Lachówka Duża

Patrz hasło: Zalesie.

Już pierwsze wystąpienia nazwy wsi miały formę Lachówka lub Lachówek. Nazwa wsi pochodzi od nazwy osobowej lub etnicznej – Lach [NMP, 2005, t. 6, s. 6]. Drugi człon nazwy dodano, gdy podzielono w II Rzeczypospolitej wieś na dwie części.

W okresie przedrozbiorowym wieś położona w województwie i powiecie brzeskolitewskim. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Horbów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Dobryń [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Lachówka, obejmującą wsie Lachówka Duża i Lachówka Mała [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Zalesie [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częścią wsi jest Podsętków [https://eteryt.stat.gov.pl/].

Spis gospodarzy w 1708 r. wymienia następujących mieszkańców: Michał Churs, Matfiej Guz, Hordej Hrizomuk, Anton Kociubka, Troć Sacik, Waśko Socik, Fedor Tałan, Trochim Tałan, Żelisz Wasczuk, [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1168].

Spis gospodarzy w Lachówce (1816 r.): Adam Bartoszuk, Samuyło Daniluk, Konstanty Kalinowski, Józef Kierczuk, Chwedor Lewczuk (I), Chwedor Lewczuk (II), Trochim Mikołajuk, Iliasz Prokopiuk i Adam Tałan [AGAD, AR, XXV, sygn. 1183].

W Lachówce [Dużej] w 1864 r. zostali uwłaszczeni: Bebkiewicz Anna, Bejczuk Daniło, Demczuk Fieodor, Dojdowa, synowie Klim, Iwan i Wasilij, Galibuda Daniel, Galibuda Iwan, Galibuda Julian, Jakubowicz Iwan, Kaliszuk Benedykt, Kirczuk Iwan, Korolczuk Franciszek, Korolczuk Jakub, Kosiński Jan, Kurczuk Antoni, Maciejewicz Denis, Miedwiedczuk Anton, Miedwiedicha Antonina, Nowaszuk Stanisław, Prokopiuk Anton, Staszczuk Feliks, Suszczyńska Anastazja, Suszczyński Michał, Tałan Dawid i Tałan Siła [APL, ZTL, sygn. 52].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1984 odkryto osadę z okresu nowożytnego (XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszar 60-89].

Początki Lachówki nie są znane. Prawdopodobnie bardzo długo była to część wsi Horbów o niewyodrębnionym statusie, traktowana jako dział wsi. Wyjaśniałoby to jej brak np. w rejestrach podymnego z II połowy XVII w. Na pewno jednak najpóźniej w końcu XVII w. zaczęto ją traktować jako samodzielną wieś. Po raz pierwszy wystąpiła we wpisie z 1697 r. w księdze metrykalnej parafii rzymskokatolickiej w Horbowie.

Na uwagę zasługuje fakt, że do połowy lat 50. XIX w. Lachówka leżała w innym miejscu (patrz mapy).

Lachówka dzieliła losy dóbr horbowskich, początkowo prawdopodobnie jako część Horbowa, następnie samodzielna wieś w ramach tych dóbr. Tej zmianie być może sprzyjały liczne podziały i zmiany własnościowe, którym podlegały te dobra.

W 1675 r. część dóbr Horbów znalazła się w rękach Krzysztofa Turowskiego, właściciela sąsiedniego Chotyłowa, który w tym roku sprzedał je Annie z Szujskich Rusieckiej, wdowie po Stefanie Rusieckim. Wywołało to ciągnący się prawie pół wieku konflikt, bo na mocy testamentu Marianny Młożewskiej, wdowy po Krzysztofie, opiekunami dóbr byli wyznaczeni Zemboccy, a dodatkowo mieli oni prawdopodobnie nieuregulowany zastaw na Kłodzie. Spór dotarł aż do Trybunału Litewskiego, a później brali w nim udział Grabowscy, którzy od 1708 r. dzierżawili dobra horbowskie od Łużeckich (najpierw Krzysztof, potem Józef Grabowski ożeniony z Teklą Łużecką). W 1720 r. Józef Grabowski sądził się z podkomorzycem wendeńskim Stanisławem Łużeckim o prawa do dóbr horbowskich. Spór zakończyło wykupienie w 1721 r. dóbr przez stolnika sanockiego Michała Alojzego Pełkę, który w 1723 r. odsprzedał je, razem z Lachówką, Annie z Sanguszków Radziwiłłowej, właścicielce pobliskiej Białej. Od tej pory Lachówka dzieliła losy dóbr bialskich. Jej właścicielami byli: Hieronim Florian Radziwiłł, Karol Stanisław Radziwiłł, Hieronim Wincent Radziwiłł i jego żona Zofia Fryderyka von Thurn und Taxis, oraz Dominik Radziwiłł.

