Neple

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Miejscowość w żródłach pisanych konsekwentnie nosiła nazwę Neple lub czasem w języku ruskim jako Niepli. Pochodzenie nazwy jest nieznane.

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo położona w województwie trockim, od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego, włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego, ze stolicą w Brześciu [Michaluk, 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie łosickim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie konstantynowskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. W 1932 r. po likwidacji powiatu konstantynowskiego, wieś włączono do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Neple [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Bohukały [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Neple [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Berezówka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Bohukały [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Wójtem gminy dominialnej w Neplach był m.in. Kalikst Mierzejewski. Zatrudniał on swoich zastępców. Byli nimi m.in. Paweł Majewski i Józef Mielecki [APL, MSGL, sygn. 167; APL, BKSW, sygn. 3].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Majątek i Morderowicze [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1864 r. w Neplach odnotowano następujące nazwy terenowe: Błoto, Dubno, Dubowiec, Glina, Hostrowa, Kamienec, Nawus, Nizkie, Nowyna, Sieliska [APL, ZTL, sygn. 1323].

W 1864 r. we wsi Neple zostali uwłaszczeni: Adam Bazyluk, Aleksandr Bydluk, Andriej Romaniuk, Andriej Bartoszuk, Artem Bunia, Fedor Kowaluk, Foma Patejuk, Iwan Karpiuk, Iwan Prudiak, Iwan Szimonowicz, Joanna Wojczuk, Josafat Łuciuk, Josafat Malimon, Konstantin Pietraszuk, Lewko Kirił, Maksim Jaszczuk, Maksim Laszuk, Martin Demczuk, Michaił Bartoszuk, Nikołaj Kondracki, Onufrij Gryciuk, Roman Denniczuk, Roman Omelianiuk, Semen Iwaszko, Stepan Laszuk [APL, ZTL, sygn. 1323].

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1983 zarejestrowano 15 stanowisk. Pierwsze materiały pochodzą z badań powierzchniowych N. F. Biełaszewskiego z 1888 – z różnych okresów epoki kamienia, epoki brązu i epoki żelaza [Żółkowski 1988, 77-78 – tam wcześniejsza literatura].

Z badań AZP zebrano nieznaczne ilości wytworów krzemiennych oraz liczniejsze ułamków ceramiki naczyniowej – stanowiące pozostałości po śladach osadniczych oraz siedliskach. Poza materiałami pradziejowymi o nieokreślonej chronologii, wyróżniono inwentarz krzemienny datowany na paleolit schyłkowy – mezolit (obozowisko). Na podstawie ceramiki stwierdzono osadnictwo z wczesnej epoki brązu (kultura: trzciniecka, łużycka) oraz średniowiecza wczesnego (VIII? XII; XIII w.) i późnego (XIV-XV w.) [NID, AZP obszary: 58-90 i 59-90; także Bienia 2003, 27, 28]. Z bliżej nieokreślonym okresem „pogańskim”, bądź wczesnohistorycznym łączona jest kamienna „baba” vel „krzyż” [Głosik 2003, 233 – tam wcześniejsza literatura].

Neple istniały już na pewno w I połowie XV w., o czym świadczy zapis z Metryki Litewskiej, w którym Kazimierz Jagiellończyk nadaje Bohowitynowi Neple osadęi, którą wcześniej posiadał Piatkowski lub Piątkowski [LM, Knyga nr 1, s. 63].

