Mokrany Stare

Patrz hasło: Zalesie.

Już w nastarszych źródłach wieś pojawia się jako Mokrany. Nazwa wsi oznacza ludzi zamieszkujących na podmokłym terenie [NMP, 2007, t. 7, s. 219–220]. Drugi człon nazwy dodano po podziale wsi Mokrany między 1864 a 1870 r. na dwie części – Nowe i Stare [APL, ZTL, sygn. 1317].

W okresie przedrozbiorowym wieś była częścią województwa i powiatu brzeskolitewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. w powiecie konstantynowskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. W 1932 r. po likwidacji powiatu konstantynowskiego, wieś włączono do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Sławacinek (!) [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Bohukały [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Mokrany Stare [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Berezówka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Bohukały [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częścią wsi jest Dwór [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W Mokranach [Starych] w 1864 r. uwłaszczono następujących chłopów: Nikołaczuk Marianna, Jakubczuk Oleksiej, Poleszuk Wasilij, Wasiluk Daniło, Dołbacz Iwan, Litwin Andriej, Litwin Matwiej, Poleszuk Iwan, Caruk Nikołaj, Dienickij Andriej, Sewastianiuk Nikołaj oraz Boniuk Filip, Nikoniuk Andriej, Nikoniuk Iwan, Ostapczuk Andriej, Staszczuk Ustim, Staszczuk Wasilij, Stepaniuk Karl, Karpiuk Foma, Wasiluk Anna, Waryło Łuka, Kuncewicz Jozafat, Sewastianiuk Łuka, Guriluk Stepan [APL, ZTL, sygn. 1318].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1984 odkryto 2 stanowiska (ślady osadnicze), z których zebrano wytwory krzemienne i fragmenty ceramiki naczyniowej z bliżej nieokreślonych pradziejów oraz okresu nowożytnego (XIX-XX w.) [NID, AZP obszar 59-89].

Mokrany pojawiają się w źródłach w 1483 r., gdy doszło do podziału dóbr między braćmi Stanisławem Zawiszą i Mikołajem, synami Piotra Malewskiego z Malowej Góry.

Mokrany pojawiają się w źródłach w 1483 r. Doszło wtedy do podziału dóbr między braćmi Stanisławem Zawiszą i Mikołajem, synami Piotra Malewskiego z Malowej Góry. Mikołaj otrzymał wtedy Padkowice w ziemi mielnickiej oraz Malową Górę i Mokrany w ziemi brzeskiej. W nieustalonych bliżej okolicznościach wieś znalazła się w rękach Szujskich. W początkach XVII w. jej właścicielem był podkomorzy brzeski Jan Szujski, który podjął nawet próbę fundacji we wsi cerkwi prawosławnej, o której wspomniał w swym testamencie z 1609 r. Później wieś była własnością Zwierzów, a wraz z ręką Eleonory Zwierzównej przeszła w ręce chorążego bielskiego Mikołaja Piotra Łoknickiego, a następnie jego syna Mikołaja. Po tragicznej śmierci Mikołaja w 1669 r. (został zabity przez żonę Annę Zofię Młożewską), wieś przejął jego syn Antoni. Wkrótce jednak Mokrany musiały przejść w ręce Radziwiłłów, gdyż wydzierżawili oni je Piotrowi Miączyńskiemu, a w 1690 r. wieś była w rękach jego szwagra, cześnika nowogrodzko-siewierskiego Bonifacego Ostrowskiego [Rejestry podymnego 1657 i 1690, s. 61, 93; Tęgowski, 2019, s. 136; Tęgowski, 2021, s. 121; Buczyło 2014]. W 1734 r. jako administrator folwarku Mokrany z ramienia Radziwiłłów wymieniony był Franciszek Egert [AGAD, AR, dz. XXIII, t. 11, p. 7]. W 1742 r. Karol Radziwiłł ofiarował dobra Mokrany ufundowanemu szpitalowi św. Karola Boromeusza w Białej jako jego uposażenie ziemskie. Wieś była wtedy nadal przedmiotem zastawów udzielanych przez szarytki np. w 1775 i 1781 r. jako jej dzierżawca jest wymieniony Kazimierz Kunowski [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511; NGAB, f. 1705, op. 1, nr 67]. Mokrany stanowiły własność instytutową szpitala do 1944 r., gdy 625 ha zostało znacjonalizowane. Część ziemi w 1864 r. w wyniku uwłaszczenia stała się własnością chłopów.

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami) i należeli do parafii p.w. św. Jerzego w Krzyczewie. Jest ślad, że w początkach XVII w. podjęto próbę fundacji cerkwi w Mokranach i rozpoczęto jej budowę, o czym wspomniał w swym testamencie Jan Szujski. Dalsze losy fundowanej świątyni nie są znane: albo uległa szybkiej likwidacji, albo została przeniesiona do którejś z sąsiednich wsi (może Neple?).

Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Mokranach Starych było 38 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17].

Po 1875 r. unici zostali zmuszeni przez wladze carskie do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. we wsi zamieszkiwało 263 prawosławnych. W duchu większość z nich czuła się jednak związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 56 wyznawców prawosławia [APL, KPCH, sygn. 570, 579]. W okresie II Rzeczypospolitej we wsi mieszkało 54 prawosławnych [APL, SPB, sygn. 487]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono na tzw. Ziemie Odzyskane 17 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 283].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Pratulinie. Po zamknięciu przez władze carskie tej parafii wiernych przyłączono do parafii w Malowej Górze. W 1900 r. carski rząd zamknął tę parafię. Wiernych ze wsi przypisano do parafii w Janowie Podlaskim. Zgodę na ponowne otwarcie parafii Malowa Góra wyraził w grudniu 1905 r. rosyjski minister spraw wewnętrznych [Kobylarz, 2018, s. 235–244]. W 1938 r. w Mokranach Starych mieszkało 239 katolików [APL, SPB, sygn. 487]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej Przemieniania Pańskiego w Malowej Górze.

Rosyjska szkoła cerkiewno-parafialna działała w Mokranach Starych od 1896 r. [APL, KPCH, sygn. 112]. W latach 1905–1906 we wsifunkcjonowała szkoła polska, którą wznowiono ją w 1916 roku. W 1930 r. we wsi działała jednoklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 66 dzieci [Falski, 1933, s. 157].

W 1734 r. we wsi było 13 dymów [AGAD, AR, dz. XXIII, t. 11, p. 7]. Według rejestru podymnego z 1775 r. znajdowało się tam 28 dymów, w 1790 r. 38 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541].

Według wykazu z 1827 r. w Mokranach Starych istniało 44 domów zamieszkanych przez 283 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 29]. W 1863 r. przebywało tam 326 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 137 osób [PKSG za 1887, s. 70]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 37 budynkach egzystowało 238 osób, w tym 268 rzymskich katolików i 30 prawosławnych. Z kolei w folwarku w 5 budynkach zamieszkiwało 95 osób, w tym 91 rzymskich katolików i 4 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 42]. W 1943 r. we wsi mieszkało 380 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Mokranach Starych było zameldowanych 87 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców wsi Mokrany Stare na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Mokranach [w części która utworzyła Mokrany Stare] uwłaszczono 11 gospodarstw mających po ok. 25 mórg. W oparciu o prawo z 1864 r. uwłaszczono 13 półmorgowych gospodarstw oraz pastwisko. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 323 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe do pastwiska [APL, ZTL, sygn. 1318].