Malowa Góra

Patrz hasło: Zalesie.

W 1444 r. Malewa Gora (zapis cyrylicą). Czasami używano nazwy Malówka. Nazwa wsi pochodzi od połączenia nazwy osobowej Mal i słowa „góra” [NMP, 2005, t. 6, s. 476].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo w województwie trockim, od 1513 r. w powiecie brzeskim województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego wieś włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego [Michaluk, 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37].

Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kobylany Nadbużne [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Malowa Góra [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Berezówka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. wieś włączono do gromady Zalesie [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Malówka i Trety [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1801 r. właścicielami gospodarstw byli: Iwan Bernaszuk, Maćko Denisiuk, Łukian Harasiumiuk, Wasyl Hwedor (sic!), Prokop Ichniatuk, Lewko Lewczuk, Mateusz Marciniuk, Hwedor (sic!) Mysiuk, Wasyl Staszuk, Jakub Stepaniuk i wdowa Adamicha [AP Radom, ZDP, sygn. 12608].

W 1832 r. w Malowej Górze gospodarstwa posiadali: Dmitr Prokopiuk, Ustyn Bernaszuk, Stefan Kozaczuk, Daniło Adamiuk, Michał Chwedoruk, Jozefat Stanczuk, Stefan Wawryniuk, Kondrat Wasyluk, Wojciech Martyniuk, Petruk Lewczuk, i Dmitr Jakubiuk. We wsi mieszkali też Chiel Mielnik, Stefan Panasiuk, Grzegorz Hryniewicz, Piotr Krzycki, Prokop Maxymiuk, Jakow Lewczuk i Dmiter Czeladnik [APR, ZDP, sygn. 13003].

Pierwsze stanowisko – cmentarzysko z wczesnej epoki żelaza (kultury łużyckiej) zostało odkryte przypadkowo w roku 1971 [Głosik, Kowalski 1974, 95; Żółkowski 1988, 71-72].).

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1984 odkryto 5 stanowisk (ślady osadnicze), z których zebrano wytwory krzemienne ze schyłkowego paleolitu (kultura świderska?), także fragmenty ceramiki naczyniowej z bliżej nieokreślonych pradziejów, późnej epoki brązu-wczesnej epoki żelaza (kultura łużycka), średniowiecza i okresu nowożytnego (w zakresie XIII-XX w.) [NID, AZP obszar 59-89; Bienia 2003, 27].

Po raz pierwszy wzmiankowana we wpisie w Metryce Litewskiej z ok. 1444/1445 r., gdy wspomniano nadanie dla niejakiego Piotra. Wieś wcześniej była własnością jego żony [LM 3, s. 63].

Nie znamy pierwszych właścicieli Malowej Góry. Wiadomo, że w latach 40. XV w. posiadała je Małgorzata, która zapewne odziedziczyła je po ojcu. Była ona ożeniona z Piotrem. Tenże, po jej śmierci, ok. 1444/1445 r. dostał potwierdzenie praw do Malowej Góry i już w 1445 r. jest wzmiankowany jako sędzia ziemski drohicki Piotr Malewski z Malowej Góry. Po nim Malową Górę przejął Andrzej Malewski, który w 1477 r. zamienił swe dobra na Żulin i Wolę Żulińską w ziemi chełmskiej z Jakubem Niemirowiczem Szczytem, późniejszym starostą brzeskim [LM 3, s. 63; ADS, D1, k. 6; Jaszczołt, 2017, s. 80–81]. Po nim dobra objął jego syn Mikołaj Jakubowicz Niemirowicz Szczyt, a następnie jego wnukowie Mikołaj i Aleksander. Ci ostatni w 1551 r. sprzedali dobra Malowa Góra staroście mielnickiemu Janowi Irzykowiczowi.

W początkach XVII w. Malowa Góra nadal była w posiadaniu Irzykowiczów (1604 r. Hieronim Irzykowicz). W nieustalonym jeszcze momencie wieś przeszła w posiadanie Sadowskich. W 1653 r. Stefan i Mikołaj Sadowscy zastawili za 15 tys. zł Malową Górę Elżbiecie z Młożewskich Jeziorkowskiej. Były one jeszcze w zastawie w 1667 r., gdyż jako ich posiadacz widnieje w 1667 r. wojski mozyrski Mikołaj Jeziorkowski, syn Elżbiety. W końcu XVII w. Malowa Góra była ponownie we władaniu Sadowskich: w 1690 r. miał je wojski brzeski Mikołaj Sadowski, a po nim przejął je jego syn Kazimierz Rejnold [Kobylarz, 2018, s. 200–201; Rejestry podymnego 1667 i 1690, s. 33, 34, 93].

