Berezówka

Patrz hasło: Zalesie.

Pierwotnie jako Berezy lub Berezce. W XVIII w. występowała pod obecną nazwą. W drugiej połowie XIX w. część wsi powstającą na północ od pierwotnie istniejącej przez pewien okres nazywano Malową Górą. Nazwa wsi pochodzi od słowa „brzoza” [NMP, 2004, t. 1, s. 121].

W okresie przedrozbiorowym wieś była częścią województwa i powiatu brzeskolitewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Malowa Góra [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kobylany Nadbużne [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. weszła w skład gromady Malowa Góra [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś stała się siedzibą gromady Berezówka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Bohukały [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Malówka i Ogródki [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1801 r. we wsi odnotowano następujące nazwy terenowe: Kliny i Paszne [APR, ZDP, sygn. 12608].

W 1687 r. w Dereczynce gospodarstwo miał Kuryło z Berezówki [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1679]. W 1801 r. właścicielami gospodarstw byli: Iwan Andryjuk, Jurko Andryjuk, Iwan Danieluk, Hryć Górnicki, Iwan Hryciuk, Józef Maksymiuk, Iwan Piotrowski, Łukasz Prokopiuk, Onyszko Semeniuk [APR, ZDP, sygn. 12608].

W 1832 r. we wsi gospodarstwa posiadali: Niczypor Saharuk, Sermen Łukianiuk, Taras Spirydoniuk, Hryć Bernaszuk, Jakow Martyniuk, Stefan Bernaszuk, Roman Maxymiuk, Hryć Demczuk i istniały pustki po Martynie Prokopiuku i Iwanie Adamuku [APR, ZDP, sygn. 13003].

W Berezówce w 1864 r. uwłaszczono następujące osoby: Adamiuk Fieodor, Andriejuk Stepan, Biernaczuk Jakim, Biernaczuk Nikołaj, Biernaczuk Stepan, Demidziuk Agafija, Dzierkowski Piotr, Juszczuk Jekatierina, Knigawskij Chariton, Kozaczuk Adam, Lewczuk Nastazja, Lewczuk Onufrij, Łojewskij Stanisław, Maksimiuk Iwan, Malinowskij Władisław, Martiniuk Iwan, Omelianiuk Josafat, Panasiuk Andriej, Panasiuk Iwan, Ludwig, Nikołaj, Nastazija, Sofija, Prokopiuk Fieodor, Prokopiuk Stepan, Sobolewskij Osip, Spirydoniuk Konrad, Szabluczuk Iwan, Zieniuk Piotr. Dodatkowo w Przysiółku (nowym) w 1866 r. uwłaszczeni zostali: Andrusiuk Ignat, Andrusiuk Kiriła, Byszko Iwan, Elinberg Abram, Girka Aleksiej, Grinwald Aleksandr, Jaroszuk Martyn, Knigawka Kalistrat, Lewczuk Chwiedor, Lis Berko, Łastowskij Niczypor, Maksimiuk Pawieł, Mark Mordko, Minskaja Anna, Mozgowoj Gierasim, Spirydoniuk Stiepan, Zajko Iwan [APL, ZTL, sygn. 1].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1984 odkryto 9 stanowisk (ślady osadnicze), z których zebrano wytwory krzemienne i fragmenty ceramiki naczyniowej z bliżej nieokreślonych pradziejów oraz okresu nowożytnego (XIX-XX w.) [NID, AZP obszar 60-89 – tam lokalizacja: Dobryń Duży-Kolonia].

W trakcie nadzoru archeologicznego przy budowie kurników w roku 2017 zarejestrowano śladowe osadnictwo z wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka) oraz z okresu nowożytnego (XV-XVIII w.) [Banasiewicz-Szykuła et al. 2018, 34].

Początki wsi nie są jasne. Prawdopodobnie tożsama z Berezami wzmiankowanymi w końcu XV w. jako własność Jacka i Michny Taluszkowiczów, a następnie ich synów. W 1500 r. jedna część wsi odebrana Tworianowi Dremlikowi, synowi Jacka i przekazana czasowo w ręce Mikołaja Jundziłły [LM 8, s. 149].

