Polatycze

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Pierwotnie  w najstarszych zapisach jako Poliatycze: w jęz. ruskim w 1519 i 1566 r., w języku polskim Poliaticze w 1549 r. i Polatyczy w 1588 r. Nazwa wsi pochodzi o nazwy osobowej Polata [NMP, 2013, t. 9, s. 107].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo w powiecie brzeskim województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego [Michaluk D. 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kobylany [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy z siedzibą Kobylanach Nadbużnych [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Polatycze [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Błotków Duży [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1566 r. (najstarszy znany spis mieszkańców) w Polatyczach mieszkali: Czajka Andrej, Dedicz Naum, Jaskowicz Juchno, Radkowicz Mas, Sienkowicz Kuriło, Skokowicz Hryc, Skokowicz Misko, Sziło Jarmosz, Wasilewicz Juchno, Wołkun Iwan [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 242].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2008 odkryto 10 stanowisk, z których zebrano nieznaczne ilości wytworów krzemiennych oraz liczniejsze ułamków ceramiki naczyniowej – stanowiące pozostałości po śladach osadniczych oraz siedliskach z bliżej nieokreślonych pradziejów, epoki brązu (kultura: trzciniecka, łużycka), późnego średniowiecza i okresów dalszych (w zakresie XV-XVIII w.) [NID, AZP obszar 60-91].

Wzmiankowana po raz pierwszy w 1519 r. jako część uposażenia należnego wójtom brzeskim [LM, knyga nr 15, s. 160].

Pierwotnie wieś w starostwie brzeskim stanowiłas uposażenie wójtów brzeskich. Szybko jednak włączona z powrotem jako zwykła wieś i jako taka wzmiankowana w 1549 r. i okresie późniejszym. Od 1589 r. w składzie ekonomii brzeskiej. Dobra Kobylany, z należącymi do nich wsiami Polatycze i Kukuryki w 1818 r. od Krystiana Hrabiego de Wurmsera kupił Ksawery Rószczyc. W 1838 r. sprzedał je Piotrowi Pawłowi Rudnickiemu. W 1848 r. dobra, już bez Kukuryk, przejęła Salomea Tekla Kamilla z Rudnickich Jaszczołdowa, żona Franciszka. W 1871 r. majątek Polatycze został wydzielony z dóbr Kobylany [APL OR, HBP, sygn. 544]. W 1871 r. jego właścicielem został Berek Lichtenberg. W 1873 r. Polatycze kupiła Policena Dłuska. Już w 1874 r. dobra te kupili Herszek Rosenzumen (2/3 części) i Judka Appel (1/3 część). W 1882 r. sprzedali oni 10 morgów państwu rosyjskiemu, na potrzeby twierdzy brzeskiej. Kolejne 40 dziesięcin nabyło państwo w 1914 roku. W 1923 r. odbyła się sprawa spadkowa po Judce Appel, na mocy wyroku dobra przeszły w ręce jej pięciorga dzieci. W 1927 r. rozpoczęła się parcelacja majątku Polatycze [APL OR, HBP, sygn. 268].

Mieszkańcy wsi byli pierwotnie w większości prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami) i należeli do parafii w Kobylanach. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Polatyczach było 41 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v]. Unici z Polatycz w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Polatyczach zamieszkiwało 222 prawosławnych. Carski ukaz tolerancyjny z 1905 r. zezwalający na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego nie doprowadził do spadku liczby prawosławnych we wsi. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 256 [APL, KPCH, sygn.105, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej stanowiący mniejszość mieszkańców wsi, (164 w 1938 r.) prawosławni należeli do parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 110 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 283].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego jako obrządku wschodnio–słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Terespolu, do niej należeli nieliczni wierni z Polatycz. W 1938 r. we wsi mieszkało ich tylko czterech [APL, SBP, sygn. 477].

Katolicy obrządku rzymskiego ze wsi należeli do parafii w Terespolu przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). W okresie rozbiorów wieś należała do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu, z przerwą w latach 1888–1905, kiedy parafia ta była skasowana, decyzją władz carskich. W okresie II Rzeczypospolitej katolicy ze wsi, (93 w 1938 r.), należeli do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu [APL, SPB, sygn. 477].

W Polatyczach do 1915 r. działała prawosławna szkoła cerkiewna [APL, KPCH, sygn. 112].

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi znajdowały się 33 dymy. W 1786 r. mieszkało tutaj 39 rodzin, w których było łącznie 213 osób  [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1468, 1511]. Według wykazu z 1827 r. w Polatyczach znajdowało się 21 domów zajmowanych przez 123 osoby [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 104]. W 1863 r. mieszkało tam 120 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi przebywało 176 osób [PKSG za 1887, s. 84]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 17 budynkach zamieszkiwało 88 osób, w tym 73 prawosławnych, 13 rzymskich katolików i 2 wyznawców religii mojżeszowej [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi egzystowało 245 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Polatyczach było zameldowanych 186 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Polatycz na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności w miejscowym folwarku.

Według rewizji starostwa brzeskiego z 1566 r. poddani z Polatycz musieli odrabiać 2 dni pańszczyzny w tygodniu oraz płacić: czynsz gr 8, 1 beczkę owsa lub za nią i odwóz 10 gr. siana wóz lub 3 gr i odwóz 2 gr, za gęsi, kury, jajka 3 ½ gr, za niewody 2 gr, za stacje 2 ½ gr. Razem 31 groszy. W końcu XVIII w. pańszczyzna wynosiła już 2 dni z ćwierci, czyli 8 dni z włóki gruntu [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 242; LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1468].

Pomnik 1794 roku. Na polach wsi starły się w 1794 r. oddziały polskie gen. Sierakowskiego i rosyjskie gen. Suworowa. Rosyjskie Ministerstwo Wojny oraz dowództwo 19 garnizonu Twierdzy Brzeskiej wystawiły na początku XX wieku obelisk kamienny na szczycie kurhanu – mogiły żołnierzy rosyjskich poległych w Polatyczach. Obelisk imituje stos regularnych, niepolerowanych granitowych bloków kamiennych, zwieńczonych białym marmurowym krzyżem. Od wschodu nisza, a w niej obraz MB z Dzieciątkiem na ręku. Nad niszą znajdowała się tablica ze złoconym napisem w języku rosyjskim: „Pamięci suworowskich wspaniałych bohaterów poległych w walkach z Polakami 8 IX 1794 r.”. Na południowej stronie obelisku umieszczono nazwiska poległych, a na północnej – inskrypcję nagrobną. Pomnik z kurhanem został ogrodzony przez 8 wrytych w ziemię fortecznych armat połączonych łańcuchem. Po I wojnie światowej tablice zniszczono, po II wojnie pomnik odnowiono i na froncie umieszczono nowy napis w języku polskim: „Żołnierzom armii polskiej i rosyjskiej poległym pod Terespolem we wrześniu 1794.” [https://www.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=2].

Pod wsią 8 września 1794 r. miała miejsce bitwa między oddziałami polskimi pod dowództwem gen. Karola Sierakowskiego z wojskami rosyjskimi gen. Wiktora Suworowa.