Prawdopodobnie na początku lat 20. XVIII w. Malowa Góra znalazła się w rękach podstolego brzeskiego Franciszka Michała Szujskiego, który w 1728 r. zapisał wieś klasztorowi paulinów w Leśnej Podlaskiej. Jednak z powodu roszczeń innych przedstawicieli rodziny paulini nie zdołali objąć wsi i ostatecznie w 1754 r. zrzekli się swych praw do majątku na rzecz podskarbiego wielkiego litewskiego Jerzego Flemminga, wymieniając je na dobra w ziemi ruskiej [Kobylarz, 2018. s. 200–202; Szpak, 2016, s. 80–81]. Po jego śmierci w 1771 r, odziedziczyła je jego jedyna córka Izabela, żona Adama Czartoryskiego. W II połowie XVIII w. Malowa Góra jest wymieniana jako część tzw. hrabstwa terespolskiego.

Na początku XIX w. Malowa Góra, będąca częścią dóbr Terespol, nadal należała do Adama i Izabelli z Flemingów Czartoryskich, którzy w 1814 r. dokonali podziału swoich dóbr. Dobra terespolskie otrzymał wówczas ich syn Konstanty Czartoryski. We wrześniu 1830 r. dobra te nabył rząd Królestwa Polskiego, w związku z planami budowy twierdzy w Brześciu. Przez kolejne lata majątek był dzierżawiony. Jego dzierżawcami byli m.in.: Maciej Józefowicz, Rafał Rubinowicz, Karol Stefani, Gustaw Stopczyński, Seweryn Badeni. W 1864 i 1866 r. w wyniku uwłaszczenia chłopi stali się właścicielami użytkowanej ziemi [SRwBP, WKH, sygn. 497]. Po powstaniu styczniowym władze carskie z dóbr państwowych w Królestwie Polskim tworzyły majoraty, czyli majątki ziemskie, które następnie oddawano wyróżniającym się przedstawicielom rosyjskiej elity. Jednym ograniczeniem, jakie nałożono na nowych właścicieli, był brak możliwości ich sprzedaży. Do majątków takich należał majorat Hołowczyce, w skład którego weszły folwarki: Hołowczyce, Bonin, Derło, Malowa Góra, Mierzwice i Horbów. Na mocy ukazu cara Aleksandra II z 1867 r. pierwszym właścicielem majoratu Hołowczyce został rosyjski generał – książę Aleksander Nirod (1805–1881), dowódca 2 Dywizji Kawaleryjskiej. Oficjalnie w posiadanie dóbr wszedł on w 1868 roku. Po jego śmierci, zgodnie z ówczesnym prawem, na mocy decyzji Senatu Rządzącego z 1881 r. majorat otrzymał jego syn Aleksander Nirod (1854–1902). Ostatnią właścicielką majoratu Hołowczyce od 1908 r. była Sofia Medem.

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami). Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Malowej Górze było 12 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17].

Grekokatolicy z Malowej Góry należeli do parafii p.w. Narodzenia Matki Bożej w Koroszczynie. W 1875 r. zostali oni zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Malowej Górze zamieszkiwało 225 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 103]. Większość z nich czuła się jednak związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacząco spadła. W okresie II Rzeczypospolitej będący w zdecydowanej mniejszości we wsi (25 w 1938 r.) prawosławni należeli do parafii w Kijowcu [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 6 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 282].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii rzymskokatolickiej Przemienienia Pańskiego w Malowej Górze w diecezji łuckiej. W 1805 r. znalazła się w diecezji lubelskiej. Następnie w latach 1818–1867 wchodziła w skład diecezji podlaskiej.

