Kłoda Duża

Patrz hasło: Zalesie.

Pierwotnie w zapisach cyrylicą jako Kołoda, w języku polskim Kłoda.Nazwa wsi pochodzi od słowa „kłoda” (pień), gwarowo oznaczenie ula [NMP, 2001, t. 4, s. 521]. Drugi człon nazwy dodano prawdopodobnie w 1926 r., gdy zmieniono nazwę wsi Ukazna na Kłoda Mała (patrz hasło).

W okresie przedrozbiorowym w powiecie i województwie brzeskolitewskim. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., wieś znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Horbów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Dobryń [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Kłoda Duża [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Zalesie [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częścią wsi jest Gaj [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W pierwszej połowie XIX w. w Kłodzie posługiwano się następującymi nazwami terenowymi: Przydatki i Smuga [APR, ZDP, sygn. 13968].

W 1720 r. w części Kłody podległej dworowi w Horbowie wymieniono: Petruk Maslejko, jego zięć Churs, Waśko Maslejko. Wspomniano również, że wieś opuścili: Paweł Leśniczuk, trzech Jakuszuków, Iwan Szuszczuk (przeniósł się do Błonia), brat kowala Jakun [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1170].

W 1729 r. jako zamieszkali w Kłodzie (w części podległej dworowi w Chotyłowie) wymienieni: Wasilij Pietruczuk, Jasko Semin. Wspomniany również Paweł, który „uszedł” [BLAN, f. 43-6183].

Spis gospodarzy w Kłodzie (1816 r.): Marcin Bliźniuk, Anton Charlewicz, Iwan Demczuk, Kondrat Demczuk, Adam Haftaruk, Kondrat Kaliszuk, Ihnat Kosiński, Roch Kosiński, Karp Łukaszuk, Roman Masłeyko, Iwan Nikitiuk, Józef Mikiciuk i Michał Szachniuk [AGAD, AR, XXV, sygn. 1183].

W Kłodzie [Dużej] w 1864 r. zostali uwłaszczeni: Bebkiewicz Nikołaj, Bojarski Jan, Buszko Tatian, Dobrowolska Ignatija, Filipowicz Feodor, Gawtaruk Iwan, Gawtoruk Adam, Jewtoszuk Jakim, Kalinowska Praskowia, synowie Semen, Bazyli, córka Pelagia, Kosiński Kazimierz, Kozaczuk Andriej, Lipiński Wacław, Muchla Jan, Muchla Michaił, Ostrowskij Klementij, Panasiuk Dmitrij, Panasiuk Konrad, Popławska Nastazja, Popławski Adam, Popławski Anton, Popławski Nikołaj, Prejs Osip, Prokopiuk Uljan, Riedka Emilian, Sacharczuk Semen, Sadczuk Michaił, Staszczuk Feliks, Szachniuk, Szachniuk Iwan, Szeweluk Anna, córki Warwara, Marina, Tałan Jewdokia z synami Wasylem i Andriejem oraz córką Marianną, Tałan Wasilij i Trocewicz Emilian [APL, ZTL, sygn. 33].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1984 odkryto 3 stanowiska (ślady osadnicze), z których zebrano wytwory krzemienne i fragmenty ceramiki naczyniowej z bliżej nieokreślonych pradziejów, wczesnego średniowiecza (brak bliższego datowania) oraz okresu nowożytnego (XIX-XX w.) [NID, AZP obszar 61-88].

W rejonie miejscowości w roku 2002 znaleziono monetę Hadriana z lat 137-138 [Gładysz-Juścińska 2017, 143].

Po raz pierwszy wzmiankowana w 1580 r., gdy doszło do podziału dóbr „na Horbowie i Kołodie” [Tarasiuk, 2016, s. 17].

