Murawiec-Żuki

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Obie nazwy miejscowości tworzących obecnie jedno sołectwo występują w takich formach od początku ich występowania w źródłach. Nazwa Murawiec oznacza przestrzeń pokrytą gęstą niską trawą [NMP, 2007, t. 7, s. 292]. Nazwa Żuki pochodzi prawdopodobnie od nazwy osoby. We wsi występuje nazwisko Żuk.

W okresie przedrozbiorowym w województwie i powiecie brzeskolitewskim. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowości znalazły się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszły w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazły się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżały w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowały się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należały do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś Morawiec należała do gminy Dobratycze [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kostomłoty [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromady Murawiec i Żuki [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1943 r. włączono je do gminy Kodeń. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Dobratycze, w skład której weszły też Dobratycze Kolonia, Kołpin, Ogrodniki, Kostomłoty, Lebiedziew, Murawiec, Zastawek i Żuki [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. zlikwidowano gromadę Dobratycze. Wieś włączono wówczas do gromady Terespol [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1864 r. we wsi Murawiec zostali uwłaszczeni: Adam Blizniuk, Adam Chwesiuk, Aleksandr Blizniuk, Anton Lachnowicz, Anton Trebik, Demitrij Samoluk, Grigorij Trebik, Iwan Łuciuk, Iwan Michaluk, Iwan Żuk, Józef Kunal, Klim Stepaniuk, Konstantin Choda, Maksym Bielizniuk, Matwiej Choda, Matwiej Trebik, Nescior Żuk, Osip Ostapczuk, Ostap Golełujczow, Semen Chwesiuk (Łuciuk), Semen Jachimczuk, Semen Kriuk, Semen Kruk, Semen Pilinczuk, Stepan Pilinczuk, Warfłomiej Gregorczuk, Wasilij Małoszuk, Zachar Wowczyniuk [APL, ZTL, sygn. 71].

W 1864 r. we wsi Żuki zostali uwłaszczeni: Demian Żuk, Josif Żuk, Maksim Żuk, Marko Żuk, Paweł Żuk, Semen Mikitiuk, Semen Żuk [APL, ZTL, sygn. 123].

Murawiec

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2008 zarejestrowano 24 stanowiska, z których zebrano nieznaczne ilości wytworów krzemiennych oraz liczniejsze ułamków ceramiki naczyniowej – stanowiące pozostałości po śladach osadniczych oraz siedliskach. Pierwsze zabytki to znaleziska luźne: żelazny grot oszczepu (XIII-XIV w.), fragmenty ceramiki (kultura łużycka) oraz częściowo zachowana fajka (XVIII-XIX w.). Z badań AZP poza materiałami pradziejowymi o nieokreślonej chronologii, wyróżniono osadnictwo z zakresu epoki brązu (kultura łużycka), wczesnej epoki żelaza (z przełomu er), wczesnego i późnego średniowiecza (w zakresie od VIII do XV w.) okresu nowożytnego (XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszar 61-91].

Ponadto z dzikiej piaskowni pochodzą przypadkowo uzyskane trzy naczynia gliniane kultury trzcinieckiej (wczesna epoka brązu) [Bienia 2003, 46]. Na terenie tej miejscowości prowadzono badania wykopaliskowe na stanowisku wielokulturowym, gdzie zarejestrowano ślady osadnictwa z: mezolitu, neolitu, wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka) i wczesnego średniowiecza; obozowisko ze środkowej epoki brązu – wczesnej epoki żelaza (kultura łużycka) [Smoliński 2005, 86].

Żuki

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2008 zarejestrowano 7 stanowisk, z których zebrano nieznaczne ilości wytworów krzemiennych oraz liczniejsze ułamków ceramiki naczyniowej – stanowiące pozostałości po śladach osadniczych oraz siedliskach z bliżej nieokreślonych pradziejów, epoki brązu (kultura łużycka), wczesnej epoki żelaza (kultura przeworska), średniowiecza wczesnego (w zakresie od XI do XIII; w.) i późnego (XIV w.) oraz okresu nowożytnego (XVI w.) [NID, AZP obszar 61-91].

Murawiec pojawia się w rejestrze podymnego z 1667 r. [Rejestry podymnego 1667–1690, s. 66].

Żuki są wzmiankowane w 1750 r. [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1694]. Brak ich jednak w wizytacji cerkwi w Dobratyczach z 1726 r., co sugeruje, że powstały zapewne w 2 ćw. XVIII w.