Dokładna data fundacji kościoła w Malowej Górze nie jest znana. Pojawiające się w literaturze informacje jakoby świątynia była tam już w 1464 r. nie mają potwierdzenia w źródłach i wynikają z błędnej interpretacji niedatowanej zapiski z najstarszej księgi konsystorza janowskiego. W rzeczywistości zapis o konflikcie między niewymienionym z imienia plebanem z Malowej Góry a Mikołajem Szczytowiczem Niemirowiczem pochodzi z lat 1508–1516 r. (wydatowanie na podstawie występujących osób) i to jest najstarsza wzmianka potwierdzająca istnienie kościoła w Malowej Górze. Być może fundację świątyni należy przypisać Jakubowi Szczytowi Niemirowiczowi, staroście brzeskiemu w latach 1479–1492. Sugeruje to zapis z 1477 r. Wtedy Niemirowicz przejmował Malową Górę od Andrzeja Malewskiego i w dokumencie zamiany nie ma żadnych wzmianek o kościele lub prawach patronatu [Jaszczołt, 2017, s. 80–81].

W początkach XVII w. ufundowano nową świątynię z inicjatywy podkomorzego mielnickego Hieronima Irzykowicza (wzmiankowana jako niepoświęcona w 1604 r.). Uległa bardzo poważnemu uszkodzeniu w czasie potopu szwedzkiego. Kolejna świątynia powstała w 1782 r. z inicjatywy Czartoryskich [Kobylarz, 2018, s. 247–248].

Proboszczami w Malowej Górze w okresie przedrozbiorowym byli m.in. Adam Gondzieszka (1604), Wojciech Franciszek Jaworski (1754), Adam Szańkowski (1777). Są informacje sugerujące, że w początkach XVIII w. parafia nie była obsadzona od dłuższego czasu.

Według danych z 1811 roku do parafii Malowa Góra należały wsie: Malowa Góra, Berezówka, Dobryń, Kołczyn, Koroszczyn, Kukuryki, Kuzawka, Neple, Starzynka, Wólka Dobryńska. W latach 1799–1875 proboszczami lub administratorami parafii byli księża: Jan Nepomucen Kosiński (1799–1816), Jan Skowieski (1816–1828), Franciszek Szemioth (1828–1830), Roch Lipiński (1830–1832), Dominik Ostrowski (1832), Florian Konarski (1832–1838), Hiacynt Jakubowski (1838–1842), Franciszek Szemioth (1842–1845), Wit Kuderski (1845–1848), Józef Antoni Gierłowski (1848–1859), Feliks Pogorzelski (1859–1864), Michał Mytkowski (1864–1867), Szymon Tedeusz Mankielun (1869–1876), Wiktor Szaniawski (1876–1882), Antoni Gryczyński (1882–1885), Henryk Ciemniewski (1887–1893), Feliks Ostoyski (1894–1897), Ignacy Ciszewski (1897–1898). W 1861 r. w parafii było 1492 wiernych. Po zamknięciu przez władze carskie parafii w Terespolu i Pratulinie ich wiernych przyłączono do parafii w Malowej Górze. 25 lutego 1900 r. carski rząd zamknął parafie Malowa Góra i Terespol. Wiernych przypisano do parafii Biała Podlaska, do której zostały włączone m.in. wsie: Dobryń, Wólka Dobryńska i Malowa Góra. Ten stan rzeczy przetrwał do ukazu tolerancyjnego z 1905 roku. Zgodę na ponowne otwarcie parafii Malowa Góra wyraził 12 grudnia 1905 r. rosyjski Minister Spraw Wewnętrznych. Do parafii przydzielone zostały wsie: Malowa Góra, Nowosiółki, Dereczanka, Podhorbowie (Dobryń Mały), Dobryń, Wólka Dobryńska, Kuzawka, Koroszczyn, Starzynka, Neple, Krzyczew, Mokrany Stare, Mokrany Nowe, Kołczyn, Olszyn, Pokinianka i Kuczyn. Na proboszcza parafii wyznaczono księdza Aleksandra Fijałkowskiego (1906–). W 1910 r. wybudował on nowy murowany kościół [Kobylarz, 2018, s. 235–244]. Obecnie parafia należy do dekanatu terespolskiego. Skupia łącznie 14 miejscowości: Malowa Góra, Mokrany Stare, Mokrany Nowe, Berezówka, Olszyn, Kołczyn, Nowosiółki, Dereczanka, Kijowiec Kolonia, Kijowiec PGR, Kijowiec, Dobryń Mały, Dobryń Duży i Dobryń Kolonia.

We wsi istniała szkoła cerkiewno-prawosławna od 1900 r. [APL, KPCH, sygn. 96].

