Koczukówka

Patrz hasło: Zalesie.

W XVII i XVIII w. pojawiała się jako Kuczukówka (np. w 1726 r.) [APL, ChKGK, sygn. 101]. W II połowie XVIII w. występowała już także obecna forma nazwy. Nazwa wsi pochodzi od nazwy osobowej Kuczuk [NMP, 2003, t. 5, s. 39].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo w powiecie brzeskim województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego [Michaluk D. 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37].

Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Husinka. Potem przeszła do gminy Kijowiec [APL, MSGL, sygn. 167; APL, BKSW, sygn. 3]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Dobryń [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Koczukówka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Kijowiec [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Zalesie [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W Koczukówce w 1864 r. uwłaszczeni zostali: Fieodoruk Warwara, Michaluk Jan, Nazaruk Kalister, Panasiuk Lewko, Panasiuk Nikołaj, Sieluk Ilja, Stepaniuk Julian, Wojcieszuk Andriej oraz Chalimoniuk Marianna, Kiryluk Iwan, Panasiuk Jakim, Trociuk Fieodor, Walczuk Roch [APL, ZTL, sygn. 35].

Pierwsze wytwory krzemienne i fragmenty ceramiki naczyniowej zebrano w trakcie badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1898 z wielokulturowego stanowiska, wyróżniając inwentarze z paleolitu schyłkowego, neolitu, późnej epoki brązu-wczesnej epoki żelaza (kultura łużycka), wczesnego średniowiecza (XII-XIII w.) i okresu późniejszego (XV-XVI w.) [Belaszewskij 1901, 701; Zółkowski 1988, 56-5]. Kolejne materiały pochodzą z badań powierzchniowych studentów archeologii UMCS w roku 1976 i dotyczą ułamków ceramiki naczyniowej (ślad osadniczy) z bliżej nieokreślonego okresu nowożytnego [Bargieł, Zakościelna 1995, cz. 1, 53].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1985 odkryto stanowisko (siedlisko?), z którego zebrano fragmenty ceramiki naczyniowej z późnego średniowiecza [NID, AZP obszar 60-88].

Z osady wielokulturowej pochodzą zabytki ceramiczne kultury miłogradzkiej (wczesna epoka żelaza) [Bienia 2003, 62].

Początki wsi nie są dokładnie rozpoznane. Być może należy łączyć ją z dobrami Łazuki wzmiankowanymi już w II połowie XVI w., choć nie jest to do końca pewne. Koczukówka jako wieś pod tą nazwą występuje w II połowie XVII w.

W XVI w. obszar dzisiejszej Koczukówki był w rękach rodziny Kuczuków – najpierw Kuczuka Siestrieńca, a potem jego synów Aleksandra i Bohdana. W 1555 r. dwaj ostatni zamienili grunty: za posiadane ziemie w okolicach Kijowca otrzymali ziemię między rzeką Borownicą, traktem łukowskim, rzeczką Lipnicą i Krzną. Później dobra te występowały pod nazwą Łazuki [Wawrzyńczyk, 1951, s. 73–74]. Nie wiadomo jednak czy można je utożsamiać z Koczukówką, czy po prostu wieś powstała później na obszarze tych dóbr.

W 1694 r. Koczukówka była w rękach Mikołaja Rościckiego [NGAB, f. 694, op. 1, nr 1328]. Przed 1732 r. w rękach Jeziernickiego. W 1775 r. właścicielką Koczukówki była niepodana z imienia Wieszczycka, żona wojskiego brzeskiego Karola. W 1790 r. miejscowość znajdowała się w rękach łowczego mielnickiego Łukasza Turskiego, który przejął je po ślubie z Karoliną z Buchowieckich [LVIA, f. 11, ap. 1, 1511, 1541; Kobylarz, 2021, s. 192–193].

