Samowicze

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Najstarszy zapis nazwy to Somowicze (tak m.in. w 1510, ale i jeszcze w 1609 r.). Nazwa wsi pochodzi od nazwy osobowej Samowicz [NMP, 2016, t. 13, s. 41].

W okresie przedrozbiorowym wieś  w województwie i powiecie brzeskolitewskim. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., części wsi znalazły się powiecie bialskim i łosickim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim i łosickim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim i konstantynowskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego i konstantynowskiego (do 1932 r.) województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236].

Samowicze (Nepelskie) w pierwszej połowie XIX w. należały do gminy Neple [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Bohukały [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Samowicze (I) [LDW, 1933, nr 22, poz. 181].

Samowicze w pierwszej połowie XIX w. należały do gminy Kobylany [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kobylany Nadbużne [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Samowicze (II) [LDW, 1933, nr 22, poz. 181].

Po likwidacji gmin w 1954 r. połączona wieś weszła w skład gromady Łobaczew Duży [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Błotków Duży [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częścią wsi jest Kosomina [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1864 r. w Samowiczach odnotowano następujące nazwy terenowe: Cholewina, Dolina, Dubina, Grudki, Hrudok, Jezioro, Klin, Kosatin, Kosominie, Kozujuszczina, Krityczowo, Kutiel, Kutoczek, Łączka, Łyżwy, Mieżdubołotie, Naserowo, Pad, Paszenka, Pogar, Pri Padi, Terebianki, Trojennoje, Uzkie, Zaprusny, Zariecze, Złyszki [APL, ZTL, sygn. 88, 1356].

W 1510 r. wspomniani mieszkańcy Samowicz: Czoch, Olizar Homzikowicz, Iwan Sawczycz, Wasyl Stepanowicz i Jacko Paszkowicz Kozłowski [LM, Knyga nr 8, s. 367].

W 1864 r. we wsi Samowicze zostali uwłaszczeni: Adam Łozak, Adam Żuk, Andriej Kowalina, Andriej Tomaszuk, Filip Miszczuk, Jelena Buniuk, Jelena Dziczkowskaja, Jemielian Pietraszuk, Josifat Kowalina, Kondrat Miszczuk, Marta Pietraszuk, Nikifor Pawluczuk, Nikifor Pawluczuk, Nikołaj Kowalina, Osip Pietraszuk, Piełagieja Bucziło, Piotr Busiuk, Tadeusz Pietraszuk, Tomasz Busiuk, Trofim Gawriluk, Wasilij Gawriluk, Wasilij Pawluczuk, Wasilij Pawluczuk [APL, ZTL, sygn. 88].

W 1864 r. we wsi Samowicze Nepelskie zostali uwłaszczeni: Aleksiej Kondratiuk, Andriej Kuszmieruk, Artem Sypczuk, Daniło Antoniuk, Fadiej Kondrackij, Fedor Kondratiuk, Filip Lewczuk, Foma Pietraszuk, Giriło Pawluczuk, Ilja Pawluczuk, Iwan Rubisz, Jakow Parafiniuk, Łuka Malimon, Maksim Stefaniuk, Nikita Iwaszko, Nikita Nikiciuk, Stepan Guson, Wasilij Antoniuk, Wasilij Iwaszko [APL, ZTL, sygn. 1356].

Pierwsze materiały pochodzą z badań powierzchniowych N. F. Biełaszewskiego z 1888, który zarejestrował bliżej nieokreślone ślady osadnictwa [Żółkowski 1988, 90 – tam wcześniejsza literatura].

Brak informacji o dawnym osadnictwie z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2008 [NID, AZP obszar 59-91].

Istniały co najmniej za czasów Kazimierza Jagiellończyka, który nadał Hryhoremu Stanisławowi Ostikowi 2 źreby w Somowiczach [Wawrzyńczyk, 1951, s. 116].

Pierwszym znanym właścicielem był Hryhory Stanisławowicz Ostik, który dostał od Kazimierza Jagiellończyka 2 źreby w Samowiczach. Jego syn sprzedał je Bohdanowi Lwowiczowi [Wawrzyńczyk, 1951, s. 116]. W 1510 r. 2 źreby miał także Bohdan Markiewicz.
W późniejszym okresie doszło do podziału Samowicz na dwie części, choć dokładne okoliczności tego nie są znane. Jakaś część Samowicz była w rękach rodziny Szujskich, właścicieli Koroszczyna, już w 1609 r. [AVAK, t. 2, s. 22]. Nie wiadomo jednak czy była to całość wsi czy już jej część.

