając 6 dni gwałtu na 6 dni pańszczyzny z gospodarstwa. Chłopi mieli przy tym prawo do otrzymywania tygodniowo jednego wozu latem i dwóch wozów zimą opału zbieranego bez użycia siekiery, dostawali również materiał na budynki, które mieli jednak stawiać we własnym zakresie. We wsi mieszkało też 5 komorników. We wsi była kuźnia, karczma i dom skarbowy leśniczego [APR, ZDP, sygn. 13003]. W latach 50. XIX w. chłopi jako rządowi zostali oczynszowani. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono 21 kilkumorgowych osad. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 61 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 110].

W 1930 r. w Wólce Dobryńskiej działalność gospodarczą prowadzili: Stowarzyszenie Spożywcze, M. Sachanek (kowal), P. Kościuszko (krawiec), J. Kierczme (szewc), A. Łuszczewski (młyn wiatrak) [KAP, 1930, s. 516].

*** W 1943 r. w lesie na południe od Wólki Dobryńskiej rozstrzelano około 150 Żydów z obozu w Małaszewiczach Dużych [Kobylarz, 2018, s. 115].