Czasem Radziwiłłowie oddawali Horbów (i tym samym Lachówkę) w dzierżawę np. w 1775 r. był on w posiadaniu skarbnika brzeskiego Antoniego Stanisława Buchowieckiego [Tarasiuk 2016, s. 15–20; Rejestry podymnego 1667–1690, s. 21, 24, 48, ; LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511].

Na początku XIX w. Lachówka była nadal częścią dóbr Horbów, których właścicielem był Dominik Radziwiłł. Po jego śmierci w 1813 r. w bitwie pod Hanau władze rosyjskie (w przeciwieństwie do austriackich) nie uznały prawowitego pochodzenia, a tym samym praw do dziedziczenia spadku jego syna Aleksandra. Spadkobierczynią Dominika w imperium rosyjskim została jego córka Stefania, która później poślubiła Ludwika Wittgensteina. Opiekunowie Stefanii Radziwiłłowej sprzedali dobra Horbów Adamowi Czartoryskiemu w latach 1818–1823. Po powstaniu listopadowym, gdy Czartoryski udał się na emigrację, jego dobra w grudniu 1831 r. zasekwestrowano, a następnie – na mocy decyzji cara Mikołaja I oraz Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego z 1834 r. skonfiskowano na rzecz skarbu Królestwa Polskiego. W 1864 r. grunty w Lachówce stały się własnością uwłaszczonych chłopów.

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami) i należeli do parafii w Horbowie.

Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Lachówce było 12 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 16].

W latach 70. XIX w. część mieszkańców wsi, należącej do parafii greckokatolickiej w Horbowie, aktywnie uczestniczyła w protestach przeciwko przymusowemu przyłączeniu unitów do Cerkwi prawosławnej. Opór unitów został jednak złamany i z upływem czasu większość z nich pogodziła się z przejściem na prawosławie. W 1904 r. w Lachówce Dużej zamieszkiwało 189 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi nieznacznie spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 171 [APL, KPCH, sygn. 52, 62]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi (93 w 1938 r.) należeli do parafii w Kijowcu [APL, SPB, sygn. 477].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio–słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Terespolu, do niej należeli wierni z Lachówki Dużej [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. we wsi mieszkało 6 neounitów [APL, SPB, sygn. 487].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Horbowie przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Parafia w Horbowie została zlikwidowana decyzją Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego z 20 X 1866 roku. Oficjalnie według dokumentów kościelnych parafia horbowska stała się filialnym kościołem parafii piszczackiej. W 1878 r. carski rząd zamknął parafię w Piszczacu. Wiernych ze wsi przypisano do parafii w Białej Podlasce, a potem ponownie do Piszczaca. W 1924 r. znaleźli się oni w przywróconej parafii Przemienienia Pańskiego w Horbowie. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej Przemienienia Pańskiego w Horbowie. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. część byłych unitów przeszła z prawosławia na katolicyzm. Świadczy o tym zapisy w księdze Liber conversorum parafii rzymskokatolickiej. W 1905 r. odnotowano w niej 46 osób (23 mężczyzn i 23 kobiet) z Lachówki. W latach 1906–1910 na katolicyzm przeszło ponadto 4 kobiety z Lachówki [Tarasiuk, 2016]. W 1938 r. we wsi mieszkało 119 katolików [APL, SPB, sygn. 487].

Szkoła cerkiewna powstała w Lachówce w 1897 roku. Jej budynek został spalony w 1915 roku [APL, KPCH, sygn. 39].

Według rejestru podymnego z 1790 r. w Lachówce było 10 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1541].

Według wykazu z 1827 r. w Lachówce znajdowało się 12 domów zamieszkanych przez 78 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 259]. W 1863 r. egzystowało tam 164 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 286 osób [PKSG za 1887, s. 66]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 27 budynkach przebywało 161 osób, w tym 93 rzymskich katolików, 66 prawosławnych i dwóch ewangelików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi mieszkało 232 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Lachówce Dużej było zameldowanych 219 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Lachówki Dużej na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Horbowie.

