Małaszewicze Duże

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

W 1566 r. Małaszewiczi zapisane cyrylicą. W 1588 r. Małoszewiczy zapisane po polsku [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 238; AGAD, ASK, dz. LVI, sygn. 11]. Nazwa wsi pochodzi od nazwy osobowej Małasz. Duże oznacza, że powstały one zapewne wcześniej niż Małaszewicze Małe [NMP, 2005, t. 6, s. 483].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo w powiecie brzeskim województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego wieś włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego [Michaluk D. 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś stanowiła gminę. Potem włączono ją do gminy Kobylany [APL, MSGL, sygn. 167; APL, BKSW, sygn. 3]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kobylany Nadbużne [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Małaszewicze Duże [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Wólka Dobryńska [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1962 r. utworzono gromadę Małaszewicze [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1566 r. (najstarszy znany spis mieszkańców) w Małaszewiczach mieszkali: Olizar Andrejewicz, Pietrasz Anisimowicz z braćmi, Fedko Bajczycz, Kondrat Błazicz, Ławresz Byczkowicz, Serhej Byczkowicz, Jewchim Chacewicz z Hordejem, Martin Cholewa, Hawryło Chriczenia, Dawid i Jarmosz Chwedorowicze, Jasko Drahrewicz, Michno Duplej, Fedko Dyrdowicz, Jarmosz Fedorowicz z Chwedkiem, Meleszko Hawryłowicz, Fedina Hrycewicz, Wasil Hrycewicz, Iwan Hupało, Łukasz Ikowicz, Pron Ilkowicz, Wołos Ilkowicz z bratem Wasilem, Lewko Iwanowicz, Tymosz Jackowicz, Lewko Jarmoszewicz z bratem Matejem, Wasil Jarmoszewicz z bratem Ochwecem, Iwan Jeskowicz, Martin Jeskowicz z braćmi, Kuźma Kalichowicz, Karp Kiweń, Kondrat Kolizicz, Sienko Kosowicz, Stepan Krywkowicz z bratem, Fedko Kurczewicz, Sieńko Kurczewicz, Ławresz Kuturnowicz, Jełżim Kuzmicz, Jewżim Kuzmicz, Trochim Liachowicz z Hryniem, Wasil Łyszczyniec, Jarmosz Mackowicz, Martin Malewicz, Pet Malewicz, Pec Mialewicz (może to ten sam co wcześniej?), Hordej Michajłowicz, Kalich Michnowicz, Wasil Michnowicz, Sawon Mikiticz z Radkiem, Paszko Nalibokowicz, Sienko Nalibokowicz, Iwan Nosaczewicz z Hrycem, Dac Oleszkowicz, Jew Oleszkowicz z bratem Kościukiem, Marko Oleszkowicz z Szymkiem, Iwan Onoszkow, Dmitr Onoszkowicz, Huc Oreszkowicz, Mic Ozhrak, Sasin Paszkowicz, Pietraszycha wdowa, Artysz Pietrowicz, Wasyl Prychoży, Fedko Rudoszewicz, Sidor Sienkowicz, Jełtuch Somowski, Lewko Staniewicz, Daniło Szewko, Stepan Szuszuk, Michałko Terechowicz, Sienko Trawka, Tysz Wielicewicz, Kostiuk Weremkowicz, Iwan Władyka z Malichą, Oleksa Wojtowicz, Sawun Wołoczkowicz z Władyką, Andriej Wołosowicz, Kowal Wołosowicz z Bartoszem, Panas Woszczenia z bratem, Martin Wychwat z Iliszem, Kalich Zawada, Ponadto bez podanego nazwiska: Andrej i Omelian, Kuźma z Chańcem oraz młynarz zamkowy Janko [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 238–239].

W 1864 r. we wsi Małaszewicze Wielkie zostali uwłaszczeni: Andriej Benich, Andriej Kozaczuk, Anton Skrypiec, Daniło Dojda, Eliasz Zajko, Foma Sobolewskij, Gryć Iwaniuk, Iwan Andriejuk, Jakim Skrypiec, Jakow Benich, Jakow Zajko, Jakow Żelinka, Julian Isik, Karp Skripiec, Kondrat Parchomiuk, Łukasz Benich, Melan Dojda, Michaił Benich, Misiej Chwesiuk, Misiej Kaminskij, Prokop Nowak, Sidor Isik, Stepan Andriejuk, Stepan Łojk, Stepan Nowak, Wasilij Kozaczuk [APL, ZTL, sygn. 65].

Brak informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1983 [NID, AZP obszar 60-90].

Małaszewicze pojawiają się w źródłach w 1566 r., lecz są niewątpliwie starsze. Przez cały okres przedrozbiorowy istniała tylko jedna wieś o tej nazwie.

Małaszewicze były wsią monarszą położoną w starostwie brzeskim, później ekonomii brzeskiej. W 1679 r. król Jan III Sobieski nadał 41 włók we wsi Tatarom płk. Dawidowi Szabłowskiemu i jego żonie Zofii z Talkowskich oraz 12 „towarzyszom” z jego oddziału. W 1702 r. Szabłowski odsprzedał swe dobra Samuelowi Józefowiczowi i jego żonie Helenie z Koryckich. W 1735 r. wieś była w rękach tatarskich, jedynie 4 włóki należały do horodniczego brzeskiego. W 1746 r. król August III potwierdza prawa do Małaszewicz nieokreślonemu z imienia rotmistrzowi tatarskiemu Zabłockiemu. W 1773 r. jako właścicieli Małaszewicz wskazano Machmeta Koryckiego i Józefowicza. W 1790 r. we wsi wskazano 3 części: jedną miała wdowa po Machmecie Koryckim, a dwie Aleksander i Jan Józefowicze [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1461, 1511, 1541; AVAK, t. 5, s. 360–366, Kołodziejczyk, 1990, s. 200–202, 206].