Początkowo Kłoda należała do dóbr Horbów i dzieliła ich losy. Ich pierwszymi znanymi właścicielami byli Mikołaj, Paweł i Andrzej Horbowscy, którzy w 1580 r. dzieli majątek „Horbowo i na Kołodie”. Następnie w wyniku szeregu podziałów dóbr horbowskich również Kłoda uległa rozdrobnieniu. W 1667 r. jako posiadacze części w Kłodzie wymienieni zostali Samuel Horbowski (2 dymy w Horbowie i Kłodzie), cześnik rzeczycki Daniel Horbowski (9 dymów w Horbowie i Kłodzie), Walenty Gałecki (1 dym w Horbowie i Kłodzie), oraz wdowa po Florianie Młożewskim Zofia Łużecka 1 dym w samej Kłodzie. 10 dymów w Kłodzie wskazał także wojski brzeski Stefan Stanisław Zembocki jako posiadane „w opiece” (czyli jako zarządzający w imieniu nieletniego jeszcze spadkobiercy majątku). Największą część miał jednak Tomasz Kazimierz Łużecki, który wykazał, że ma w Horbowie i Kłodzie aż 26 1/3 dymu. W 1690 r. jako posiadacze udziałów w Kłodzie wskazano Andrzeja Błędowskiego 5 dymów oraz p. Turowską, prawdopodobnie Annę z Bielawskich, wdowę po Stanisławie Turowskim, która wskazała, że ma 2 dymy w Kłodzie i Chotyłowie [Rejestry podymnego 1667 i 1690, s. 20, 24, 25, 26, 41, 48, 91]. Te zapisy z II połowy XVII w. sugerują, że doszło już do podziału wsi na dwie części: jedna podlegała dworowi w Horbowie, druga związana była z dworem w Chotyłowie. Pierwsza z nich w 1723 r. przeszła w posiadanie Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, właścicielki pobliskiej Białej i później dzieliła losy dóbr bialskich. Właścicielami tej części Kłody byli: Hieronim Florian Radziwiłł, Karol Stanisław Radziwiłł, Hieronim Wincent Radziwiłł i jego żona Zofia Fryderyka von Thurn und Taxis, oraz Dominik Radziwiłł. Czasem Horbów wraz z częścią Kłody był oddawany w dzierżawę np. w 1775 r. był on w posiadaniu skarbnika brzeskiego Antoniego Stanisława Buchowieckiego, a w 1790 r. 5 dymów miał w zastawie biskup krakowski Feliks Paweł Turski [Tarasiuk 2016, s. 15–20; LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Druga część Kłody podlegająca dworowi i folwarkowi w Chotyłowie w 1744 r. znalazła się w zastawie brygidek brzeskich, posiadających już Zalesie, i w ich rękach była aż do rozbiorów [BLAN, f. 43-6193; LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541].

Na początku XIX w. część Kłody była częścią dóbr Horbów, których właścicielem był Dominik Radziwiłł. Po jego śmierci w 1813 r. w bitwie pod Hanau władze rosyjskie (w przeciwieństwie do austriackich) nie uznały prawowitego pochodzenia, a tym samym praw do dziedziczenia spadku jego syna Aleksandra. Spadkobierczynią Dominika w imperium rosyjskim została jego córka Stefania, która później poślubiła Ludwika Wittgensteina. Opiekunowie Stefanii Radziwiłłowej sprzedali dobra Horbów Adamowi Czartoryskiemu w latach 1818–1823. Po powstaniu listopadowym, gdy Czartoryski udał się na emigrację, jego dobra w grudniu 1831 r. zasekwestrowano, a następnie – na mocy decyzji cara Mikołaja I oraz Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego z 1834 r. skonfiskowano na rzecz skarbu Królestwa Polskiego. W 1864 r. grunty w Kłodzie stały się własnością uwłaszczonych chłopów.