Samowicze Nepelskie

Dzieliły losy dóbr nepelskich. W 1631 r. właścicielem Nepli był Jakub Korowicki, który sprzedał posiadaną część dóbr nepelskich swemu bratu Maciejowi z zaznaczeniem, że kupił ją kiedyś od Mateusza Pilichowskiego i Andrzeja Szujskiego [NGAB, f. 1741, op. 1, nr 12]. W 1635 r. przejął je cześnik litewski Władysław Monwid Dorohostajski, a w 1641 r. Sapiehowie kodeńscy: najpierw wojewodzic nowogródzki Tomasz Sapieha, a po jego bezpotomnej śmierci w 1655 r. brat tegoż, biskup pomocniczy wileński Aleksander [ANK, AMCh, sygn. 977, 978, 985]. W 1677 r. dobra nepelskie z Samowiczami posiadał Mikołaj Sapieha, a w 1682 r. stały się własnością stolnika zakroczymskiego Adama Skaszewskiego.  W 1690 r. wieś była już w rękach Niemcewiczów, gdyż Niemcewicz opłacił z niej podymne w 1690 r. W 1726 r.  jako właściciele pojawili się Micutowie, ale być może wynikało to z zastawu dóbr, gdyż przed 1744 r. Samowicze niewątpliwie są w posiadaniu Aleksandra Ursyna Niemcewicza. W 1757 r. tenże przekazuje je swemu synowi Franciszkowi. W 1786 r. Franciszek i Anna z Korytyńskich Niemcewiczowie darowali dobra Neple, z folwarkiem Samowicze, Ignacemu Jakubowi Ursynowi Niemcewiczowi (zm. 1816). Po nim połowę dóbr odziedziczyła jego siostrzenica Julia z Orzeszków Mierzejewska. Drugą część kupiła w 1817 r. od Stanisława Ursyna Niemcewicza, dostał je w spadku po ojcu Franciszku w 1793 roku. Formalnie to ona, a nie jej mąż Kalikst, była właścicielką dóbr, aż do 1863 r, kiedy sprzedała je generałowi Piotrowi Korniłowiczowi. W 1869 r. formalnie wydzielono dobra Samowicze z majątku Neple, jednak miały one nadal tych samych właścicieli. W 1875 r. dobra odziedziczyły dzieci Piotra: Eugenia z Kroniłowiczów Szuberska (1/4), Elżbieta Wrześniowska (1/4), Mikołaj, Konstanty i Piotr Korniłowiczowie (po 1/6). Ci w 1876 r. sprzedali Neple z Samowiczami Ferdynandowi i Klementynie Rudnickim. W 1880 r,. nabył je od nich inżynier Stanisław Kierbiedź, słynny budowniczy portu w Kronsztadzie oraz mostów w Petersburgu i Warszawie. W 1899 r. jego córka Zofia (zm. 1963), otrzymała w spadku te dobra. Wyszła ona za mąż za profesora Lubomira Dymszę (zm. 1915). Po śmierci męża Zofia prowadziła sprawy majątkowe. Potem przekazała je córce, Zofii Teresie Dymszównie, która w 1934 roku wyszła za mąż za Jerzego Bułhak–Jelskiego. W 1944 r. dokonano ich nacjonalizacji [SR BP, WKW, sygn. 369].

Samowicze Koroszczyńskie

Dzieliły losy dóbr Koroszczyn, własność rodziny Szujskich: w 1609 r. Jana, a w 1667 r. podstolego brzeskiego Władysława Aleksandra Szujskiego [AVAK, t. 2, s. 22; Rejestry podymnego 1667–1690, s. 62]. W 1773 r. właścicielką była starostowa zahojska Balbina Szujska, która wkrótce zastawiła dobra skarbnikowi zakroczymskiemu Władysławowi Micińskiemu (widnieje jako dzierżawca w 1775 r.).  Przed 1790 r. właścicielem został książę Adam Kazimierz Czartoryski, a Samowicze z folwarkiem zostały wymienione jako część klucza terespolskiego [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511; LVIA, f. 634, ap. 3, nr 146; ANK, ZZG, sygn. 649]. Na początku XIX w. wieś Samowicze, będąca częścią dóbr Terespol, nadal należała do Adama i Izabelli z Flemingów Czartoryskich, którzy w 1814 r. dokonali podziału swoich dóbr. Dobra terespolskie otrzymał wówczas ich syn Konstanty Czartoryski. We wrześniu 1830 r. dobra te nabył rząd Królestwa Polskiego, w związku z planami budowy twierdzy w Brześciu. Przez kolejne lata majątek był dzierżawiony. W 1849 r. dokonano wymiany części ziem dóbr rządowych Dobryń w ekonomii Terespol z właścicielami dobr koroszczyńskich, którrzy przejęli m.in. folwark Samowicze [APR, ZDP, sygn. 13003]. Kolejnymi właścicielami folwarku byli: Franciszek Kuczyński i jego spadkobiercy: Franciszek Ksawery (od 1856), jego dzieci Franciszek Hieronim, Marianna Gabriela (potem po mężu Leśkiewicz), Stanisław Kostka Rajmund (od 1862), Stanisław (od 1878). W 1943 r. okupacyjne władze niemieckie skonfiskowały majątek jako opuszczony. W 1944 r. został on znacjonalizowany [APL OR, HBP, sygn. 540, 540a].