Małaszewicze Duże „A” od 1795 r. były własnością Jakuba Józefowicza. W 1828 r. przeszły one na własność jego dzieci Mustafy, Aleksandra, Sulimana i Elżbiety. Po licznych zmianach współwłaścicieli, w 1853 r. kupił je Jan Okmiński. Następnie, w 1873 r. nabył je Konstanty Łuniewski, aby już w 1874 r. sprzedać je Wacławowi Michałowi Bogusławskiemu. W 1880 r. dobra kupiła Bronisława z Łepkowskich Kunkiel, żona Juliusza. W 1884 r. przeszły one na własność Adolfa Łepkowskiego, który szybko je odsprzedał [APL OR, HBP, sygn. 593].

Małaszewicze Duże „B” w 1795 r. otrzymał Jan Józefowicz. Po nim, w 1811 r. majątek przejęli Aleksander, Felicjanna (potem Dąbrowska) i Samuel Józefowiczowie. W 1835 r. dobra stały się własnością Ewy i Stefana Dąbrowskich, Samuela Józefowicza (jego część odziedziczyła potem jego żona Ewa z Bielaków) i Dominika Dawida Kieńskiego. Po kolejnych zmianach całość w 1854 r. trafiła w ręce Jana Lipińskiego. W 1860 r. kupił je Karol Gaber. W 1868 r. majątek odziedziczył Adam Gaber, który w 1867 r. sprzedał go Baltazarowi Skorupce, który je rozsprzedał [APL OR, HBP, sygn. 594].

Małaszewicze Duże „C” w 1812 r. po Samuelu Józefowiczu odziedziczył jego syn Dominik Dawid. W 1833 r. stały się one własnością Macieja Józefowicza. Po licznych działach rodzinnych Józefowiczów, w 1858 r. całość stała się własnością Adriana Kardynałowskiego. Kolejnymi właścicielami dóbr byli: Józef Borowski (1862) i Baltazar Skorupka (1867). Kolejnymi właścicielami byli Żydzi [APL OR, HBP, sygn. 595].

Większość mieszkańców wsi pierwotnie wyznawała wschodnie chrześcijaństwo (początkowo prawosławni, po unii brzeskiej unici) i należeli do parafii w Kobylnach. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Małaszewiczach było 46 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v]. Grekokatolicy z Małaszewicz Dużych (parafia w Kobylanach) w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Małaszewiczach Dużych zamieszkiwało 268 prawosławnych. Część z nich czuła się związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacznie spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 81 [APL, KPCH, sygn. 105, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej stanowiący mniejszość mieszkańców wsi (92) w 1938 r., prawosławni należeli do parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 38 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 282].

Katolicy obrządku rzymskiego ze wsi należeli do parafii w Terespolu przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). W XIX w. wieś należała do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu, z przerwą w latach 1888–1905, kiedy parafia ta była skasowana decyzją władz carskich. W okresie II Rzeczypospolitej katolicy, 480 w 1938 r., należeli początkowo do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu. W 1933 r. wieś przyłączono do parafii rzymskokatolickiej w Wólce Dobryńskiej [APL, SPB, sygn. 477].

W Małaszewiczach Dużych w XIX wieku powstała rosyjska szkoła ministerialna. Zamknięto ją w 1915 r. [APL, KPCH, sygn. 112].

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi znajdowało się 37 dymów, w 1790 r. w trzech częściach Małaszewicz wyliczono łącznie trzy folwarki i 48 dymów (20, 8 i 20 dymów) [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Małaszewiczach Wielkich było 25 domów zamieszkanych przez 147 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 5]. W 1863 r. przebywało tu 157 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 312 osób [PKSG za 1887, s. 66]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 60 budynkach zamieszkiwało 315 osób, w tym 191 rzymskich katolików, 64 prawosławnych, 7 neounitów i 53 wyznawców religii mojżeszowej. Obok kolei znajdował się budynek zamieszkany przez 9 katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi egzystowało 1992 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Małaszewiczach Dużych zameldowanych było 481 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Małaszewicz Dużych na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Pierwotnie wieś była osadzona na czynszu i była zwolniona z odrabiania pańszczyzny. 

Według rewizji starostwa brzeskiego z 1566 r. mieszkańcy musieli płacić: czynsz 8 gr, dawać 1 beczkę owsa lub za nią i odwóz 10 gr, wóz siana lub za niego i odwóz 5 gr, za gęsi, kury, jajka 3 ½ gr, za niewody 2 gr, za stacje 2 ½ gr, osadne 30 gr,  za tłoki 12 gr, za gwałt beczkę żyta albo 10 gr. Razem 83 gr. W XVI wieku na obszarze wsi znajdował się młyn zamkowy, wzmiankowany w 1566 r. [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 269].

Sytuację prawną mieszkańców Małaszewicz zmieniło nadanie w ręce Tatarów oraz reformy podskarbiego Antoniego Tyzenhauza. Przekształcono ich w chłopów „ciągłych” (pańszczyźnianych), którzy odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowych folwarkach. We wsi  grunty posiadała również szlachta.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w trzech częściach wsi uwłaszczono w sumie 18 gospodarstw mających po ok. 14–42 morgi. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 589 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie wozu chrustu rocznie na ogrodzenia. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy, sprecyzowany w 1884 roku [APL, ZTL, sygn. 65].

W 1930 r. we wsi działały: krochmalnia B. Grycmachera, sklepy z towarami różnymi J. Grzegorzyna i B. Nowaka, wiatrak P. Perkowskiego, murarz A. Malicki, krawiec K. Niczyporuk, kowal A. Kalińczuk i cieśla K. Niczyporuk [KAP, 1930, s. 531].