Druga część Kłody, będącej częścią dóbr Zalesie po rozbiorach Rzeczypospolitej władze austriackie skonfiskowały. Zostały one wydzierżawione Billewiczowi (1798–1808). Następnie sprzedano je wraz z dobrami Chotyłów i Piszczac, na mocy kontraktu z 1808 r. Antoniemu Nieprzeckiemu. Dwa lata później Nieprzecki sprzedał 7 mórg majątku Dyrekcji Generalnej Poczty Królestwa Polskiego z przeznaczeniem na stację pocztową. Nieprzeccy zamieszkali w Piszczacu, a dobra oddali w dzierżawę. W 1822 r. Antoni Nieprzecki pożyczył znaczną sumę pieniędzy pod zastaw Zalesia od Jana Borysławskiego, który stał się jego dzierżawcą. Ten z kolei w 1833 r. sprzedał weksle Nieprzeckiego Rozalii i Kwirynowi Suffczyńskim z Horbowa, którzy również przejęli dzierżawę Zalesia. Na publicznej sądowej licytacji w 1839 r. dobra te w ramach przymusowego wywłaszczenia nabył Wojciech Bogusławski z Krzyczewa. Niedługo potem w 1841 r., część Kłody należącą do dóbr Zalesie, Bogusławski sprzedał Janowi Turobińskiemu, który w 1845 r. odsprzedał je księdzu Ignacemu Pyszczyńskiemu. Wydzielenia tych dóbr do odrębnej księgi hipotecznej dokonano dopiero w 1855 roku. Kilka lat później w 1860 r., Pyszczyński sprzedał dobra Kłoda Tomaszowi Najdyhorowi, gospodarzowi czynszowemu ze wsi Rowiny oraz jego synowi Cyrylowi, właścicielowi części wsi szlacheckiej Stasiówka. Wejść w posiadanie całości kupionego majątku mieli oni dopiero w 1862 r., gdy upłynie termin dzierżawy Aleksandra Dmochowskiego. Najdyhorowie już 21 I 1863 r. sprzedali majątek Kacprowi Kotzowi, zamieszkałemu w Kłodzie. Ten z kolei dokładnie rok później (21 I 1864 r.) odsprzedał dobra Albertynie z Rząśnickich Dąbrowskiej z Husinki. Nie ustabilizowało to jednak sytuacji własnościowej tego majątku. Po śmierci właścicielki, ponieważ jej mąż przebywał na kuracji u brata w Wielkim Księstwie Poznańskim, folwark przeszedł w spadku na rzecz niepełnoletniego rodzeństwa Antoniego Teodora i Joanny Ludwiki Dąbrowskich. Opiekunem nieletnich właścicieli został Ferdynand Rząśnicki, który w latach 1865–1868 doprowadził dobra Kłoda do upadku. Ostatecznie Dąbrowscy sprzedali folwark w 1875 r. Karolowi Stanisławowi Dmochowskiemu. Nowy właściciel przeprowadził parcelację majątku i w 1898 r. sprzedał go Stefanowi Trocewiczowi, Wasylowi Kalinowskiemu, Naumowi Tałanowi, Andrzejowi Dubickiemu, Iwanowi Redko i Osipowi Redko. Jako ciekawostkę można dodać, że Trocewicz i Kalinowski sprzedali kawałki swoich części w 1899 r. proboszczowi prawosławnej parafii w Horbowie, Teodorowi Horbaczewskiemu [Tarasiuk, 2016].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami) i należeli do parafii w Horbowie. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Kłodzie było 14 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 16].

W latach 70. XIX w. część mieszkańców wsi, należącej do parafii greckokatolickiej w Horbowie, aktywnie uczestniczyła w protestach przeciwko przymusowemu przyłączeniu unitów do Cerkwi prawosławnej. Opór unitów został jednak złamany i z upływem czasu większość z nich pogodziła się z przejściem na prawosławie. W 1904 r. w Kłodzie Dużej zamieszkiwało 202 prawosławnych. W duchu część z nich czuła się jednak związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacząco spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 153 [APL, KPCH, sygn. 52, 62]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi (113 w 1938 r.) należeli do parafii w Kijowcu [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 75 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 281].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Horbowie przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Parafia w Horbowie została zlikwidowana decyzją Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego z 20 X 1866 roku. Oficjalnie według dokumentów kościelnych parafia horbowska stała się filialnym kościołem parafii piszczackiej. W 1878 r. carski rząd zamknął parafię w Piszczacu. Wiernych ze wsi przypisano do parafii w Białej Podlasce, a potem ponownie do Piszczaca. W 1924 r. znaleźli się oni w przywróconej parafii Przemienienia Pańskiego w Horbowie. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej Przemienienia Pańskiego w Horbowie. Po carskim Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. część byłych unitów przeszła z prawosławia na katolicyzm. Świadczy o tym zapisy w księdze Liber conversorum parafii rzymskokatolickiej. W 1905 r. odnotowano w 126 osób (58 mężczyzn i 68 kobiet) z Kłody. W latach 1906–1910 na katolicyzm przeszło ponadto 5 osób (3 mężczyzn i 2 kobiet) z Kłody [Tarasiuk, 2016]. W 1938 r. we wsi mieszkało 248 katolików [APL, SPB, sygn. 487].

Szkoła cerkiewno-parafialna w Kłodzie powstała w 1894 roku [APL, KPCH, sygn. 39]. W latach I wojny światowej jej budynek zajęło wojsko niemieckie. W 1920 r. otwarto szkołę polską. W 1930 r. we wsi działała jednoklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 45 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

Według rejestru podymnego z 1790 r. we wsi w części należącej do dóbr Horbów znajdowało się 6 dymów, a kolejne 5 było zastawione biskupowi krakowskiemu Feliksowi Pawłowi Turskiemu. Brygidki brzeskie opłaciły w 1790 r. 1 dym w Kłodzie [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541].

