Dobryń Duży

Patrz hasło: Zalesie.

W najstarszych źródłach pisanych cyrylicą z I połowy XVI w. występuje forma Dobryn. W XVII w. już notowano obecną formę nazwy. W okresie międzywojennym w związku z wydzieleniem Dobrynia Małego, podstawową część zaczęto nazywać Dobryń Wielki, z czasem Duży. Nazwa wsi pochodzi od słowa ‘dobry’ [NMP, 1997, t. 2, s. 383].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo w powiecie brzeskim województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego wieś włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego [Michaluk D. 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37].

Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś była siedzibą gminy Dobryń. Potem znalazła się w gminie Horbów [APL, MSGL, sygn. 167; APL, BKSW, sygn. 3]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś stała się siedzibą gminy Dobryń [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Dobryń Duży [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Wólka Dobryńska [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1961 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Zalesie [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Wójtem gminy dominialnej w Dobryniu był m.in. Jan Marcinkowski, a jego zastępcą Hiacynt Telatycki [APL, MSGL, sygn. 167].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Kopelówka, Pasieki, Zamienna [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W Dobryniu [Dużym] w 1864 r. zostali uwłaszczeni: Adamiuk Daniło, Andriejuk Nikołaj, Artemiuk Łukasz, Artemiuk Michaił, Bienadyczuk Daniło, Bondaruk Łukasz, Bondaruk Michaił, Burdiłowicz Justinija, Charasimiuk Onufrij, Cholimoniuk Anton, Demczuk Ignat, Deniszczuk Adam, Deniszczuk Iwan, Deniszczuk Nikita, Diemczuk Adam, Fiedosiuk Anna, Fiedosiuk Iwan, Fiedosiuk Onufrij, Gawriczuk Pawieł, Griciuk Josifat, Griciuk Paraska, Grinwal Stanisław, Ilkowskij Franciszek, Juchimiuk Marta, Juszczuk Melan, Juszczuk Stiepan, Klimiuk Adam, Klimiuk Filip, Klimiuk Jakim, Kukawski Piotr, Kurczynskij Franciszek, Lewczuk Adam, Lewczuk Josifat, Lewczuk Stiepan, Markowskij Iwan, Markowskij Patiej, Markowskij Stiepan, Michaluk Bartosz, Michaluk Iwan, Michaluk Marianna, Mieleszkiewicz Fiedor, Moroz Adam, Moroz Piotr, Muszinskij Filip, Muszinskij Jakow, Onopriejuk Daniło, Onopriejuk Ilja, Onopriejuk Semen, Panasiuk Semen, Panasiuk Stepan, Pindrik Anton, Poleszuk Fieodor, Radczuk Łukasz, Romaniuk Jan, Romaniuk Jewdokija, Romaniuk Matieusz, Romaniuk Nazar, Romaniuk Roman, Sacewicz Grigorij, Samojluk Pawieł, Siewastianiuk Wasilij, Starosielec Paweł, Starosielec Pawieł, Stefaniuk Grić, Suwora Prokop, Szimanskaja Marianna, Szpuruk Pawieł, Szulko Tomasz, Timoszuk Grigorij, Timoszuk Silwierst, Tymoszuk Prokop, Wojewodskij Franciszek, Zajko Pawieł, Zalewajko Jefimija, Zalewskij Jan, Zawadskij Josif, Zieniewicz Josif oraz Charitoniuk Iwan, Chmiel Osip, Dmitrijuk Matwiej, Gorczuk Semen, Grzesiuk Michaił, Iwaniuk Melan, Kaczajuk Sidor, Lubienczyk Roman, Łukjanczuk Sidor, Marczuk Andrej, Rzewuskij Ignatij, Sziszko Fiedor, Timoszuk Adam, Wasiluk Fiedor, Wasiluk Sidor [APL, ZTL, sygn. 17].

Pierwsze materiały z kilku miejsc w obrębie miejscowości zebrał N. F. Biełaszewski w 1898 rejestrując zarówno stanowiska pradziejowe, jak i z wczesnego średniowiecza [Bělâševskij 1901, 702; Nosek 1957, 164; Żółkowski 1988, 37-38]. Kolejne ułamki ceramiki naczyniowej (ślady osadnicze, osada?) pochodzące z późnego średniowiecza zostały zebrane przez studentów UMCS w roku 1976 [Bargieł, Zakościelna 1995, cz. 1, 49].

