Dereczanka

Patrz hasło: Zalesie.

Początkowo w XVII w. zapisywana jako Dereczynka. W XVIII w. pod obecną nazwą. Nazwa wsi pochodzi od nazwy osobowej Derecz(a) [NMP, 1997, t. 2, s. 317].

W okresie przedrozbiorowym wieś była częścią województwa i powiatu brzeskolitewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kijowiec [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Dobryń [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Dereczanka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Kijowiec [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Zalesie [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częścią wsi są Ogródki [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1864 r. w Dereczance posługiwano się takimi nazwami terenowymi: Kolonia i Indycze [APL, ZTL, sygn. 14].

W 1687 r. w Dereczance właścicielami gospodarstw byli: Braczko Tymosz, Chwesiuk Daniel, Gryczko Tymosz, Hilimoniuk Hawryło, Jołczuk Janko, Jołczuk Prokop, Jołczuk Roman, Lisak Omelko, Mojka Anton, Radczyk Chweś, Radczyk Martin, Szewko Trochim, Szubik Niczypor, Tucz Paweł, Turuta Ułas, Zielonczyk Demko, Zielonczyk Wawrzyn i wójt setny Waśko bez podanego nazwiska, oraz Kuryło z Berezówki [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1679].

W Dereczance w 1864 r. uwłaszczeni zostali: Kopiec Garasim, Kosticzuk Antonij, Kostiuczik Filimon, Litwiniuk Syła, Łukasz Osip, Maciejuk Filimon, Michaluk Kiriło, Onyszczuk Aleksandr, Pilipiuk Joan, Pilipiuk Semen, Pilipiuk Wasilij, Romaniuk Anton, Romaniuk Foma, Sieniuk Martin, Silwoniuk Semeon, Stasiuk Nikołaj, Sylwoniuk Nestor, Tomaszuk Michaił, Wasiluk Filimon, Wasiluk Grigorij, Wasiluk Melan, Wasiluk Michaił oraz Czumak Maksim, Filipiuk Filip, Jasiuk Karp, Kaliszuk Anton, Kirczuk Zieńko, Kiryczuk Piotr, Kiryluk Kirił, Kopeć Jan, Kuraś Jan, Litwiniuk Atanaz, Litwiniuk Konstantin, Litwiniuk Melan, Mieleszko Semen, Minkiewicz Stiepan, Nikacz Nikita, Sacharuk Danił, Waliszuk Teofil [APL, ZTL, sygn. 14].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1984 odkryto 5 stanowisk (ślady osadnicze), z których zebrano fragmenty ceramiki naczyniowej z bliżej nieokreślonych pradziejów, wczesnego średniowiecza (XII-XIII w.) oraz okresu nowożytnego (XIX-XX w.) [NID, AZP obszar 59-89 – lokalizacja jednego stanowiska: Ogródki].

Wieś po raz pierwszy wzmiankowana w 1626 r. [VUB, F4-(A1676)34267]. Brak jej natomiast w lustracji starostwa brzeskiego z 1588 r., co wyznacza ramy czasowe jej powstania.

W okresie przedrozbiorowym własność monarsza, stanowiąca część ekonomii brzeskiej. W 1658 r. wraz z całym kluczem kijowieckim i milejczyckim nadana w dzierżawę atamanowi kozackiemu Pawłowi Teterze, który w 1668 r. scedował swe prawa na rzecz Michała Kazimierza Radziwiłła. W rękach tej rodziny do 1747 r., gdy oba klucze zostały odebrane przez urzędników królewskich i przywrócone do ekonomii brzeskiej, w składzie której były aż do rozbiorów [AGAD, AR, dz. X, sygn. 277; NABM, f. 1928, op. 1, sygn. 37]. Następnie dobra rządu austriackiego.

10 września 1836 r. dobra rządowe kijowieckie, do których należała Dereczanka, dzierżawione wówczas przez Józefa Szczygielskiego, otrzymał jako majorat rosyjski generał Nikołaj Simiszin [„Dziennik Powszechny”, 1836, nr 283, s. 3]. Ich część obejmująca Dereczankę w 1864 r. w wyniku uwłaszczenia stała się własnością chłopów.

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli unitami (grekokatolikami) i od początku istnienia wsi należeli do parafii pw. św. Dymitra w Kijowcu. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Dereczance było 28 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17].