Pierwszym znanym właścicielem Nepli był Piatkowski lub Piątkowski, który miał je w pierwszej połowie XV wieku. Po nim Neple zostały nadane Bohowitynowi, a w 1513 r. prawa do wsi zostały potwierdzone jego synowi Lwu Bohowitynowiczowi [LM, Knyga nr 1, s. 63; Wawrzyńczyk, 1951, s. 11]. Wraz z ręką jego córki Maryny, dobra nepelskie znalazły się w rękach Iwana Szujskiego, posiadacza sąsiedniego Terebunia. a potem jego syna Manuiła i wnuka Jana. Po śmierci Jana prawdopodobnie Neple odziedziczył jeden z sześciu jego synów – Andrzej. W 1631 r. właścicielem Nepli był Jakub Korowicki, który sprzedał posiadaną część Starych Nepli i Mokran swemu bratu Maciejowi z zaznaczeniem, że kupił ją kiedyś od Mateusza Pilichowskiego i właśnie Andrzeja Szujskiego [NGAB, f. 1741, op. 1, nr 12]. W 1635 r. dobra nepelskie przejął cześnik litewski Władysław Monwid Dorohostajski, a w 1641 r. Sapiehowie kodeńscy: najpierw wojewodzic nowogródzki Tomasz Sapieha, a po jego bezpotomnej śmierci w 1655 r. brat tegoż, biskup pomocniczy wileński Aleksander [ANK, AMCh, sygn. 977, 978, 985]. W 1677 r. Neple posiadał Mikołaj Sapieha, a w 1682 r. stały się własnością stolnika zakroczymskiego Adama Skaszewskiego. W 1690 r. wieś była już w rękach Niemcewiczów, gdyż „pan Niemcewicz” opłacił z niej, oraz z Kuzawki i Samowicz podymne w 1690 r. W 1726 r.  jako właściciele pojawili się Micutowie, ale być może wynikało to z zastawu dóbr, gdyż przed 1744 r. Neple niewątpliwie są w posiadaniu Aleksandra Ursyna Niemcewicza. W 1757 r. tenże przekazuje je swemu synowi Franciszkowi. W 1786 r. Franciszek i Anna z Korytyńskich Niemcewiczowie darowali dobra Neple, z folwarkiem Samowicze, Ignacemu Jakubowi Ursyn Niemcewiczowi (zm. 1816). W 1786 r. Franciszek i Anna z Korytyńskich Niemcewiczowie darowali dobra Neple Ignacemu Jakubowi Ursyn Niemcewiczowi (zm. 1816). Po nim połowę dóbr odziedziczyła jego siostrzenica Julia z Orzeszków Mierzejewska. Drugą część kupiła w 1817 r. od Stanisława Ursyn Niemcewicza, dostał je w spadku po ojcu Franciszku w 1793 roku. Formalnie to ona, a nie jej mąż Kalikst była właścicielką dóbr, aż do 1863 r, kiedy sprzedała je generałowi Piotrowi Korniłowiczowi. Po nim w 1875 r. dobra odziedziczyły jego dzieci: Eugenia z Kroniłowiczów Szuberska (1/4), Elżbieta Wrześniowska (1/4), Mikołaj, Konstanty i Piotr Korniłowiczowie (po 1/6). Ci w 1876 r. sprzedali Neple Ferdynandowi i Klementynie Rudnickim. W 1880 r,. nabył je inżynier Stanisław Kierbiedź, słynny budowniczy portu w Kronsztadzie oraz mostów w Petersburgu i Warszawie. W 1899 r. jego córka Zofia (zm. 1963), otrzymała Neple w spadku, wychodząc za mąż za profesora Lubomira Dymszę (zm. 1915). Po śmierci męża Zofia prowadziła sprawy majątkowe. Potem przekazała je córce, Zofii Teresie Dymszównie, która w 1934 roku wyszła za mąż za Jerzego Bułhak–Jelskiego. W 1944 r. dokonano ich nacjonalizacji [SR BP, WKW, sygn. 369].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami) i należeli do diecezji włodzimiersko–brzeskiej. Ich początkowa przynależność parafialna nie jest pewna, prawdopodobnie należeli do którejś parafii brzeskiej, choć brak na to bezpośrednich dowodów. Po erygowaniu w 1685 r. w Neplach parafii unickiej, powstałej na bazie dawnej cerkwi lub kaplicy prawosławnej wzmiankowanej w 1635 r., mieszkańcy wsi podlegali jej. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej parafia przekazana w administrację diecezji chełmskiej, początkowo jako część „diecezji brzeskiej”, w 1811 r. włączona bezpośrednio do diecezji chełmskiej [ASD, t. 11, s. 16; Buczyło 2024, s. 62–63]. W XIX w. jej proboszczami lub administratorami byli: Jan Aleksandrowicz (administrator, 1726), Maciej Kłyszyński (1728–1759), Jan Zieliński (1764–1773), Teodor Antyporowicz (1783–1787), Tymoteusz Kalinowski (1800), Andrzej Koncewicz (1810–1827), Wojciech Lemański (1827–1829), Żypowski Jan (1829–1847, 1863–1866), Jan Budziłłowicz (1847–1862, 1867–1869), Adolf Wasilewski (1869–1873), Leoncjusz Urban (1874–1875) [Sęczyk, 2022, s. 738]. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Neplach było 16 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 18]. Unici nepelscy w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Neplach zamieszkiwało 247 prawosławnych. Część z nich czuła się związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 196 i 17 w folwarku [APL, KPCH, sygn. 570, 579]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni, 100 w 1938 r., należeli do parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 32 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 283].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Malowej Górze przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). Według danych z 1811 r. do parafii Malowa Góra należały m.in. wsie: Koroszczyn, Kukuryki, Kuzawka, Neple i Starzynka. 25 lutego 1900 r. carski rząd zamknął parafię Malowa Góra. Zgodę na ponowne jej otwarcie wyraził 12 grudnia 1905 r. rosyjski minister spraw wewnętrznych. Do parafii przydzielone zostały m.in. wsie: Koroszczyn, Krzyczew, Kuzawka, Neple, Samowicze i Starzynka. W 1919 r. erygowano parafię rzymskokatolicką w Neplach. W okresie II Rzeczypospolitej w Neplach mieszkało 171 (1938) katolików [APL, SPB, sygn. 477].