Na pograniczu Dobrynia Dużego i Wólki Dobryńskiej znajdują się dwa skupiska kopców. Z grupy sześciu położonych na uroczysku „Werbie” nad „Białym Błotem” dwa były badane przez N. F. Bielaszewskiego – brak zabytków ruchomych [Bělâševskij 1901, 676, 678; także Bienia 2019, 139]. Kolejna dwa kopce odkryto w lesie w pobliżu Dobrynia (brak bliższej lokalizacji) [Bělâševskij 1901, 676, 678; także Bienia 2019, 139].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1984 zarejestrowano 4 stanowiska (osady, siedlisko?), z których zebrano fragmenty ceramiki naczyniowej z wczesnej epoki żelaza (kultura: grobów kloszowych? zarubiniecka?), wczesnego średniowiecza (VII-VIII w.) oraz okresu nowożytnego (XVI-XVII w.) [NID, AZP obszar 60-89 – lokalizacja trzech stanowisk na gruntach wsi Dobryń Kolonia].

Po raz pierwszy wzmiankowany w 1525 r., gdy król Zygmunt Stary potwierdzał Andrzejowi Borysowiczowi Łozce stracone w pożarze Brześcia dokumenty m.in. wcześniej przeprowadzoną zamianę Milejczyc na Dobryń [LM 12, s. 417–418]. Początkowo wieś leżała nad Krzną (na północ od cmentarza prawosławnego). W latach 50. XIX w. w wyniku kolonizacji majątku, chłopi przenieśli się na otrzymane działki ziemi.

Pierwszymi właścicielami Dobrynia była rodzina Łozków. W 1525 r. król Zygmunt Stary potwierdził Andrzejowi Borysowiczowi Łozce stracone w pożarze Brześcia dokumenty m.in. wcześniej przeprowadzoną zamianę Milejczyc na Dobryń [LM 12, s. 417–418]. Po jego śmierci objął je syn Wasil, a następnie wdowa po nim Tomiła Czyżewna. Spowodowało to wybuch bardzo długotrwałego konfliktu z pozostałymi spadkobiercami Andrzeja Łozki [Wawrzyńczyk, 1951, s. 72–73]. Ten konflikt doprowadził prawdopodobnie do rozbicia majątku Dobryń na kilka części. W 1580 r. dobra Dobryń były podzielone między Hannę Domaszewską, żonę Iwana Zaranka, jej brata Stanisława Domaszewskiego (dzieci Tomiły Czyżewnej z drugiego małżeństwa z Pawłem Domaszewskim), którzy część swoich praw odstępowali Awramowi Klewickiemu i jego żonie Anastazji Sołatnównie. W 1599 r. jako właściciele wystąpili: Łukasz Sołtan z żoną Dorotą Micuczanką, Walenty Czarniawski z żoną Hanną, Krzysztof Zwierz z żoną Elżbietą, potomkowie Piotra Broszkowskiego, dzieci zmarłego Stanisława Brzostowskiego – Hanna, Barbara i Stanisław Brzostowscy oraz wdowa po Janie Greku Anastazja Sołtanówna [NGAB, f. 1705, op. 1, nr 78; AWAK, t. 6, s. 176–177]. W XVII w. doszło do dalszych podziałów i dobra Dobryń należały do potomków wspomnianych rodzin i ich powinowatych. Jako właściciele udziałów we wsi pojawiają się także nazwiska nienotowane wcześniej jak Wolińscy, Witanowscy, Molscy, Hornowscy, Buczyńscy, Zborowscy [NGAB, f. 1705, op. 1, nr 61]. W 1726 r. Dobryń nadal był w rękach kilku właścicieli m.in. pisarza grodzkiego brzeskiego Kazimierza Macieja Zborowskiego. W 1743 r. prezentę parochowi cerkwi dobryńskiej wystawili Michał Starzyk Buczyński oraz kanclerz wielki litewski Michał Fryderyk Czartoryski. Ten ostatni jako jedyny patron cerkwi jest wzmiankowany w 1759 i 1773 r. Zapewne po jego śmierci w 1775 r. dobra przejął Adam i Izabella Czartoryscy, którzy jako właściciele wsi i folwarku występują w 1790 i na początku XIX w. W 1814 r. dokonali podziału swoich dóbr. Dobra terespolskie (oficjalnie: Miasto Terespol), z Dobryniem, otrzymał wówczas ich syn Konstanty Czartoryski. We wrześniu 1830 r. dobra te nabył rząd Królestwa Polskiego, w związku z planami budowy twierdzy w Brześciu. Przez kolejne lata majątek był dzierżawiony. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia chłopi stali się właścicielami użytkowanej wówczas ziemi [SRwBP, WKH, sygn. 497]. O części dworskiej patrz: Dobryń Kolonia.