Prawdopodobnie należy dzisiejszą Berezówkę utożsamiać z Berezami. Jej pierwszymi znanymi właścicielami byli Jacek i Michno Taluszkowicze, a następnie ich synowie. W 1500 r. Aleksander Jagiellończyk odebrał jednemu z synów Jacka, Tworianowi Dremlikowi jego część wsi i nadał ją Mikołajowi Jundziłowi oraz zezwolił temuż na wykup innej części od Olechny Jackowicza. Nie wiadomo czy dokument wszedł w życie, gdyż w 1507 r. Tworian nadal był jej właścicielem. W 1516 r. dobra Koroszczyn, prawdopodobnie wraz z należącą do nich Berezówką, znalazły się w rękach Hrehorego Ostika, którego syn Hrehory sprzedał Bohdanowi Lwowiczowi Bohowitynowiczowi. Następnie wraz z ręką jego córki Maryny, przeszły w ręce Iwana Dymitrowicza Szujskiego. W rękach rodziny Szujskich pozostawały aż do pierwszej ćwierci XVIII w. W 1728 r. podstoli brzeski Franciszek Michał Szujski zapisał wieś klasztorowi paulinów w Leśnej Podlaskiej. Jednak z powodu roszczeń innych przedstawicieli rodziny paulini nie zdołali objąć wsi i ostatecznie w 1754 r. zrzekli się swych praw do majątku na rzecz podskarbiego wielkiego litewskiego Jerzego Flemminga, wymieniając je na dobra w ziemi ruskiej [Wawrzyńczyk 1951, s. 63–64; Kobylarz 2018. s. 149; Szpak, 2016, s. 80–81]. Po jego śmierci w 1771 r., odziedziczyła je jego jedyna córka Izabela, żona Adama Czartoryskiego. W II połowie XVIII w. Berezówka jest wymieniana jako część tzw. hrabstwa terespolskiego.

Na początku XIX w. Berezówka, będąca częścią dóbr Terespol, nadal należała do Adama i Izabelli z Flemingów Czartoryskich, którzy w 1814 r. dokonali podziału swoich dóbr. Dobra terespolskie otrzymał wówczas ich syn Konstanty Czartoryski. We wrześniu 1830 r. dobra te nabył rząd Królestwa Polskiego, w związku z planami budowy twierdzy w Brześciu. Przez kolejne lata majątek był dzierżawiony. W 1864 i 1866 r. w wyniku uwłaszczenia chłopi stali się właścicielami użytkowanej ziemi [SRwBP, WKH, sygn. 497]. Po powstaniu styczniowym władze carskie z dóbr państwowych w Królestwie Polskim tworzyły majoraty, czyli majątki ziemskie, które następnie oddawano wyróżniającym się przedstawicielom rosyjskiej elity. Jednym ograniczeniem, jakie nałożono na nowych właścicieli, był brak możliwości ich sprzedaży. Do majątków takich należał majorat Hołowczyce, w skład którego weszły folwarki: Hołowczyce, Bonin, Derło, Malowa Góra, Mierzwice i Horbów, a wraz z nimi również Berezówka. Na mocy ukazu cara Aleksandra II z 1867 r. pierwszym właścicielem majoratu Hołowczyce został rosyjski generał – książę Aleksander Nirod (1805–1881), dowódca 2 Dywizji Kawaleryjskiej. Oficjalnie w posiadanie dóbr wszedł on w 1868 roku. Po jego śmierci, zgodnie z ówczesnym prawem, na mocy decyzji Senatu Rządzącego z 1881 r. majorat otrzymał jego syn Aleksander Nirod (1854–1902). Ostatnią właścicielką majoratu Hołowczyce od 1908 r. była Sofia Medem. Po I wojnie światowej majątek dworski został rozparcelowany.

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli w większości najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami). Należeli oni do parafii p.w. Zaśnięcia NMP w Dobryniu. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Berezówce było 11 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17].

