Starzynka

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Początkowo Starzyn, od słowa „starzyna” (grunt od dawnych czasów nieuprawiany, leżący odłogiem) lub od nazwy osobowej Starza z sufiksem. Wtórnie Starzynka (okresowo obocznie Starynka) [NMP, 2018, t. 15, s. 212].

W okresie przedrozbiorowym w województwie i powiecie brzeskolitewskim. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Łobaczew [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kobylany Nadbużne [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Starzynka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Berezówka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Bohukały [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Zalesie [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1801 r. gospodarstwa we wsi użytkowali: Stepan Dembczuk, Iwan Dominiuk, Hryć Kaliszuk, Iwan Misiuk, Zacharko Misiuk, Iwan Pawluczuk [APR, ZDP, sygn. 12608].

W 1864 r. we wsi Starzynka zostali uwłaszczeni: Daniło Pietraszuk, Iwan Kaliszuk, Łuka Pietraszuk, Marianna Pietraszuk, Paweł Archimowicz, Stepan Misiuk, Ustinia Jakubczuk, Wasilij Łasiuk, Wasilij Wawryszuk [APL, ZTL, sygn. 95].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1983 odkryto 2 stanowiska – pojedyncze wytwory krzemienne stanowiące pozostałość po obozowisku z bliżej nieokreślonych pradziejów, natomiast ułamki ceramiki naczyniowej stanowią ślady osadnicze z epoki brązu (kultura łużycka?), wczesnej epoki żelaza (kultura: przeworska, zarubiniecka) oraz wczesnego średniowiecza (przed X w.) [NID, AZP obszar 59-90].

W roku 1996 prowadzono badania wykopaliskowe na stanowisku wielokulturowym, gdzie stwierdzono ślady osadnicze z: mezolitu, okresu przedrzymskiego i późnego średniowiecza, także osady z epoki brązu – wczesnej epoki żelaza (kultury łużyckiej) oraz wczesnego średniowiecza (w zakresie od VII do XII w.) [Smoliński 2005, 115].

Po raz pierwszy w źródłach wzmiankowana w 1726 r. [APL, ChKGK, sygn. 101].

Wieś stanowiła część dóbr Terespol i dzieliła ich losy. Po 1711 r. właścicielem był Ludwik Konstanty Pociej. Po nim przejął je jego syn Antoni Pociej, który w 1748 r. sprzedał dobra terespolskie podskarbiemu ziemskiemu litewskiemu Janowi Jerzemu Flemingowi. Po jego śmierci w 1771 r, odziedziczyła je jego jedyna córka Izabela, żona Adama Czartoryskiego. W II połowie XVIII w. Starzynka jest wymieniana jako część tzw. hrabstwa terespolskiego.

Na początku XIX w. osada, będąca częścią dóbr Terespol, nadal należała do Adama i Izabelli z Flemingów Czartoryskich, którzy w 1814 r. dokonali podziału swoich dóbr. Dobra terespolskie otrzymał wówczas ich syn Konstanty Czartoryski. We wrześniu 1830 r. dobra te nabył rząd Królestwa Polskiego, w związku z planami budowy twierdzy w Brześciu. Przez kolejne lata majątek był dzierżawiony [APR, ZDP, sygn. 13003]. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia chłopi stali się właścicielami ziemi we wsi [SRwBP, WKH, sygn. 497].

Unici ze Starzynki należeli do parafii w Neplach. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. we wsi było 6 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 18]. Po kasacie Kościoła unickiego w 1875 r., mieszkańcy zostali uznani za prawosławnych. W 1904 r. w Starzynce zamieszkiwało 40 prawosławnych. Część z nich czuła się związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, prawosławni zniknęli ze wsi [APL, KPCH, sygn. 570, 579].

Katolicy obrządku rzymskiego ze wsi należeli do parafii w Malowej Górze przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). Według danych z 1811 r. do parafii Malowa Góra należały m.in. wsie: Koroszczyn, Kukuryki, Kuzawka, Neple i Starzynka. 25 lutego 1900 r. carski rząd zamknął parafię Malowa Góra. Zgodę na ponowne otwarcie parafii Malowa Góra wyraził 12 grudnia 1905 r. rosyjski minister spraw wewnętrznych. Do parafii przydzielone zostały m.in. wsie: Koroszczyn, Krzyczew, Kuzawka, Neple, Samowicze i Starzynka. W 1919 r. erygowano parafię rzymskokatolicką Podwyższenia Krzyża Świętego w Neplach, do której w 1921 r. włączono wieś Starzynka. W 1938 r. mieszkało tu 126 jej wiernych [APL, SPB, sygn. 477].

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi znajdowało się 6 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511]. Według wykazu z 1827 r. w Starzynce odnotowano siedem domów zamieszkanych przez 37 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 195]. W 1863 r. przebywały tam 44 osoby [APL, BKSW, sygn. 3]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 17 budynkach zamieszkiwało 108 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi egzystowało 88 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Starzynce mieszkało 31 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Starzynki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności w folwarku w Samowiczach. W 1801 r. w Starzynce było sześć gospodarstw włościańskich [APR, ZDP, sygn. 12608]. W 1832 r. we wsi funkcjonowało 6 gospodarstw rolnych. Musieli odrabiać tygodniowo dwa dni pańszczyzny sprzężajnej lub męskiej i dwa dni pańszczyzny czeladniej. Poza tym obowiązywało ich 6 dni tzw. gwałtu, czyli obowiązkowego wychodzenia do żniwa w folwarku, wszystkich dorosłych zdolnych do pracy domowników, poza jedną osobą pozostającą do opieki nad domem. Gospodarze musieli oddawać do dworu także daniny w naturze: dwie kury, pięć jaj, trzy korce owsa i czynsz pieniężny (4 złp 23 groszy) oraz pełnić wartę nocną w folwarku. W tym czasie w związku z przejęciem dóbr przez państwo, ograniczono obciążenia chłopów, zamieniając 6 dni tłoki na 6 dni pańszczyzny z gospodarstwa oraz znosząc obowiązkową stróżę. Była to znacząca zmiana, gdyż poprzedni dzierżawca dóbr in. żądał znacznie większego zakresu prac od chłopów niż wymagały inwentarze, m.in. latem żądał pracy do późnej nocy, albo nie zwalniał kobiet w połogu z pracy [APR, ZDP, sygn. 13003]. W 1849 r. wieś została skolonizowana i oczynszowana [APR, ZDP, sygn. 21491]. Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. we wsi uwłaszczono 6 gospodarstw mających po ok. 18–20 mórg, będących w posiadaniu 9 właścicieli oraz pastwisko. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 213 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 95].