Mieszkańcy Samowicz, którzy wyznawali początkowo prawosławie, a później byli unitami należeli, ze względu na dwudzielność osady, do dwóch parafii: w Neplach i w Koroszczynie. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Samowiczach należących do parafii Koroszczyn było 18 rodzin unickich, a w części należącej do Nepli 12 rodzin [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 18]. Unici z Samowicz w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Samowiczach (nepelskich) zamieszkiwało 117, a w Samowiczach (koroszczyńskich) 118 prawosławnych. Wielu z nich czuło się związanymi z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., doliczono się ich tylko 17 (w części nepelskiej) [APL, KPCH, sygn. 112, 570, 579]. W okresie II Rzeczypospolitej stanowiący mniejszość mieszkańców wsi, (4 w 1938 r.) prawosławni należeli do parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 6 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 284].

Katolicy obrządku rzymskiego ze wsi należeli do parafii w Terespolu przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). W okresie rozbiorowym wieś należała do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu, z przerwą w latach 1888–1905, kiedy parafia ta była skasowana, decyzją władz carskich. W okresie II Rzeczypospolitej katolicy (439 w 1938 r.), należeli do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej w Terespolu.

Szkoła polska powstała w Samowiczach w okresie II Rzeczypospolitej. W 1930 r. we wsi działała jednoklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 71 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi Samowicze terespolskie znajdowało się 11 dymów. Ilości w części nepelskiej nie da się wyliczyć, gdyż została podana razem z Kuzawką i Neplami Starymi (razem 33 dymy). W 1790 r. w Samowiczach nepelskich było 13 dymów. W części należącej do dóbr terespolskich podano, że razem z Starzynką było 25 dymów. W obu częściach były odrębne folwarki  [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Samowiczach (Nepelskich) znajdowało się 14 domów zamieszkanych przez 80 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 161]. W 1887 r. we wsi przebywało 143 osoby [PKSG za 1887, s. 94]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 27 budynkach zamieszkiwało 154 osoby, w tym 146 rzymskich katolików i 8 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 42]. W 1943 r. we wsi egzystowało 180 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35].

Według wykazu z 1827 r. w Samowiczach koroszczyńskich znajdowało się 18 domów zamieszkanych przez 127 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 161]. W 1887 r. we wsi przebywało 175 osób [PKSG za 1887, s. 94]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 33 budynkach zamieszkiwało 181 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi egzystowało 227 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Samowiczach było zameldowanych 191 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Samowicz na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1849/1864 r. (w zależności od części wsi) znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych. Chłopi ze wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w dwóch miejscowych folwarkach. W latach 1849–1864 chłopi z części terespolskiej/koroszczyńskiej byli oczynszowani [APR, ZDP, sygn. 21491].

W 1801 r. w Samowiczach terespolskich było 15 gospodarstw włościańskich [APR, ZDP, sygn. 12608]. W 1832 r. we wsi odnotowano 15 gospodarstw rolnych, w tym dwa opustoszałe. Musieli odrabiać tygodniowo dwa dni pańszczyzny sprzężajnej lub męskiej i dwa dni pańszczyzny czeladniej. Poza tym obowiązywało ich 6 dni tzw. gwałtu, czyli obowiązkowego wychodzenia do żniwa w folwarku, wszystkich dorosłych zdolnych do pracy domowników, poza jedną osobą pozostającą do opieki nad domem. Gospodarze musieli oddawać do dworu także daniny w naturze: dwie kury, pięć jaj, trzy korce owsa i czynsz pieniężny (4 złp 23 groszy) oraz pełnić wartę nocną w folwarku. W tym czasie w związku z przejęciem dóbr przez państwo, ograniczono obciążenia włościan, zamieniając 6 dni tłoki na 6 dni pańszczyzny z gospodarstwa oraz znosząc obowiązkową stróżę. Była to znacząca zmiana, gdyż poprzedni dzierżawca dóbr in. żądał znacznie większego zakresu prac od chłopów niż wymagały inwentarze, m.in. latem żądał pracy do późnej nocy, albo nie zwalniał kobiet w połogu z pracy [APR, ZDP, sygn. 13003]. W 1849 r. wieś została skolonizowana i oczynszowana [APR, ZDP, sygn. 21491].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów.

W oparciu o prawo z 1864 r. w Samowiczach (koroszczyńskich) uwłaszczono 12 gospodarstw mających po ok. 1–6 mórg, osadę kowalską i pastwisko. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 342 morgi ziemi [APL, ZTL, sygn. 88].

W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Samowiczach (nepelskich) uwłaszczono 15 gospodarstw mających po ok. 14 mórg, będących w posiadaniu 17 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono jedną osadę i pastwisko. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 307 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 1356].

W 1930 r. we wsi działał wiatrak J. Ławczyciaka [KAP, 1930, s. 531].

Kapliczki i krzyże. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się zwykle z zapisywaniem informacji o ich istnieniu.

j