W 1708 r. poddani z Lachówki, którzy mieli pół włóki pola musieli opłacać czynsz w wysokości 1,5 zł, oddawać beczkę owsa, 2 kapłony, oraz kopę grzybów, 10 jajek, garniec orzechów i kwartę kaszy mannej. Ci, którzy byli na ćwierci włóki musieli płacić 22,5 grosza, dawać 2 szanki owsa, 1 kapłona, pół kopy grzybów i pół kwarty kaszy mannej. Wielkości pańszczyzny wtedy nie określono. W 1720 r. wynosiła oni 3 dni dla mężczyzn i 3 dni dla kobiet w tygodniu. Gwałty do żniw i orania, a także stróża po dwie osoby na tydzień [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1168, 1170].

W 1855 r. po kolonizacji wieś Lachówka obejmowała 755 mórg, w tym 90 mórg zajmowała osada pocztowa, po 1,5 morgi miały osady karczemna i kowala, 15 mórg osada strażnika, po 15 mórg dwie osady strzelców, 3 morgi szosa i prawie 3 morgi trakt do Piszczaca. Reszta ziemi należała do 18 gospodarstw kolonialnych [APL, RGL, sygn. skarb. 42]. W 1831 r. w dokumentach źródłowych zapisano, że każdy chłop z dóbr horbowskich posiadał 0,5 morgi ogrodu, 15 mórg pola ornego i 3 morgi łąk. Miał na nich corocznie wysiewać 3–4 korce żyta, korzec jęczmienia, 2 korce owsa, korzec tatarki, 4 garnce prosa, 8 garnców grochu i korzec ziemniaków. Rocznie uzyskiwał również 15 fur siana. W 1854 r., po kolonizacji dóbr horbowskich, informowano, że włościanie są zobowiązani prowadzić na nowo otrzymanych polach gospodarstwa w systemie trójpolowym, dzieląc je na trzy części (ozime, jare i ugór). Z kolei w 1860 r. w inwentarzu dóbr horbowskich zaznaczono, że koloniści obsiewali swoje pola zgodnie z potrzebami, nawozili obornikiem corocznie ok. 1,5–2 morgi swoich gospodarstw. Po kolonizacji chłopi próbowali przesadzić drzewa owocowe na nowe place, ale prawie wszystkie uschły. Zauważano przy tym, że przynajmniej część z gospodarzy zakłada sady owocowe, liczące po kilkanaście drzewek [APR, ZDP, Sukcesje, sygn. 13967, 20591].

Wykaz powinności pańszczyźnianych spisano m.in. w 1818 roku. Włościanie z dóbr Horbów byli zobligowani do regulowania następujących zobowiązań:

„1. […] każdy włościanin mający ćwierć gruntu ciągłego w każdym tygodniu pańszczyzny męskiej dni trzy i czeladnej tyleż z czym dwór rozkaże, prócz tych którym dla niesieministości i ubóstwa ta powinność zmniejsza się a jeśliby w którym tygodniu przypadło święto tedy gwałt pędzony być nie ma.

2. Poddani prócz pańszczyźniany corocznie tłok czyli gwałtów dwanaście w następującym odbywają sposobie, to jest: Tak na wiosnę jak i w jesieni do orania po dni dwa sprzężajni ze sprzężajem a nieuprzężni pieszo do czego dwór rozkaże, do koszenia łąk i suszenia siana po dwa dni wychodząc po jednej osobie z chaty, do żniwa zaś po dni cztery sieministością zdolną do robocizny służą gwałty, zostawiając jedną osobę w chacie dla pilnowania gospodarstwa i strzeżenia ognia.

3. Szarwarków toż poddaństwo co rocznie sześć odbywać powinno, które to szarwarki do reperacji grobli i mostów oraz budowli włościańskich i wywózki drzewa dla tychże używane i obracane być mają.

4. Stróż i stróżka w tydzień do dworu wychodzi z potrąceniem pańszczyzny tygodniowej.

5. Wartowników dwóch z kolei i bez pańszczyzny na noc do strzeżenia dworu chodzą.

6. Każdy włościanin z jednej ćwierci ciągłej a z drugiej czynszowej daje corocznie dziakła, czyli odsepu żyta korzec jeden, garncy dziewiętnaście kwart jedna i owsa tyleż. Daniny jako to: kapłonów dwa, jaj sztuk dziesięć, grzybów kopę jedną, czynszu złp trzy groszy osiemnaście wraz z groszowym a z ćwierci jednej gruntu i tak zwanego hołoplatnego złp cztery groszy cztery i takowy czynsz o św. Marcinie importują.