W 1875 r. mieszkańcy wsi zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1900 r. w części wsi, którą wówczas nazywano Malowa Góra, zbudowano filialną drewnianą cerkiew św. Michała [APL, KPCH, sygn. 98]. W 1904 r. w Berezówce zamieszkiwało 160 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 103]. Większość z nich czuła się związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacząco spadła. W okresie II Rzeczypospolitej będący w zdecydowanej mniejszości we wsi (57 osób w 1938 r.) prawosławni należeli do parafii p.w. św. Dymitra w Kijowcu [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 16 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 279].

Katolicy obrządku rzymskiego z Berezówki należeli do parafii Przemienienia Pańskiego w Malowej Górze. W 1900 r. carski rząd zamknął tę parafię. Wiernych ze wsi przypisano do parafii Janów Podlaski. Zgodę na ponowne otwarcie parafii w Malowej Górze w grudniu 1905 r. wyraził rosyjski minister spraw wewnętrznych [Kobylarz, 2018, s. 235–244]. W 1938 r. w Berezówce mieszkało 293 katolików [APL, SPB, sygn. 487]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej Przemieniania Pańskiego w Malowej Górze.

Szkółka w Berezówce istniała prawdopodobnie już przed 1864 r. [APL, ZTL, sygn. 1]. Rosyjska szkoła cerkiewno-prawosławna powstała we wsi w 1900 r. [APL, KPCH, sygn. 98]. W okresie II Rzeczypospolitej we wsi działała dwuklasowa szkoła powszechna. W 1930 r. uczęszczało do niej 105 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

W 1775 r. w Berezówce było 8 dymów, a w 1790 r. 9 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Berezówce znajdowało się 10 domów zamieszkanych przez 67 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 15]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 279 osób [PKSG za 1887, s. 5]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 55 budynkach zamieszkiwało 184 osób, w tym 229 rzymskich katolików i 55 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi mieszkało 326 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Berezówce było zameldowanych 150 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Berezówki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych.Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Malowej Górze.

W 1801 r. w Berezówce było 9 gospodarstw chłopskich o powierzchni 18–20 mórg [APR, ZDP, sygn. 12608]. W 1832 r. we wsi istniało 10 gospodarstw, w tym dwa opuszczone. Obowiązywały ich powinności pańszczyźniane. Musieli odrabiać tygodniowo dwa dni pańszczyzny sprzężajnej lub męskiej i dwa dni pańszczyzny czeladniej. Poza tym obowiązywało ich 6 dni tzw. gwałtu, czyli obowiązkowego wychodzenia do żniwa w folwarku, wszystkich dorosłych zdolnych do pracy domowników, poza jedną osobą pozostającą do opieki nad domem. Gospodarze musieli oddawać do dworu także daniny w naturze: koguta, dwie kury, 10 jaj oraz przymus monopolowy, nakazujący kupowanie alkoholu dworskiego na różne uroczystości. W tym czasie w związku z przejęciem dóbr przez państwo, ograniczono obciążenia włościan, zamieniając 6 dni gwałtu na 6 dni pańszczyzny z gospodarstwa. Chłopi mieli przy tym prawo do otrzymywania tygodniowo jednego wozu latem i dwóch wozów zimą opału zbieranego bez użycia siekiery, dostawali również materiał na budynki, które mieli jednak stawiać we własnym zakresie [APR, ZDP, sygn. 13003]. W latach 50–tych XIX w. chłopi jako rządowi zostali oczynszowani.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączyło do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. w Berezówce uwłaszczono 21 gospodarstw mających po ok. 24–27 mórg, właścicieli dwóch ogrodów, osadę szkolną i pastwisko. Ponadto w oparciu o prawo z 1866 roku uwłaszczono w tzw. Przysiółku 17 gospodarzy posiadających ok. 6. morgowe gospodarstwa. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 755 mórg ziemi. [APL, ZTL, sygn. 1]. Od tej pory dominującą formą gospodarki we wsi były indywidualne gospodarstwa rolne.

Kapliczki i krzyże.

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.