Rosyjska szkoła ministerialna w Neplach działała w latach 1877–1915 [APL, KPCH, sygn. 112]. Szkoła polska powstała w II Rzeczypospolitej. W 1930 r. we wsi działała jednoklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 65 dzieci [Falski, 1933, s. 157].

W 1790 r. w folwarku i wsi było 40 dymów [ANK, ZZG, sygn. 649]. Według wykazu z 1827 r. w Neplach znajdowało się 29 domów zamieszkanych przez 203 osoby [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 41]. W 1887 r. we wsi przebywało 305 osób [PKSG za 1887, s. 73]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 18 budynkach zamieszkiwało 136 osób, w tym 72 rzymskich katolików, 58 prawosławnych i 6 wyznawców religii mojżeszowej. Ponadto w folwarku mieszkało 123 osoby, w tym 114 rzymskich katolików i 9 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 42]. W 1943 r. we wsi egzystowało 400 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Neplach zameldowanych było 189 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Nepli na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 we wsi uwłaszczono 17 gospodarstw mających po ok. 13–19 mórg, będących w posiadaniu 20 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono 5 niewielkich osad, osadę szkolną i pastwisko. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 390 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny przysługiwał tylko pięciu ostatnim osadom. Pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i 26 wozów zbieraniny na opał w zimnej połowie roku. Wszyscy chłopi mieli również serwitut pastwiskowy [APL, ZTL, sygn. 1323].

W 1930 r. we wsi działała piwiarnia K. Draguna i wiatraki A. i J. Baumów [KAP, 1930, s. 507].

Kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego

Pierwotnie cerkiew unicka zbudowana w 1744 r. przez Aleksandra Ursyna Niemcewicza. Najcześciej podawana data 1769 r. i jako fundacja Franciszka Ursyna Niemcewicza i jego żony Anny z Korotyńskich jest nieprawidłowa. Świątynia murowana w stylu eklektycznym. W 1875 r. zamieniona przez rząd carski na cerkiew prawosławną. W 1919 r. gmach rekoncyliowany na świątynię rzymskokatolicką.