W 1818 r. we wsi zamieszkiwało 189 grekokatolików [APL, CHKGK, sygn. 357]. W 1875 r. unici zostali przyłączeni do cerkwi prawosławnej. W 1904 r. zamieszkiwało tu 376 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła minimalnie. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 304 [APL, KPCH, sygn. 52, 62]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni będący we wsi większością (238 osób) należeli nadal do parafii w Kijowcu [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 169 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 280].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio–słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Kijowcu, do niej należeli wierni z Dereczanki [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. we wsi mieszkało 8 neounitów [APL, SPB, sygn. 487].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego w Piszczacu (!), choć według spisu z 1726 r. wieś nie została wymieniona, co świadczy, że we wsi nie było wtedy prawdopodobnie żadnej osoby tego wyznania [Constitutiones synodales, s. 106]. Po zamknięciu parafii piszczackiej przez władze carskie w 1892 r., należeli do parafii Przemienienia Pańskiego w Malowej Górze. W 1900 r. carski rząd zamknął parafię Malowa Góra. Wiernych ze wsi przypisano do parafii p.w. Trójcy Świętej w Janowie Podlaskim. Zgodę na ponowne otwarcie parafii Malowa Góra wyraził w grudniu 1905 r. rosyjski minister spraw wewnętrznych. Od tamtej pory katolicy z Dereczanki należą do tej parafii [Kobylarz, 2018, s. 235–244]. [APL, SPB, sygn. 477].

W Dereczance w II połowie XIX w. powstała szkoła cerkiewno-parafialna [APL, CHKP, sygn. 46]. W okresie międzywojennym działała szkoła polska. We wsi próbowano też dwukrotnie utworzyć szkołę ukraińską, w 1926 r. i w czasie II wojny światowej.

W 1767 r. Dereczankę zamieszkiwało 130 osób (69 mężczyzn i 61 kobiet). W 1792 r. we wsi było 150 osób [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1474, 1511, 1541; NGAB, f. 1928, op. 1, nr 171]. Według wykazu z 1827 r. w Dereczance znajdowało się 16 domów zamieszkanych przez 100 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 38]. W 1863 r. mieszkało tam 127 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 270 osób [PKSG za 1887, s. 31]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 42 budynkach przebywało 258 osób, w tym 173 prawosławnych, 76 rzymskich katolików i 9 neounitów [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi mieszkało 321 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Dereczance było zameldowanych 104 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Dereczanki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Chłopi ze wsi odrabiali swoje powinności w folwarku w Kijowcu, a potem też w miejscowym.

Według inwentarza z 1658 r. mieszkańcy byli zobowiązani do: pańszczyzny 4 dni w tygodniu z włóki, jedną w roku podwodę na 24 mile z każdych dwóch włók, stróżę po tygodniu z włóki, odwóz zboża do portu nie dalej jednak niż do Brześcia. Ponadto musieli dawać: 2 złote z włóki, szanek żyta „mostowego”, jeden szanek owsa strychowanego, jedną gęś, jedną kurę, jednego kapłona oraz 20 jajek, ale prosili o możliwość opłacania pieniędzmi [AGAD, AR, dz. XXIII, sygn. 1677].

W 1853 r. po kolonizacji wsi istniało w niej 21 osad rolnych, w tym 7 pustych i 19 osad komorniczych, czyli wcześniej bezrolnych, którzy otrzymali ziemię od właściciela majoratu. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Dereczance uwłaszczono 21 gospodarstw mających po ok. 27–31 mórg, będących w posiadaniu 22 właścicieli (kolonistów). W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono 19 komorników, którzy otrzymali po 5–6 mórg. Chłopi otrzymali prawa serwitutowe do lasu i łowienia ryb w Krznie. Chłopi zrezygnowali z leśnych praw serwitutowych w 1908 r. za 10 ha gruntów. W połowie XIX w. we wsi istniała karczma i kuźnia [APL, ZTL, sygn. 14]. Od uwłaszczenia w 1864 r. we wsi dominowały indywidualne gospodarstwa rolne.

Kapliczki i krzyże

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

*** W dniu 10 października 1942 rok szwadron konnej policji SS wyposażony w wozy opancerzone spacyfikował Dereczankę i Dobryń Duży pod kątem ujawnienia jeńców sowieckich. W Dereczance aresztowano wtedy Marcina Haleckiego, Antoniego Jakubiaka, Michała Prokopiuka i Adama Stefaniuka [Kobylarz, 2018, s. 112].