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi znajdowało się 10 dymów, w 1790 r. 14 dymów, w tym 1 dworski [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541].

Według wykazu z 1827 r. w Malowej Górze znajdowało się 18 domów zamieszkanych przez 160 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 4]. W 1863 r. przebywało tam 221 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 15 budynkach zamieszkiwało 122 osób, w tym 117 rzymskich katolików, 3 religii mojżeszowej [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi mieszkało 193 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Malowej Górze było zameldowanych 221 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Malowej Góry na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku.

W 1832 r. folwark Malowa Góra obejmował obszar 1591 mórg. We wsi istniało wówczas 11 gospodarstw. Obowiązywały ich powinności pańszczyźniane. Musieli odrabiać tygodniowo dwa dni pańszczyzny sprzężajnej lub męskiej i dwa dni pańszczyzny czeladniej. Poza tym obowiązywało ich 6 dni tzw. gwałtu, czyli obowiązkowego wychodzenia do żniwa w folwarku wszystkich dorosłych zdolnych do pracy domowników, poza jedną osobą pozostającą do opieki nad domem. Gospodarze musieli oddawać do dworu także daniny w naturze: koguta, dwie kury, 10 jaj oraz przymus monopolowy, nakazujący kupowanie alkoholu dworskiego na różne uroczystości. W tym czasie w związku z przejęciem dóbr przez państwo, ograniczono obciążenia włościan, zamieniając 6 dni gwałtu na 6 dni pańszczyzny z gospodarstwa. Chłopi mieli przy tym prawo do otrzymywania tygodniowo jednego wozu latem i dwóch wozów zimą opału zbieranego bez użycia siekiery, dostawali również materiał na budynki, które mieli jednak stawiać we własnym zakresie. W Malowej Górze zamieszkiwało też trzech chałupników (Żyd, pasterz i kowal) i trzech komorników. Były tam też: karczma, młyn, dom leśniczego, folwark, plebania i szpital, w którym mieszkał garncarz [APR, ZDP, sygn. 13003]. W latach 50. XIX w. chłopi jako rządowi zostali oczynszowani. W Malowej Górze w oparciu o prawo z 1865 r. uwłaszczono 11 osad (po ok. 1 ha). Razem otrzymali oni na własność ok. 17 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 63].

W 1930 r. w Malowej Górze działalność gospodarczą prowadzili: W. Moczołowski (kowal), J. Zajko, (artykuły spożywcze), C. Mamotnik (szewc) i Kooperatywa Spożywcza [KAP, 1930, s. 531].

Kościół rzymskokatolicki p.w. Przemienienia Pańskiego w Malowej Górze. Kościół w stylu neogotyckim, projektu Józefa Dziekońskiego. Kamień węgielny wmurowano 23 września 1906 roku. Po trzech latach budowy kościół uroczyście wyświecono 15 października 1909 roku. Kościół zbudowany z czerwonej cegły na granitowym cokole. W sierpniu 1915 r., następstwem działań wojennych wysadzona została przez Rosjan wieża i cześć korpusu. Odbudowę wieży i remont wykonano w latach 1919–1922. Ponownie świątynia ucierpiała w lipcu 1944 roku.

Cmentarz rzymskokatolicki przykościelny. Do czasów obecnych zachował się jeden nagrobek Antoniego Rose z 1867 r., płatnika generalnego Wojska Polskiego.

Cmentarz rzymskokatolicki w Malowej Górze. Założony w połowie XIX w. na wzniesieniu przy drodze do Koroszczyna. Zajmuje 1,5 ha. Na cmentarzu znajdują się: kaplica cmentarna drewniana (dawna dzwonnica) z końca XVIII wieku. Najstarszy nagrobek pochodzi z 1874 roku. Znajduje się również pomnik poświęcony żołnierzom polskim poległym w wojnie 1920 roku.

*** August Krasicki 29 sierpnia 1915 r. notował: „zajeżdżamy do wsi Malowa Góra. Most na rzece spalony, młyn i kilka domów. Kościół nowy w okropnym stanie, jak opowiadają ludzie, którzy dziś do domów swych wrócili, wieżę wysadzili moskale dynamitem, następnie ostrzeliwali z ciężkich dział z Brześcia. Wokoło w murach szczerby i dziury. Przed plebanią trzy ogromne leje i ściany jak sito podziurawione” [Krasicki, 1988, s. 320].