Łobaczew Duży

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

W 1566 r. Łobaczowo, w 1591 r. Łobaczewo. Nazwa wsi pochodzi od nazwy osobowej Łobacz. Drugi człon oznacza, że powstała ona wcześniej niż Łobaczew Mały [NMP, 2005, t. 6, s. 344].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo w powiecie brzeskim województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego wieś włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego [Michaluk D. 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś byłą siedziba gminy Łobaczew [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kobylany Nadbużne [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromady Łobaczew Duży wieś i Łobaczew Duży kolonia [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Łobaczew Duży [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji gromady włączono do gromady Błotków Duży [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Wójtem gminy dominialnej w Łobaczewie byli m.in. Michał Dzikowski i Aleksander Korzybski [APL, MSGL, sygn. 167; APL, BKSW, sygn. 3].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1864 r. we wsi Łobaczew zostali uwłaszczeni: Agafia Myśliwiec, Aleksandr Knygawka, Alieksiej Aleksandruk, Andriej Gawriluk, Anton Daniluk, Anton Łuszczewskij, Anton Wakuluk, Antonij Semczuk, Chariton Knygawka, Daniło Lemczyk, Daniło Zaremba, Demid Oleszczuk, Dmitrij Fedorowicz, Dorofiej Daniluk, Fedor Chwesiuk, Fedor Mikitiuk, Filimon Borgoniuk, Griegorij Oleszczuk, Grigorij Aleksandruk, Gryć Wietraszuk, Gryć Żuk, Iwan Aleksandruk,     Iwan Dragun, Iwan Gawriluk, Iwan Janczuk, Iwan Klimiuk, Iwan S. Karpa Aleksandruk, Iwan Zaremba, Jakow Aleksandruk, Jakow Cichoniuk, Jana Wojtowicz, Jekatierina Dajneka, Jewdokija Aleksandruk, Josafat Dmitruk, Josif Michaluk, Julian Łuczyk, Karolina Faliborn, Karolina Faliborn, Klim Ułasiuk, Konrat Olearnik, Konstantin Michaluk, Kostiuk Semeniuk, Ławrientij Jakuszko, Łuka Daniluk, Łuka Skarbek, Maksim Panasiuk, Marianna Myśliwiec, Marko Wojtowicz, Matwiej Oleszczuk, Matwiej Ostapiuk, Michaił Malickij, Mojsiej Wawriniuk, Nastasja Semeniuk, Nazar Parafiniuk, Nikołaj Aleksandruk, Nikołaj Myśliwiec, Nikołaj Oleszczuk, Nikołaj Semczuk, Ostap Nikołąjczuk, Paweł Dragun, Paweł Poleszuk, Piotr Żuk, Prokofij Panasiuk, Roman Dragun, Semen Kowalczuk, Semen Sterniczuk, Sidor Oleszczuk, Siła Chwesiuk, Stanisław Lebensztejen, Stepan Aleksandruk, Stepan Kowalczuk, Stepan Żminka, Tomasz Dejneka, Tomasz Ignatiuk, Tomasz Sawczuk, Uljana Dragun, Uljana Jakowiuk, Wasilij Biegajło, Wasilij Krawczuk, Wasilij Trofimiuk, Wasilij Zaremba, Wasilij Maksimiuk [APL, ZTL, sygn. 59].

Brak informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2008 [NID, AZP obszar 59-91].

Po raz pierwszy wzmiankowany w 1566 r., ale niewątpliwie wieś jest starsza [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 222].

Miejscowość stanowiła część dóbr błotkowskich (później terespolskich) i dzieliła ich losy. Pierwszym znanym właścicielem był Hawryło Hornostaj. W 1609 r. Krzysztof Monwid Dorohostajski darował królowi Zygmuntowi III Wazie dobra Błotków, w tym Łobaczew. W 1632 r. odziedziczył je królewicz Jan Kazimierz, który w 1643 r. w imieniu swoim i siostry Anny Katarzyny, księżnej neuburskiej, sprzedał je swemu bratu, biskupowi płockiemu Karolowi Ferdynandowi za 55 tysięcy złotych [AGAD, Zbiór Anny z Potockich Ksawerowej Branickiej, dz. 2, sygn. 45, s. 1–3]. Na mocy testamentu Karola Ferdynanda z 1655 r. dobra błotkowskie wróciły w ręce Jana Kazimierza, który przekazał go w zarząd swej żonie Ludwice Marii. W 1667 r. w rękach referendarza królewskiego Cypriana Pawła Brzostowskiego, który w 1668 r. odkupił od króla dobra Błotków za 30000 zł [Wasilewski, 1990, s. 94–97, 102–104]. Brzostowski w 1681 r. sprzedał te dobra Józefowi Bogusławowi Słuszce i jego żonie Teresie z Gosiewskich [AGAD, Zbiór Anny z Potockich Ksawerowej Branickiej, dz. 2 sygn. 46–49]. Po jego śmierci w 1701 r., dobrami (w tym Błotkowem) zarządzała Teresa, która w 1708 r. zapisała je w testamencie księciu Józefowi Czartoryskiemu. Tenże już w 1711 r. sprzedał je, wraz z Łobaczewem, Ludwikowi Konstantemu Pociejowi [Jadczak, 2005, s. 71–72]. Po nim przejął je jego syn Antoni Pociej, a w 1748 r., nie mogąc oddać zaciągniętego długu, sprzedał dobra terespolskie, razem z Łobaczewem, podskarbiemu ziemskiemu litewskiemu Janowi Jerzemu Flemingowi. Po jego śmierci w 1771 r, odziedziczyła je jego jedyna córka Izabela, żona Adama Czartoryskiego. W II połowie XVIII w. Łobaczew jest wymieniany jako część tzw. hrabstwa terespolskiego.