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami) i należeli do miejscowej parafii, wzmiankowanej jako istniejąca przed 1546 r., początkowo noszącej wezwanie Św. Trójcy, a potem Zaśnięcia NMP [VUB, F4-(A761)28599, APL, ChKGK, sygn. 101, k. 17]. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Dobryniu było 70 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v]. Na początku XIX w. do parafii p.w. Zaśnięcia NMP w Dobryniu należały wsie: Dobryń, Wólka, Nowosiółki, Berezówka, łącznie 147 domów [Kobylarz, 2018, s. 249]. Proboszczami i administratorami parafii greckokatolickiej w Dobryniu byli: Teodor Zwański (1677), Teodor Tupalski (1690), Jakub Halicki (1726), Tomasz Halicki (1729), Stefan Halicki (1743–1773), Michał Halicki (1799), Daniel Halicki (1806–1821), Maksym Filanowicz (1822–1826), Grzegorz Terlikiewicz (1827–1864, 1869–1872), Jerzy Terlikiewicz (1865–1868), Bazyli Budziłłowicz (1872–1875) [Sęczyk, 2022, s. 716]. W 1875 r. unici zostali przyłączeni do Cerkwi prawosławnej. W 1904 r. w Dobryniu Dużym zamieszkiwało 576 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacząco spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., doliczono się ich tu 216 [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni będący mniejszością (162 osoby) we wsi należeli do parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 36 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 280].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio–słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Kijowcu, do niej należeli wierni z Dobrynia Dużego [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. we wsi mieszkało 12 neounitów [APL, SPB, sygn. 487].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii Przemienienia Pańskiego w Malowej Górze (wieś wzmiankowana w okręgu parafialnym już w 1726 r.). W 1900 r. carski rząd zamknął tę parafię. Wiernych ze wsi przypisano do parafii w Janowie Podlaskim. Zgodę na ponowne otwarcie parafii w Malowej Górze wyraził w grudniu 1905 r. rosyjski minister spraw wewnętrznych [Kobylarz, 2018, s. 235–244]. W 1938 r. w Dobryniu Dużym mieszkało 535 katolików [APL, SPB, sygn. 487]. Obecnie katolicy ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej Przemieniania Pańskiego w Malowej Górze.

W Dobryniu Dużym na początku XX w. działała szkoła cerkiewno-parafialna [APL, KPCJ, sygn. 106]. W 1930 r. we wsi działała dwuklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 121 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

Według rejestru podymnego z 1790 r. we wsi znajdowało się 68 dymów i 1 dym we dworze [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Dobryniu [Dużym] znajdowało się 61 domów zamieszkanych przez 470 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 102]. W 1863 r. mieszkało tam 478 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi egzystowało 942 osób [PKSG za 1887, s. 32]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 117 budynkach zamieszkiwało 539 osób, w tym 551 rzymskich katolików i 18 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi przebywało 771 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Dobryniu Dużym było zameldowanych 448 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Dobrynia na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku.

W pierwszej połowie XIX w. dobra rządowe Dobryń leżące w ekonomii Terespol obejmowały wsie Dobryń, Wólka Dobryńska, Berezówka, Malowa Góra, Starzynka i jeden z folwarków w Samowiczach. W 1843 r. dokonano wymiany części ziem z dobrami Koroszczyn, które przejęły folwark Samowicze i część Malowej Góry (lasy Dąbrowa i Korek). W 1864 r. po uwłaszczeniu od dóbr odłączyła się Starzynka, w której nie było gruntów dworskich. Malowa Góra i Berezówka stały się zaś odrębnym majoratem. Dobra Dobryń i Łobaczew utworzyły inny majorat.