Osady dzieliły losy dóbr kodeńskich (zob. Kodeń). Po śmierci Kazimierza Nestora Sapiehy (zm. 1798) jego dobra stały się tzw. masą kredalną (rozbiorową), gdyż ich wartość była mniejsza od sumy ich zadłużenia i spadkobiercy odmówili przyjęcia spadku. Należący do niej folwark Dobratycze (obecnie Dobratycze Kolonia) z wsiami „zarobnymi” Dobratycze, Kołpinek, Murawiec, Ogrodniki i Żuki nabyła na publicznej licytacji w 1829 r. za 230 tys. złp. baronowa Teressa z Grunwaldów Managetta et Lerchenau (w takiej formie zapisywano jej nazwisko w dokumentach hipotecznych), która potem okresowo zamieszkiwała w dworze dobratyckim. Dosyć szybko, gdyż już w 1833 r., chciała ona sprzedać ten majątek. Jednak w Warszawie, pojawiły się plotki, że w rzeczywistości nie jest ona zainteresowana ich sprzedażą. Sama zainteresowana pogłoski te prostowała w „Kurierze Warszawskim” [1837, nr 253, s. 7]. Pomimo ponawianych przez nią ofert sprzedaży Dobratycz w prasie warszawskiej, przez kilka lat nie znalazł się żaden chętny na ich zakup. Baronowa nie potrafiła wywiązać się ze spłaty ciążących na tym majątku zobowiązań finansowych. Doprowadziło to w 1839 r. do wystawienia ich na przymusową publiczną licytację sądową, na której nabył je Franciszek Grabowski. Baronowej udało się niedługo potem odzyskać na krótko majątek w wyniku pozytywnego dla niej wyroku Trybunału Cywilnego Guberni Podlaskiej. Jednak, już w kolejnym roku (1841) została ona ponownie wywłaszczona. Majątek na kolejnej licytacji nabył Jan Nepomucen Chmieleński, oferujący za niego jedynie 164 tys. złp. Już w 1842 r. odsprzedał on go z dużym zyskiem, za 200 tys. złp., wymienionemu już wcześniej Franciszkowi Grabowskiemu. Po śmierci tego ostatniego, w 1854 r. majtek odziedziczyły jego niepełnoletnie dzieci: Wanda Karolina (ur. 1843), Zofia Franciszka (ur. 1849), Ignacy Maurycy (ur. 1853) i ich przyrodnia siostra Józefa Maria Nepomucena, po mężu Herbst. Każde z nich otrzymało po ¼ części majątku. W wyniku śmierci Wandy, jej część została podzielona pomiędzy rodzeństwo. W 1857 r. dobra Dobratycze nabyli Jan i Ludwika z Krassowskich Lipińscy [APL OCH, HBP, sygn. 10]. W tym czasie w 1864 w wyniku uwłaszczenia chłopów, ziemia we wsi Murawiec i Żuki stała się ich własnością.

Mieszkańcy wsi (w okresie przedrozbiorowym dwóch odrębnych) wyznający obrządek unicki należeli do parafii w Dobratyczach. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Murawcu było 50, a w Żukach 9 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v]. Grekokatolicy z Murawca i Żuków (parafia w Dobratyczach) w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Murawcu zamieszkiwało 274 prawosławnych. Część z nich czuła się związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacznie spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., doliczono się ich 119. W tym samym okresie liczba prawosławnych w Żukach spadła z 54 (1914) do 15 (1914) [APL, KPCH, sygn. 105, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni z Murawca, (34 w 1938 r.), należeli do filii w Kostomłotach prawosławnej parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W latach 1944–1946, 7 osób z Murawca wyjechało do BSRR [Tłomacki, 2003, s. 269].

Katolicy obrządku rzymskiego z obydwu wsi należeli do parafii w Kodniu przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej likwidacji przez administrację rosyjską należeli w latach 1875–1882 do parafii rzymskokatolickiej w Huszczy, a w latach 1882–1919 r. do parafii rzymskokatolickiej w Tucznej. W okresie II Rzeczypospolitej katolicy z Murawca, 188 w 1938 r., podlegali parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie nadal przynależą oni do parafii rzymskokatolickiej w Terespolu.