Na początku XIX w. wieś Łobaczew nadal należała do Adama i Izabelli z Flemingów Czartoryskich, którzy w 1814 r. dokonali podziału swoich dóbr. Dobra terespolskie otrzymał wówczas ich syn Konstanty Czartoryski. We wrześniu 1830 r. dobra te nabył rząd Królestwa Polskiego, w związku z planami budowy twierdzy w Brześciu. Przez kolejne lata majątek był dzierżawiony. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia chłopi stali się właścicielami użytkowanej wówczas ziemi. W latach 60. XIX stulecia dobra zamieniono na majoraty. Majątki Łobaczew i Dobryń w 1868 r. otrzymał generał Nikołaj Baranow, który faktycznie wszedł w ich posiadanie w 1872 roku. W 1903 r. majorat po nim przejął jego syn Aleksandr Baranow. W 1919 r. jego majątek przejął Skarb Państwa Polskiego, który dokonał jego rozparcelowania [SRwBP, WKH, sygn. 497].

Między 1798 1 1800 r. w Łobaczewiezamieszkiwało 40 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17]. Grekokatolicy z Łobaczewa (parafia w Terespolu) w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Łobaczewie zamieszkiwało 743 prawosławnych. Część z nich czuła się związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacznie spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 114 i w folwarku – 14 [APL, KPCH, sygn. 105, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej stanowiący mniejszość mieszkańców wsi (9 w 1938 r.) prawosławni należeli do parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono część z nich na tzw. Ziemie Odzyskane [Tłomacki, 2003, s. 279].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio–słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Terespolu, do niej należeli nieliczni wierni z Łobaczewa Dużego. W 1938 r. we wsi mieszkało ich 15 [APL, SBP, sygn. 477].

Katolicy obrządku rzymskiego ze wsi należeli do parafii w Terespolu przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). W XIX w. wieś należała do parafii w Terespolu, z przerwą w latach 1888–1905, kiedy parafia ta była skasowana, decyzją władz carskich. W 1938 r. katolicy, 494 we wsi i 482 w kolonii, należeli do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej w Terespolu.

W Łobaczewie do 1915 r. działała prawosławna szkoła cerkiewna [APL, KPCH, sygn. 112].

Według wykazu z 1827 r. w Łobaczewie [Dużym] znajdowało się 37 domów zamieszkanych przez 278 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 278]. W 1863 r. mieszkało tam 217 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi przebywały 723 osoby [PKSG za 1887, s. 63]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 86 budynkach egzystowały 463 osoby, w tym 416 rzymskich katolików i 46 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi i kolonii mieszkało 1114 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Łobaczewie Dużym było zameldowanych 324 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Łobaczewa na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych (oczynszowanych w latach 50. XIX w.). Chłopi ze wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku, który w 1801 r, miał 766 mórg.

W 1801 r. w Łobaczewie było 35 gospodarstw włościańskich, w tym sześć oczynszowanych od 1798 r., liczących po 17–19 mórg powierzchni uprawnej [APR, ZDP, sygn. 12608]. W 1832 r. we wsi było 35 gospodarstw rolnych i dwóch chałupników (gajowy i kowal). Musieli odrabiać tygodniowo dwa dni pańszczyzny sprzężajnej lub męskiej i dwa dni pańszczyzny czeladniej. Poza tym obowiązywało ich 6 dni tzw. gwałtu, czyli obowiązkowego wychodzenia do żniwa w folwarku wszystkich dorosłych zdolnych do pracy domowników, poza jedną osobą pozostającą do opieki nad domem. Chałupników obowiązywały 14 dni gwałtu. Gospodarze musieli oddawać do dworu także daniny w naturze: dwie kury, pięć jaj, trzy korce owsa i czynsz pieniężny (4 złp 23 groszy) oraz pełnić wartę nocną w folwarku. W tym czasie w związku z przejęciem dóbr przez państwo, ograniczono obciążenia włościan, zamieniając 6 dni tłoki na 6 dni pańszczyzny z gospodarstwa oraz znosząc obowiązkową stróżę. Była to znacząca zmiana, gdyż poprzedni dzierżawca dóbr in. żądał znacznie większego zakresu prac od chłopów niż wymagały inwentarze, m.in. latem żądał pracy do późnej nocy, albo nie zwalniał kobiet w połogu z pracy [APR, ZDP, sygn. 13003]. W latach 50. XIX w. wszyscy chłopi zostali oczynszowani.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. we wsi uwłaszczono 40 gospodarstw mających po ok. 16–21 mórg, będących w posiadaniu 64 właścicieli. W oparciu o prawo z 1865 roku uwłaszczono 16 niewielkich osad. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 1078 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 59].

Kapliczki i krzyże. Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się zwykle z zapisywaniem informacji o ich istnieniu.

*** W XIX wieku tragicznymi wydarzeniami w życiu włościan i dworu w Łobaczewie były wiosenne powodzie, które niemal co roku doszczętnie niszczyły tereny nad Bugiem. W czasie powodzi Bug często zmieniał koryto i zagarniał nadbrzeżne tereny, np. w 1828 r. nowe koryto rzeki przesunęło łąkę Paszkową na jej wschodni brzeg. W 1845 roku nastąpił „nadzwyczajny wylew rzeki”, woda ustąpiła dopiero po 6 tygodniach. Powódź doprowadziła włościan do ruiny finansowej i głodu. Dodatkowo po klęsce powodzi przyszła katastrofalna susza i słońce całkowicie wypaliło ocalałe z powodzi zboże ozime. W latach 1853–1854 z powodu powodzi wybuchła w majątku klęska nieurodzaju [Jadczak, 2019a, s. 57–58].