Michalków

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Pierwotnie zapisywana pod nazwą Michałków lub Michałkowo. W 1742 r. Michałkowo quondam Ogrodniki [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1462]. Nazwa wsi pochodzi od nazwy osobowej Michałko [NMP, 2007, t. 7, s. 39–40].

W okresie przedrozbiorowym w województwie i w powiecie brzeskolitewskim. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Małaszewicze Małe. Potem weszła w skład gminy Kobylany [APL, MSGL, sygn. 167; APL, BKSW, sygn. 3]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kobylany Nadbużne [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Michałków [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś znalazła się w składzie gromady Błotków Duży [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1864 r. we wsi odnotowano następujące nazwy terenowe: Makrow Karcz, Ostrowki, Potiernicze, Ryzy, Wygar, Wykłunie, Zaduszne, Zagaje, Zapole [APL, ZTL, sygn. 69].

W 1864 r. we wsi Michalków zostali uwłaszczeni: Adam Woncziniuk, Agafia Jaroszuk, Andriej Lewczuk, Dawid Dać, Dawid Jaroszuk, Demian Sobolewskij, Filip Janczuk, Grigorij Miedwied, Ignat Janczuk, Iwan Dać, Iwan Janczuk, Iwan Pasynczuk, Kościuk Prokopiuk, Łuka Żuczuk, Michaił Woncziniuk, Nester Janczuk, Nestor Wawcziniuk, Niczypor Pasynczuk, Nikita Charasimiuk, Nikita Dać, Osip Majstruk, Osip Prokupiuk, Pelagia Wołczynska, Piotr Miedwied, Roman Jakuszko, Sak Wowcziniuk, Sidor Jaroszuk, Stefan Gierasimiuk, Stepan Majstruk, Tark Łastowskij, Wasil Woncziniuk, Wasilij Molaruk [APL, ZTL, sygn. 69].

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2008 zarejestrowano 20 stanowisk, na których zebrano nieznaczne ilości wytworów krzemiennych oraz liczniejsze ułamków ceramiki naczyniowej stanowiące w dużej części ślady osadnicze, również siedliska. Poza nieokreślonymi materiałami pradziejowymi, wyróżniono osadnictwo z wczesnej epoki brązu (kultura: trzciniecka, łużycka), wczesnej epoki żelaza (kultura przeworska), średniowiecza (w zakresie od IX do XV w.), także okresu nowożytnego (XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszar 60-91]. 

Wieś po raz pierwszy pojawia się w rewizji starostwa brzeskiego z 1588 r. Brak jej w lustracji z 1566 r., co ogranicza ramy czasowe jej powstania.

Własność królewska. Wieś założona między 1566 a 1588 r. jako osada zamieszkała przez ogrodników zamkowych [AGAD, ASK, dz. LVI, sygn. 11]. W 1735 r. nadana horodniczemu brzeskiemu Janowi Grabowskiemu [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1462; AVAK, t. 4, s. 521]. Przed 1759 r. w rękach Ksawerego Hornowskiego, któremu  król August III dał zgodę na scedowanie swych praw do Michalkowa i 3 włók w Lebiedziewie na rzecz miecznika malborskiego Jerzego Maksymiliana Chomętowskiego i jego żony Katarzyny z Piekarskich [AVAK, t. 5, s. 351–352].

Przed 1775 r. król nadał Michalków w dożywotnie posiadanie Machmetowi Murzie i Joannie z Baranowskich Koryckim. W wyniku zmiany prawa, w 1786 r. nadanie to zmieniono na dziedziczne. Po śmierci owdowiałej Joanny majątek przeszedł na własność Felicjanny Buczackich Koryckiej i Józefa Buczackiego. Po śmierci Felicjanny, jej część miała wielu (10) spadkobierców. Dopiero w 1840 r. jej jedynym posiadaczem został Maciej Buczacki, który w 1841 r. sprzedał ją właścicielowi drugiej części Józefowi Buczackiemu. Ten w 1856 r. sprzedał majątek Michalków Antoniemu Jaskowskiemu. W 1866 r. dobra wykupił skarb Królestwa Polskiego na potrzeby armii carskiej [APL OR, HBP, sygn. 35].

W okresie przedrozbiorowym większość chłopów zamieszkujących wieś była najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami). Pierwotnie należeli oni prawdopodobnie do którejś z parafii w Brześciu. Po ufundowaniu w 1660 r. parafii w Gierszonowiczach (ob. Gierszony, dzielnica Brześcia) to do niej zostali przypisani [APL, ChKGK, sygn. 101; LVIA, f. 634, ap. 1, nr 50]. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Michalkowie było 28 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej parafia w Gierszonowicach znalazła się w zaborze rosyjskim a Michalków w austriackim. Spowodowało to przekazanie wsi pod zarząd parafii w Dobratyczach [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v].

Grekokatolicy z Michalkowa (parafia w Dobratyczach) w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Michalkowie zamieszkiwało 163 prawosławnych. Część z nich czuła się związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacznie spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 44 [APL, KPCH, sygn. 105, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej stanowiący mniejszość mieszkańców wsi, 15 w 1938 r., prawosławni należeli do parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Terespolu przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). Wieś należała do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu, z przerwą w latach 1888–1905, kiedy parafia ta była skasowana, decyzją władz carskich. W 1938 r. miała ona 274 wiernych z Michalkowa [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi nadal zaliczają się do parafii rzymskokatolickiej w Terespolu.

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi znajdowało się 27 dymów, w 1790 r. w folwarku i wsi było 28 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Michalkowie znajdowało się 31 domów zamieszkanych przez 97 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 16]. W 1863 r.przebywało tam 130 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwały 224 osoby [PKSG za 1887, s. 69]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 41 budynkach zamieszkiwały 232 osoby, w tym 205 rzymskich katolików i 27 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi egzystowało 292 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Michalkowie były zameldowane 82 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Michalkowa na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Była to wieś ogrodników zamkowych i z tego powodu mieszkańcy byli zwolnieni z większości powinności. Według lustracji starostwa brzeskiego z 1588 za każde 3 morgi polne mają odpracować 1 dzień w tygodniu, a ich żony zobowiązane do dodatkowej pracy 6 dni w roku w czasie żniw lub plewienia [AGAD, ASK, dz. LVI, sygn. 11]. W 1742 r. wskazano, że mieszkańcy powinni odrabiać pańszczyznę pieszą: dwa dni w tygodniu od św. Jerzego do św. Szymona i Judy, a od św. Szymona i Judy do św. Jerzego jeden dzień [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1462].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 we wsi uwłaszczono 20 gospodarstw mających po ok. 6–12 mórg, będących w posiadaniu 26 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono 7 osad. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 270 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe do pastwiska [APL, ZTL, sygn. 69].

Cmentarz. Założony w końcu XIX w. jako prawosławny, od 1920 r. także katolicki. Znajdują się na jego terenie mogiły żołnierzy rosyjskich z 1915 r. i groby żołnierzy polskich z 1920 r.
[https://www.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=2].