Szkoła polska powstała w Murawcu w okresie II Rzeczypospolitej. W 1930 r. we wsi działała jednoklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 56 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi Murawiec znajdowały się 34 dymy, a w Żukach 9 dymów. W 1790 r.  w Murawcu 57 dymów, a w Żukach z młynarzami 5 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Murawcu odnotowano 38 domów zamieszkanych przez 382 osoby [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 35]. W 1863 r. mieszkało tam 177 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi przebywało 235 osób [PKSG za 1887, s. 71]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 38 budynkach zamieszkiwało 196 osób, w tym 182 rzymskich katolików i 14 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1943 r. we wsi egzystowało 231 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Murawcu było zameldowanych 54 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

W 1863 r. w Żukach mieszkało 26 osób [APL, BKSW, sygn. 3], zaś w 1887 r. 70 osób [PKSG za 1887, s. 37]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 13 budynkach przebywało 67 osób, w tym 65 rzymskich katolików i dwóch prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1943 r. we wsi mieszkało 84 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Żukach było zameldowanych 14 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Murawca i Żuk na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W 1750 r. obie zostały określone z dodatkowym określeniem jako „Bojary”, co sugeruje, że ich status mógł być nietypowy. W późniejszym okresie (prawdopodobnie jeszcze w drugiej połowie XVIII w.) zostali zrównani ze statusem chłopów pańszczyźnianych. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego, odrabiali swoje powinności w folwarku w Dobratyczach.

W 1829 r. w Murawcu znajdowało się 12 osad chłopskich, które miały zróżnicowane powinności pańszczyźniane. Ośmiu gospodarzy odrabiało po dwa dni sprzężajne i piesze tygodniowo, jeden dwa dni piesze, pozostali pełnili funkcje: karbowego, wójta i spławniczego. W tym czasie w Żukach było 5 gospodarzy odrabiających po dwa dni sprzężajne i piesze tygodniowo, chociaż dwóch nie posiadało sprzężaju. Wszyscy musieli odpracować również 12 dni roboczych latem (tzw. zaorki, oborki, zakoski i obkoski oraz 8 dni tłoki, czyli obowiązkowego wychodzenia do pracy przy żniwach wszystkich zdolnych do pracy mieszkańców gospodarstwa, poza jedną osobą pozostawianą do pilnowania dobytku). Poza tym chłopi musieli podlewać kapustę dworską, przewozić towary na odległość do dwóch mil polskich (tj. ok. 17 km) w ciągu jednego dnia roboczego. Inne powinności też były szczegółowo sprecyzowane. W ciągu jednego dnia pańszczyźnianego, trwającego do zachodu słońca, musiano np. wymłócić cepem 30 snopów oziminy lub 60 snopów zboża jarego, zaorać pół morga lub wybronować mórg ziemi. Chłopów obowiązywały również inne powinności: stróża w dworze (przypadająca według kolejki); oddawanie do dworu: tzw. odsepu – wynoszącego po 12 garnców owsa i żyta, 2 kury, 10 jaj, kwartę manny (lub wymiennie zapłacenie 20 groszy), połowy wybranego miodu, sążniowego motka niewodowego z nici kręconych z 5 pasem. Obowiązkowe było również dawanie, ale za wynagrodzeniem, flisów do spławów do Gdańska. Chłopi opłacali też czynsz dworski w wysokości 3,5 złp (tj. 3 złp 15 gr.) z ćwierci włóki osiadłej (7,5 morgów), 8 złp w ćwierci czynszowej oraz podatki państwowe i składkę na ubezpieczenie ogniowe [APL OCH, HBP, sygn. 435]. W 1839 r. chłopi zamieszkiwali chałupach. Były to budowane w węgły drewniane domy, składające się z izby (z trzema okienkami) z sienią i komórką w niej. Miały one proste drzwi, pułap z dylów, piec kurny (czyli dymny) z kominem z gliny nad dach drewnem nadłożony. Zabudowania gospodarskie były w większości zbudowane z chrustu. Czasami były już spróchniałe. [APL OCH, HBP, sygn. 435].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów.

W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Murawcu uwłaszczono 23 gospodarstwa mających po ok. 11–21 mórg, będących w posiadaniu 29 właścicieli. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 492 morgi ziemi oraz prawa serwitutowe do pastwiska [APL, ZTL, sygn. 71].

W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Żukach uwłaszczono sześć gospodarstw mających po ok. 17 mórg, będących w posiadaniu 9 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono jedną osadę oraz pastwisko. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 102 morgi ziemi oraz prawa serwitutowe do pastwiska [APL, ZTL, sygn. 123].