7. Od pszczół domowych ile się z rewizji każdorocznej wykaże. Pszczół z ulami od każdego po złp jednym groszy piętnaście opłacić do dworu” [AGAD, AR, XXV, sygn. 1180/2].

Po zakupie dóbr przez Czartoryskiego sprecyzowano zasady odbywania gwałtów, zamieniając je na tzw. pańszczyznę letnią. Każde gospodarstwo miało do odpracowania 4 dni do sochy; 4, 8 lub 16 dni do żniwa; 2 dni do kosy i 2 dni do grabienia siana przy sianokosach. Gajowi byli zwolnieni z innych zobowiązań poza pańszczyzną tygodniową. Kilku gospodarzy już wtedy było oczynszowanych. Określono stawkę wynagrodzenia obowiązującą za dzień pracy ze sprzężajem – 24 gr, a dzień pracy pieszej – 12 gr. [APR, ZDP, Sukcesje, sygn. 20591].

W wyniku realizacji dekretu carskiego z 7 VI 1846 r. naczelnik powiatu bialskiego uchylił w Horbowie daremszczyzny [świadczenie na rzecz pana, które nie miało z góry określonego czasu trwania], za które uznał wszystkie dni pańszczyzny nietygodniowej oraz stróżę nocną. Wywołało to nieuznany przez władze protest ówczesnego dzierżawcy, który uważał, że dni pańszczyzny letniej były dokładnie ustalone, więc nie była ona daremszczyzną. W związku z pracami nad oczynszowaniem włościan w roku 1854/1855 obowiązywały włościan w dobrach horbowskich następujące obciążenia. Czynsz mogli opłacać sołtysi w wysokości 22,76 rb. (Lachówka i Zalesie) lub 27,76 rb. (Horbów i Kłoda), pozostali mieli płacić po 0,54 rb. czynszu oraz odrabiać 2 dni sprzężajne oraz od 1 do 3 dni pieszych (różnica powstała w latach 20. XIX w., kiedy obniżono zobowiązania najbiedniejszym chłopom) oraz oddawać wcześniej wymienione daniny w naturze [APL, RGL, sygn. skarb. 42].

W dobrach horbowskich pańszczyznę oraz inne powinności w naturze zniesiono 1 VI 1855 r. Od tego dnia włościanie, których zaczęto nazywać oficjalnie kolonistami, byli zobowiązani do opłacania czynszu pieniężnego za dzierżawione grunty. Każdy gospodarz, obejmujący gospodarstwo czynszowe w 1854 r., musiał podpisać specjalny druk umowy, w której zapisano powierzchnię dzierżawionego majątku oraz sumę rocznego czynszu. W punktach uszczegółowiających informowano, że dzierżawca nie będzie miał prawa do propinacji. Do jego obowiązków należało zaś odprowadzanie podatków oraz stawianie na własny koszt budynków. Przy tym musiały być to konstrukcje drewniane, budowane w węgieł na podmurowaniu z palonej cegły. Miały mieć murowane kominy. Osadnicy zostali zobowiązani do utrzymywania sadów owocowych i płotów. Zabraniano podziału dzierżawionej osady, nawet między spadkobierców [Tarasiuk, 2016].

Sytuacja chłopów zmieniła się na lepsze w marcu 1864 r., kiedy car Aleksander II wydał ukaz uwłaszczeniowy. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. w Lachówce uwłaszczono 18 gospodarstw mających po ok. 33–34 mórg. W wyniku jego realizacji na własność włościan przeszło w Lachówce 603 mórg [APL, ZTL, sygn. 52].

Kapliczki i krzyże. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności.

*** W wyniku wydarzeń wojennych z 1812 r. „zupełnie zniszczone zostały tak folwark Horbów, plebania, jako też włościanie wsi Lachówki, Horbówka, Zalesia, Kłoda, tak w zbożu ozimym, jarym, w bydle, w sprzętach i po części budowli”. Rabunek nie dotyczył jedynie dworu i kościołów. Taki sam los spotkał również miejscowych włościan, o czym świadczą informacje dotyczące poddanych parafii rzymskokatolickiej w Horbowie. Józefowi Szachniukowi z Lachówki zniszczono, najprawdopodobniej przez spalenie, stodołę. Zabrano mu także zboże, warzywa, odzież i sprzęty warte 633 złp. Strat o wartości 90 złp doświadczył m.in. Franciszek Korolczuk z Lachówki […].

***  W listopadzie 1939 r. wojska niemieckie zastrzeliły we wsi Piotra Nowaszczuka [Kobylarz, 2018, s. 111].