W 1801 r. w Dobryniu mieszkało 66 właścicieli gospodarstw piętnastomorgowych. W 1832 r. folwark Dobryń miał 801 mórg gruntów. Z kolei ziemie wsi Dobryń obejmowały 1320 mórg podzielonych na 66 gospodarstw, w tym 19 było opustoszałych. Obowiązywały ich powinności pańszczyźniane. Musieli odrabiać przez cały rok tygodniowo dwa dni pańszczyzny sprzężajnej lub męskiej i dwa dni pańszczyzny czeladniej. Poza tym obowiązywało 6 dni tzw. gwałtu, czyli obowiązkowego wychodzenia do żniwa w folwarku, wszystkich dorosłych zdolnych do pracy domowników, poza jedną osobą pozostającą do opieki nad domem oraz 2 dni orania, dzień koszenia rocznie. Gospodarze musieli oddawać do dworu także daniny w naturze: koguta, 15 jaj, 30 suszonych grzybów, opłacać czynsz – 2 złp 25 groszy oraz przymus monopolowy, nakazujący kupowanie alkoholu dworskiego na różne uroczystości. W tym czasie w związku z przejęciem dóbr przez państwo, ograniczono obciążenia włościan, zamieniając 6 dni gwałtu na 6 dni pańszczyzny z gospodarstwa. Chłopi mieli przy tym prawo do otrzymywania tygodniowo jednego wozu latem i dwóch wozów zimą opału zbieranego bez użycia siekiery, dostawali również materiał na budynki, które mieli jednak stawiać we własnym zakresie. W Dobryniu mieszkał też chałupnik i 13 komorników. We wsi był wówczas też folwark, młyn, karczma, browar i słodownia [APR, ZDP, sygn. 13003]. W latach 50. XIX w. chłopi ze wsi, jako rządowi zostali skolonizowani i oczynszowani. Na ziemiach chłopskich powstały później wsie Dobryń Duży i Dobryń Mały, a na gruntach dworskich wieś Dobryń Kolonia. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. w Dobryniu uwłaszczono 61 właścicieli gospodarstw mających po ok. 48–50 mórg (lub połowę tego obszaru), będących w posiadaniu. W oparciu o prawo z 1865 r. uwłaszczono 15 jednomorgowych gospodarstw, osadę szkolną i pastwiska (770 mórg). Razem chłopi otrzymali na własność ok. 3600 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 17].

W 1930 r. w Dobryniu Dużym działalność gospodarczą prowadzili: W. Majewski (kowal) i A. Panasiuk (młyn wiatrak) [KAP, 1930, s. 516].

Filialny kościół rzymskokatolicki p.w. Chrystusa Króla

Wzniesiony w latach 1924–1925. Prezbiterium zwrócone na północ. Drewniany, konstrukcji słupowo-ramowej, oszalowany. Salowy, z węższym trójbocznym występem w zamknięciu prezbiterium, ujęty prostokątnymi przybudówkami, z kwadratową wieża od frontu. Wnętrze kryte spłaszczonym beczkowym stropem. Chór wsparty na dwóch słupach. Okna prostokątne. Wieża wysunięta przed lico fasady, trzy kondygnacyjna, rozdzielona daszkami okapowymi. Dachy dwuspadowe, nad częścią prezbiterialną wielopołaciowy, nad przybudówkami pulpitowe, na wieży czterospadowy, kryte blachą [Katalog Zabytków Sztuki. Województwo Lubelskie. Powiat Biała Podlaska, s. 52].

Cmentarz prawosławny

Założony w 1825 r. jako unicki. Od 1875 r. prawosławny. Położony w kompleksie leśnym na zachód od wsi Dobryń Duży (początkowo wieś leżała na północ od niego). Najstarszy zachowany nagrobek (Tekli Terlikiewicz) pochodzi z 1870 roku.

Cmentarz wojenny

*** W czasie bitwy pod Terespolem w 1794 r. wieś została spalona [Kobylarz, 2018, s. 249].

*** W okresie międzywojennym we wsi działał Związek Strzelecki. W 1927 r. miał on 26 członków. Komendantem był Tadeusz Filipowicz [Kobylarz, 2018, s. 148].

*** Straż Ogniowa we wsi powstała w 1928 roku. Założycielami byli m.in.: Maksym Gruszecki (pierwszy prezes), Antoni Koryciński, Michał Panasiuk, Antoni Gryciuk, Kazimierz Chalimoniuk. Na początku lat 30 XX wieku straż dorobiła się własnej drewnianej remizy, w której mieściła się świetlica [Kobylarz, 2018, s. 149].

*** Z inicjatywy kierownika miejscowej szkoły Stanisława Danielaka w 1930 r. we wsi wzniesiono pomnik 10-lecia Niepodległości Państwa Polskiego, na placu zwanym karczmiskiem. Usypano kopiec ziemny o podstawie 2×2 metry i wysokości 1 metra. Na kopcu umieszczono duży kamień z napisem „10-lecie – 15 VIII 1920 r. – 15 VIII 1930 r.”. W 1943 r. w miejscu kopca pobudowano niewielką kapliczkę, a w 1948 r. zbudowano kościół [Kobylarz, 2018, s. 150].

*** 10 października 1942 r. szwadron konnej policji SS wyposażony w wozy opancerzone spacyfikowała Dereczankę i Dobryń Duży. Aresztowano wtedy Kazimierza Głuszczuka, Dominika Hajdziuka, Antoniego Korzeniewskiego i Karola Rybaczuka z Dobrynia Dużego, którzy potem zginęli w obozie koncentracyjnym. W 1943 r. we wsi rozstrzelano 150 Żydów [Kobylarz, 2018, s. 112–115].