Na początku XIX w. dobra Husinka i Koczukówka nadal należały do rodziny Turskich. Do 1814 r. posiadał je Łukasz Turski. W kolejnych latach przeszły one w ręce jego synów Antoniego, Felicjana i Adama. Po licznych transakcjach w 1827 r. ich właścicielami byli Stefan Kosiński (3/4) i Ignacy Wężyk (1/4 majątku). W 1870 r. dobra posiadały kilku współwłaścicieli. Byli nimi: Stefan Kosiński, Wilhelm Wężyk, Ignacy Wężyk, Stefan Suffczyński i Wilhelmina z Kowalskich Mleczko. W 1871 r. majątek Koczukówka (551 mórg) został wyodrębniony w osobną księgę hipoteczną [APL OR, HBP, sygn. 14]. Jego właścicielem już w 1870 r. został Hipolit Topolnicki. W 1915 r. Topolniccy sprzedali „Szwajcarską włókę” (ok. 36 ha) Maszkowi Kahanowi. W 1920 r. folwark Koczukówka stał się własnością jego dzieci Hipolita: Adama, Zofii Popławskiej i Marii Jaworskiej (po 1/3 części). W tym samym roku sprzedały one Koczukówkę Stefanowi Józefowi Grodzickiemu. Ten przystąpił do częściowej parcelacji majątku. W 1944 r. majątek ziemski Koczukówka (117 ha) należący do Stefana Grodzickiego został znacjonalizowany [APL OR, HBP, sygn. 567].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami) i należeli do parafii w Kijowcu.

Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Koczukówce było 9 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 16]. W 1818 r. we wsi zamieszkiwało tylko 6 grekokatolików [APL, CHKGK, sygn. 357]. W 1875 r. zostali oni przyłączeni do cerkwi prawosławnej. W 1904 r. zamieszkiwało tu 45 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi nieznacznie spadła. W 1907 r., we wsi doliczono się ich 39 [APL, KPCH, sygn. 52, 55]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni byli większością (49 w 1938 r.) i należeli do parafii w Kijowcu [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 34 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 281].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Horbowie. Parafia w Horbowie została zlikwidowana decyzją Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego z 20 X 1866 roku. Wiernych ze wsi przypisano do parafii w Białej Podlaskiej. W 1924 r. znaleźli się oni w przywróconej parafii w Horbowie. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej Przemienienia Pańskiego w Horbowie. W 1938 r. w dworze, folwarku i wsi Koczukówka mieszkało 113 katolików [APL, SPB, sygn. 487].

W 1775 r. w Koczukówce było 9 dymów i jeden w folwarku. Natomiast w 1790 r. 11 dymów, w tym 1 dworski (folwarczny) [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541].

Według wykazu z 1827 r. w Koczukówce znajdowało się 13 domów zamieszkanych przez 29 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 218]. W 1863 r. przebywało tam 32 osoby [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 91 osób [PKSG za 1887, s. 55]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 3 budynkach egzystowało 20 osób, w tym 14 prawosławnych i 6 rzymskich katolików. Z kolei w folwarku w jednym budynku zamieszkiwało 23 osób, w tym 20 rzymskich katolików i 3 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi mieszkało 149 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Koczukówce zameldowanych było 55 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Koczukówki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Chłopi ze wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku.

Przekazywana ustnie miejscowa tradycja oraz nazwa gruntów wchodzących w skład folwarku „Szwajcarska włóka” pozwalają przypuszczać, że w XVIII lub na przełomie XVIII i XIX w. właściciele Koczukówki osadzili tu rolników z Europy Zachodniej (może ze Szwajcarii) w celu poprawy stanu upraw rolnych czy ogrodowych [Bończak-Kucharczyk, Koczukówka, http://www.ogrodowy.minigo.pl/index.php/article/show/id/292]. W 1871 r. folwark Koczukówka miał powierzchnię 551 mórg, w tym: ogrody – 12, pola orne – 299, łąki – 87, lasy – 79, pastewnik – 8, zarośla – 7, nieużytki i wody – 64 mórg [APL OR, HBP, sygn. 14].

Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Koczukówce uwłaszczono 5 gospodarstw, będących w posiadaniu 8 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 r. uwłaszczono 5 właścicieli ogrodów. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 102 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał pięciu gospodarstwom na otrzymywanie drewna na remont zabudowań, opału – wóz latem i dwa wozy zimą (z prawem rąbania jałowców, leszczyny, wierzbiny), drewna na drabiny, chrustu i kołków na płoty oraz zbierania jagód, grzybów, orzechów i liści. Pozostałe gospodarstwa otrzymywały tylko połowę opału i materiał budowlany. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. Chłopi zrezygnowali z leśnych praw serwitutowych w 1871 r. [APL OR, HBP, sygn. 14; APL, ZTL, sygn. 35].

Kapliczki i krzyże. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności.