Nowosiółki (gm. Zalesie)

Patrz hasło: Zalesie.

W osiemnastowiecznych źródłach występuje jako Nowosiółki. W 1757 r. pojawiła się pod nazwą Nowosiełki. Nazwa wsi oznacza „nową osadę” [NMP, 2007, t. 7, s. 529].

W okresie przedrozbiorowym wieś była częścią województwa i powiatu brzeskolitewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. w powiecie konstantynowskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. W 1932 r. po likwidacji powiatu konstantynowskiego, wieś włączono do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kołczyn [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Bohukały [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Nowosiółki [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Kijowiec [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Berezówka, a potem w 1969 r. do gromady Zalesie [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1907 r. w trakcie parcelacji folwarku ziemię w Nowosiółkach kupili: Kuźma Spirydonoiuk, Iwan Koczurka–Kondratiuk, Dimitrij Sacharuk, Ignatij Sacharuk, Jakow Zajko, Nikołąaj Kondraciuk, Kiriło Romanikuk, Ignatij Gawriluk, Michaił Silwoniuk, Wasil Silwoniuk, Jeronim Andriejuk, Grigorij Gawriluk, Wasilij Sobolewskij, Stiepan Gawriluk, Andriej Krzeski, Konrad Antoniuk, ksiądz Aleksander Fijałkowski, Michaił Bucziło, Filip Marciniuk, Iwan Marciniuk, Osip Lewczuk [APL OR, HBP, sygn. 519].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1984 odkryto 8 stanowisk (ślady osadnicze), z których zebrano wytwory krzemienne oraz fragmenty ceramiki naczyniowej z bliżej nieokreślonych pradziejów, późnej epoki brązu-wczesnej epoki żelaza (kultura łużycka?), średniowiecza i okresu nowożytnego (w zakresie XIII-XVIII i XIX-XX w.) [NID, AZP obszar 59-89].

Najstarsza odnaleziona dotychczas wzmianka pochodzi z 1757 r. [LVIA, f. 634, ap. 1, nr 50].

Powstały zapewne w I połowie XVIII w. i związane były w okresie przedrozbiorowym z dobrami Pratulin. W 1773 r. własność podczaszego litewskiego Joachima Potockiego, w 1775 r. starosty szczerzeckiego Franciszka Piotra Potockiego, a w 1790 r. Jana i Joanny Potockich. Na początku XIX stulecia Nowosiółki stanowiły część dóbr Kołczyn. Ich właścicielami byli kolejno: Józef Buchowiecki, który najpierw był dzierżawcą dóbr (od 1796), a potem ich właścicielem. Po nim przejął je Ignacy Buchowiecki (1850) i jego syn Władysław Buchowiecki (1853). Po jego śmierci (1861) odziedziczyła go Wanda Władysława Bronisława Łucja Anna z Karpińskich Buchowiecka. W 1907 r. sprzedała ona folwark Nowosiółki (181 mórg) chłopom (patrz Antroponimia) [APL OR, HBP, sygn. 519].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami). Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Nowosiółkach było 20 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v].

Grekokatolicy z Nowosiółek należeli do parafii p.w. Zaśnięcia NMP w Dobryniu. W 1875 r. unici zostali przyłączeni do Cerkwi prawosławnej. W 1904 r. w Nowosiółkach zamieszkiwało 95 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacząco spadła. [APL, KPCH, sygn. 103]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni nie zamieszkiwali już tej osady [APL, SPB, sygn. 477].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Pratulinie. Po jej zamknięciu przez władze carskie wiernych przyłączono do parafii w Malowej Górze. W 1900 r. carski rząd zamknął tę parafię. Wiernych ze wsi przypisano do parafii w Janowie Podlaskim. Zgodę na ponowne otwarcie parafii Malowa Góra wyraził w grudniu 1905 r. rosyjski minister spraw wewnętrznych [Kobylarz, 2018, s. 235–244]. W 1938 r. w Nowosiółkach mieszkało 211 katolików [APL, SPB, sygn. 487]. Obecnie katolicy ze wsi nadal należą do parafii rzymskokatolickiej Przemieniania Pańskiego w Malowej Górze.

W 1775 r. w Nowosiółkach wykazano 12 dymów, w 1790 r. 18 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Nowosiółkach znajdowało się 17 domów zamieszkanych przez 102 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 52]. W 1863 r.przebywało tam 108 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 133 osób [PKSG za 1887, s. 74]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 32 budynkach egzystowało 162 osób, w tym 153 rzymskich katolików, 2 prawosławnych i 7 wyznawców religii mojżeszowej [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 42]. W 1943 r. we wsi mieszkało 218 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Nowosiółkach było zameldowanych 129 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Nowosiółek na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku Pratulin, po rozbiorach zapewne Kołczyn.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami.

Kapliczki i krzyże. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności.

*** 19 września 1794 r. pod wsią trwały walki wycofującego się korpusu gen. Karola Sierakowskiego z rosyjskim korpusem dowodzonym przez gen. Aleksandra Suworowa (tzw. bitwa pod Terespolem).

*** W 1942 r. okupanci niemieccy rozstrzelali 3. osobową rodzinę Akerman i 4 inne osoby pochodzenia żydowskiego. [https://tadeuszczernik.wordpress.com/2011/12/04/kijowiec/]. W 1943 r. zabito kolejnych dwóch Żydów [Kobylarz, 2018, s. 115].