Według wykazu z 1827 r. w Kłodzie [Dużej] znajdowało się 16 domów zamieszkanych przez 98 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 213]. W 1863 r. mieszkało tam 173 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi odnotowano 286 osób [PKSG za 1887, s. 49]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 54 budynkach zamieszkiwało 308 osób, w tym 256 rzymskich katolików, 50 prawosławnych i dwóch wyznawców religii mojżeszowej [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi przebywało 399 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Kłodzie Dużej było zameldowanych 223 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kłody na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku Horbów lub Chotyłów.

W 1720 r. powinności mieszkańców Kłody stanowiły: pańszczyzna 3 dni dla mężczyzn i 3 dni dla kobiet w tygodniu. Gwałty trzy dni do żniw i orania, a także stróża po dwie osoby z każdej wsi na tydzień. Ponadto beczka owsa, 2 kapłony, oraz kopa grzybów, 10 jajek, garniec orzechów i kwarta kaszy mannej z każdego półwłóczka [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1170].

W 1855 r. po kolonizacji wieś Kłoda liczyła w sumie 917 mórg, w tym po 1,5 morgi miały osady karczemna i kowala, po 15 mórg osady podleśnego i sążniarza oraz 56 mórg część prywatna. Resztę zajmowało 12 osad ogrodników (po ok, 1,7 morgi) i 23 gospodarstwa kolonialne [APL, RGL, sygn. skarb. 42]. W 1831 r. w dokumentach źródłowych zapisano, że każdy chłop z dóbr horbowskich posiadał 0,5 morgi ogrodu, 15 mórg pola ornego i 3 morgi łąk. Miał na nich corocznie wysiewać 3–4 korce żyta, korzec jęczmienia, 2 korce owsa, korzec tatarki, 4 garnce prosa, 8 garnców grochu i korzec ziemniaków. Rocznie uzyskiwał również 15 fur siana. W 1854 r., po kolonizacji dóbr horbowskich, informowano, że włościanie są zobowiązani prowadzić na nowo otrzymanych polach gospodarstwa w systemie trójpolowym, dzieląc je na trzy części (ozime, jare i ugór). Z kolei w 1860 r. w inwentarzu dóbr horbowskich zaznaczono, że koloniści obsiewali swoje pola zgodnie z potrzebami, nawozili obornikiem corocznie ok. 1,5–2 morgi swoich gospodarstw. Po kolonizacji chłopi próbowali przesadzić drzewa owocowe na nowe place, ale prawie wszystkie uschły. Zauważano przy tym, że przynajmniej część z gospodarzy zakłada sady owocowe, liczące po kilkanaście drzewek [APR, ZDP, Sukcesje, sygn. 13967, 20591].

Wykaz powinności pańszczyźnianych spisano m.in. w 1818 roku. Włościanie z dóbr Horbów byli zobligowani do regulowania następujących zobowiązań:

„1. […] każdy włościanin mający ćwierć gruntu ciągłego w każdym tygodniu pańszczyzny męskiej dni trzy i czeladnej tyleż z czym dwór rozkaże, prócz tych którym dla niesieministości i ubóstwa ta powinność zmniejsza się a jeśliby w którym tygodniu przypadło święto tedy gwałt pędzony być nie ma.

2. Poddani prócz pańszczyźniany corocznie tłok czyli gwałtów dwanaście w następującym odbywają sposobie, to jest: Tak na wiosnę jak i w jesieni do orania po dni dwa sprzężajni ze sprzężajem a nieuprzężni pieszo do czego dwór rozkaże, do koszenia łąk i suszenia siana po dwa dni wychodząc po jednej osobie z chaty, do żniwa zaś po dni cztery sieministością zdolną do robocizny służą gwałty, zostawiając jedną osobę w chacie dla pilnowania gospodarstwa i strzeżenia ognia.

3. Szarwarków toż poddaństwo co rocznie sześć odbywać powinno, które to szarwarki do reperacji grobli i mostów oraz budowli włościańskich i wywózki drzewa dla tychże używane i obracane być mają.

4. Stróż i stróżka w tydzień do dworu wychodzi z potrąceniem pańszczyzny tygodniowej.

5. Wartowników dwóch z kolei i bez pańszczyzny na noc do strzeżenia dworu chodzą.

6. Każdy włościanin z jednej ćwierci ciągłej a z drugiej czynszowej daje corocznie dziakła, czyli odsepu żyta korzec jeden, garncy dziewiętnaście kwart jedna i owsa tyleż. Daniny jako to: kapłonów dwa, jaj sztuk dziesięć, grzybów kopę jedną, czynszu złp trzy groszy osiemnaście wraz z groszowym a z ćwierci jednej gruntu i tak zwanego hołoplatnego złp cztery groszy cztery i takowy czynsz o św. Marcinie importują.

