Małaszewicze Małe

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Nazwa wsi pochodzi od nazwy osobowej Małasz. Małe oznacza, że postały onezapewne później niż M. Duże [NMP, 2005, t. 6, s. 483].

Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej). Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś stanowiła gminę. Potem włączono ją do gminy Kobylany [APL, MSGL, sygn. 167; APL, BKSW, sygn. 3]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kobylany Nadbużne [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Małaszewicze Małe [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Błotków Duży [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1970 r. część wsi oddana do gromady Małaszewicze [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1864 r. we wsi Małaszewicze Małe zostali uwłaszczeni: Artem Juszkiewicz, Iwan Usyk, Iwan Usyk, Jakub Bilka, Korniło Kruk, Łukasz Notowicz, Matwiej Tynda, Misiej Sawczuk, Nazar Pawluczuk, Niczypor Usyk, Nikita Demidziuk, Oksen Usyk, Paweł Juszkiewicz, Piotr Lutich, Piotr Niczyporuk, Roman Pawluczuk, Semen Goryniuk, Semen Juszkiewicz, Semen Zajko, Sidor Dziegajło, Wasil Nicziporuk, Wawrin Pawluczuk [APL, ZTL, sygn. 64].

Brak informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1983 [NID, AZP obszar 60-90].

Małaszewicze Małe powstały na przełomie XVIII i XIX w. Jeszcze w źródłach z lat 90. XVIII w. występują jedynie Małaszewicze (np. w spisie parafii unickich z lat 1798–1800). Po raz pierwszy Małaszewicze Małe pojawiają się na mapie Meyera von Hendelsfelda pochodzącej z lat 1801–1804.

Małaszewicze Małe cz. „A” do 1811 r. były współwłasnością Abrahama Koryckiego i Zachariasza Olejewskiego. Potem ich właścicielami byli wspomniany Zachariasz i Hadzia z Zabłockich. W 1836 r. majątek nabył Rafał Rubinowicz, który w 1847 r. sprzedał go Konstantemu Charłampowiczowi. Po nim w 1861 odziedziczyły go jego córki Elżbieta Karwowska i Izabella Zbikowska. W 1866 r. majątek nabył Jan Leszczyński. Z kolei w 1876 r. jego właścicielami zostali Maciej i Helena Iljasiewiczowie. Helena swoją część sprzedała w 1901 r. córce Marii Buczackiej. W kolejnych latach doszło do parcelacji majątku [APL OR, HBP, sygn. 598].

Małaszewicze Małe cz. „B” do 1811 r. była współwłasnością Abrahama Koryckiego i Michała Lisowskiego. Potem jego właścicielami byli wspomniany Michał Lisowski i Felicjanna Lisowska. W 1823 r. majątek przejęli Samuel i Helena Lisowscy. Z kolei w 1859 r. dobra przejęli Jakub i Felicjanna Józefowicze. W kolejnych latach dochodziło do licznych zmian własnościowych tej części Małaszewicz Małych [APL OR, HBP, sygn. 599].

Małaszewicze Małe „C” (z Lebiedziewem „A”) W 1818 r. od Osmana Koryckiego – Amurat i Marianna Józefowiczowie. W późniejszych latach doszło do wielu zmian własnościowych [APL OR, HBP, sygn. 600].

Małaszewicze Małe „D” z Lebiedziewem „C” były własnością Jakuba i Felicjanny z Koryckich Buczackich. Kolejne jej części nabyli oni, w 1799 r. Felicjanna odziedziczyła część po ojcu Machmecie Koryckim, kolejną w 1804 r. kupili oni od Ludwika Macieja i Zofii Maciejowiczów, w 1810 r. nabyli kolejne grunty po Abrahamie Koryckim. Po licznych zmianach własnościowych w 1840 r. ich jedynym właścicielem został Maciej Buczacki. W 1853 r. sprzedał on część w Małaszewiczach Małych Wawrzyńcowi Nowakowskiemu. W 1863 r. ten ostatni sprzedał ją Berkowi Elbertowi. W 1867 r. ich właścicielem został Kopel Elbert [APL OR, HBP, sygn. 601].

W 1897 r. Iljasewicz trzymał w Małaszewiczach Małych 198 mórg, a Samuel Józefowicz wraz ze swoją siostrą Zofią Hankiewiczową – 192 morgi.

Grekokatolicy z Małaszewicz Małych po powstaniu wsi należeli do parafii w Kobylanach. W 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Małaszewiczach Małych zamieszkiwało 294 prawosławnych. Część z nich czuła się związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 230 [APL, KPCH, sygn. 105, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi, 233 w 1938 r., należeli do parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 110 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 282].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Terespolu przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). Wieś należała do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu, z przerwą w latach 1888–1905, kiedy parafia ta była skasowana, decyzją władz carskich. W 1938 r. miała ona 287 wiernych z Małaszewicz Małych [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej w Terespolu.

W Małaszewiczach Małych do 1915 r. działała prawosławna szkoła cerkiewna [APL, KPCH, sygn. 112].

Według wykazu z 1827 r. w Małaszewiczach Małych znajdowało się 26 domów zamieszkanych przez 190 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 5]. W 1863 r. mieszkały tam 143 osoby [APL, BKSW, sygn. 3]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 25 budynkach przebywało 139 osób, w tym 72 rzymskich katolików, 53 prawosławnych i 14 neounitów. Poza tym w kolonii znajdował się budynek zamieszkany przez 3 osoby [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi egzystowało 619 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Małaszewiczach Małych było zameldowanych 511 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Małaszewicz Małych na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowych folwarkach. We wsi żyła też drobna szlachta.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w czterech majątkach szlacheckich we wsi uwłaszczono w sumie 20 gospodarstw mających po ok. 12–33 morgi. W oparciu o prawo z 1864 r. uwłaszczono jedną osadę. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 490 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie 16 wozów rocznie opału. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy [APL, ZTL, sygn. 64].

Zespół dworski. Składa się z dworu drewnianego z lat 1937–1938 i pozostałości parku krajobrazowego z XIX wieku [https://www.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=2].

*** Przed II wojną Małaszewicze Małe stały się placem budowy wojskowego lotniska. Na polach wsi wzniesiono kilka bloków wojskowych, w których zamieszkali lotnicy z rodzinami oraz baraki dla żołnierzy z obsługi. Obiekty te zbombardowane przez Niemców we wrześniu 1939 r., zostały przez nich wykorzystane w latach 1940–1944. Po II wojnie lotnisko wojskowe w Małaszewiczach funkcjonowało najpierw jako radzieckie a potem polskie do 1952 r., po czym samoloty i jego personel zostały przeniesione na Okęcie. Obiekty po lotnisku przejęły PKP zapisując nową kartę w historii Małaszewicz.