Kaplica grobowa pw. św. Juliusza

Neogotycka, wybudowana w 1829 r. według projektu Franciszka Jaszczołda na terenie parku dworskiego, poświęcona pamięci syna Mierzejewskich. W 1828 r. Juliusz August Mierzejewski zmarł wskutek nieszczęśliwego wypadku podczas konnej przejażdżki (w efekcie złamania nogi wywiązała się gangrena). Pochowano w niej też Kaliksta w 1854 r. Na ścianie neogotyckiej kaplicy umieszczono tablicę z napisem: „Kto był Ojcem i Matką, a stracił ostatniego syna, pojmie ich ból”.

Pamięci syna poświęcony jest też wielki głaz, sprowadzony przez rodziców z Wołynia, zwieńczony metalowym krzyżem, z napisem: „Kalikst i Julia Mierzejewscy Juliuszowi Augustowi, urodzonemu 6 listopada 1817 r., zmarłemu 12 listopada 1828 r., żył lat 11 dni 5 godzin 9”. Ustawiono go na miejscu tragicznego wypadku Juliusza Augusta (obecnie na podwórzu gospodarstwa Jana Sobolewskiego).

Zespół dworski

Na początku XIX w. Kalikst Mierzejewski wybudował na miejscu domu Niemcewiczów klasycystyczny pałac według projektu znanego architekta z Kobylan, Franciszka Jaszczołda. Obok pałacu stanął tzw. Biwak – specjalny pawilon mieszkalny dla cara Aleksandra I, który w latach 1818–1925 przybywał do Nepli, a konkretnie do żony Kaliksta – Julii z Orzeszków. Pożar w 1854 r. strawił pałac, cieplarnię i część parku. Franciszek Jaszczołd odbudował wprawdzie pałac za życia Kaliksta Mierzejewskiego. Dziś po dworze pozostały gruzy z resztkami piwnic. Spalony obiekt rozbierano systematycznie w latach 1937–1939 i po wojnie.

Najstarszym zachowanym zabytkiem dawnego zespołu dworskiego w Neplach jest lamus – tzw. Skarbczyk, wzniesiony ok. 1786 r. przez Franciszka Ursyna Niemcewicza, przebudowany w 1913 r. w stylu neogotyckim przez Lubomira Dymszę.

Biwak – pawilon mieszkalny z potężną fasadą i niewielkim balkonem, wzniesiony ok. 1820 r. na skraju parku, nad doliną Krzny, specjalnie dla cara Aleksandra I. Do 1915 r. nad drzwiami wejściowymi wisiały 2 marmurowe tablice z napisami w języku francuskim: „Biwak Jego Cesarskiej Mości Aleksandra I”, „Szczęśliwy biwaku, pod twym sklepionym dachem spoczywał cesarz Aleksander l, któremu Europa zawdzięcza pokój, a Polska swe istnienie”.

Park w Neplach – ma powierzchnię 18 ha i zajmuje nachylone zbocze doliny Krzny. Rośnie tu ok. 1100 grabów, klonów, jesionów i kasztanów w wieku do 120 lat.

Cmentarz rzymskokatolicki

Znajduje się na nim krzyż poświęcony żołnierzom polskim poległym w wojnie z bolszewikami w 1920 r.

Pomnik „Na pamiątkę pobytu Wojska Polskiego z marszałkiem Józefem Piłsudskim w roku 1920”. Wzniesiony w 1997 r. przez miejscowych parafian .Kopiec usypano w 1936 roku. W czasie okupacji uchronił go od zniszczenia ks. proboszcz Zapadko ustawiając na nim krzyż. Kolejny krzyż postawił w 1957 roku ks. Zdzisław Oziembło. W latach 1997–1998 kopiec odrestaurowano staraniem władz lokalnych i obecnego proboszcza Nepli ks. Henryka Wielgosza, a miejscowi parafianie ufundowali pamiątkową tablicę.
 [https://www.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=2].