7. Od pszczół domowych ile się z rewizji każdorocznej wykaże. Pszczół z ulami od każdego po złp jednym groszy piętnaście opłacić do dworu” [AGAD, AR, XXV, sygn. 1180/2].

Po zakupie dóbr przez Czartoryskiego sprecyzowano zasady odbywania gwałtów, zamieniając je na tzw. pańszczyznę letnią. Każde gospodarstwo miało do odpracowania 4 dni do sochy; 4, 8 lub 16 dni do żniwa; 2 dni do kosy i 2 dni do grabienia siana przy sianokosach. Gajowi byli zwolnieni z innych zobowiązań poza pańszczyzną tygodniową. Kilku gospodarzy już wtedy było oczynszowanych. Określono stawkę wynagrodzenia obowiązującą za dzień pracy ze sprzężajem – 24 gr, a dzień pracy pieszej – 12 gr. [APR, ZDP, Sukcesje, sygn. 20591].

W wyniku realizacji dekretu carskiego z 7 VI 1846 r. naczelnik powiatu bialskiego uchylił w Horbowie daremszczyzny [świadczenie na rzecz pana, które nie miało z góry określonego czasu trwania], za które uznał wszystkie dni pańszczyzny nietygodniowej oraz stróżę nocną. Wywołało to nieuznany przez władze protest ówczesnego dzierżawcy, który uważał, że dni pańszczyzny letniej były dokładnie ustalone, więc nie była ona daremszczyzną. W związku z pracami nad oczynszowaniem włościan w roku 1854/1855 obowiązywały włościan w dobrach horbowskich następujące obciążenia. Czynsz mogli opłacać sołtysi w wysokości 22,76 rb. (Lachówka i Zalesie) lub 27,76 rb. (Horbów i Kłoda), pozostali mieli płacić po 0,54 rb. czynszu oraz odrabiać 2 dni sprzężajne oraz od 1 do 3 dni pieszych (różnica powstała w latach 20. XIX w., kiedy obniżono zobowiązania najbiedniejszym chłopom) oraz oddawać wcześniej wymienione daniny w naturze [APL, RGL, sygn. skarb. 42]. W dobrach horbowskich pańszczyznę oraz inne powinności w naturze zniesiono 1 czerwca 1855 r. Od tego dnia włościanie, których zaczęto nazywać oficjalnie kolonistami, byli zobowiązani do opłacania czynszu pieniężnego za dzierżawione grunty. Każdy gospodarz, obejmujący gospodarstwo czynszowe w 1854 r., musiał podpisać specjalny druk umowy, w której zapisano powierzchnię dzierżawionego majątku oraz sumę rocznego czynszu. W punktach uszczegółowiających informowano, że dzierżawca nie będzie miał prawa do propinacji. Do jego obowiązków należało zaś odprowadzanie podatków oraz stawianie na własny koszt budynków. Przy tym musiały być to konstrukcje drewniane, budowane w węgieł na podmurowaniu z palonej cegły. Miały mieć murowane kominy. Osadnicy zostali zobowiązani do utrzymywania sadów owocowych i płotów. Zabraniano podziału dzierżawionej osady, nawet między spadkobierców. Sytuacja chłopów zmieniła się na lepsze w marcu 1864 r., kiedy car Aleksander II wydał ukaz uwłaszczający chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W wyniku jego realizacji na własność włościan przeszło w Kłodzie 830 mórg [APL, ZTL, sygn. 33].

W 1930 r. w Kłodzie Dużej działalność gospodarczą prowadził J. Wójcik (stolarz) [KAP, 1930, s. 516].

Kapliczki i krzyże. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności.

*** W wyniku wydarzeń wojennych z 1812 r. „zupełnie zniszczone zostały tak folwark Horbów, plebania, jako też włościanie wsi Lachówki, Horbówka, Zalesia, Kłoda, tak w zbożu ozimym, jarym, w bydle, w sprzętach i po części budowli”. Rabunek nie dotyczył jedynie dworu i kościołów. Taki sam los spotkał również miejscowych włościan, o czym świadczą informacje dotyczące poddanych parafii rzymskokatolickiej w Horbowie. Stefanowi Szachniukowi z Kłody zabrano 3 krowy, 2 cieląt, 20 owiec, kilka świń, 2 gęsi, 16 kur, 24 pni pszczół i znaczną ilość zboża, odzieży i sprzętów rolniczych, na kwotę 1126 złp [Tarasiuk, 2016].