Lechuty Duże

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Po raz pierwszy wspomniane jako Kalhy, ale już w 1615 r. pod nazwą Lehuti. W późniejszym okresie Lehuty. Nazwa wsi pochodzi od nazwy osobowej Leguta. Drugi człon oznacza, że powstała ona wcześniej niż Lechuty Małe [NMP, 2005, t. 6, s. 40].

W okresie przedrozbiorowym wieś położona w województwie i powiecie brzeskolitewskim. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Łobaczew [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kobylany Nadbużne [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Lechuty Duże, która obejmowała też Lechuty Małe [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Łobaczew Duży [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Błotków Duży [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1615 r. (najstarszy zachowany spis) we wsi gospodarzami byli: Jasko Barmasz, Paczej Bednarz (dwa razy, nie wiadomo czy to jedna czy dwie osoby), Hryć Brajko, Kuriło Chmieliewicz, Wojtko Duda, Pawluk Iwaniec, Iwaszko Kosziło, Onaszko Koszyło, Rincz Kościukowicz, Tymosz Kościukowicz, Kucicha, Fedzko Liber, Lewko Makulicz młynarz, Piotr Niewichnicz, Protas Niewiczewicz, Troś Olejnik, Ryncz Ozwejka, Lewko Pomaszulicz, Trochim Pomaszulicz, Jowchim Sidorowicz, Juchim Sidorowicz młynarz, Rincz Sidorowicz, Sasz Słodownik (dwa razy, nie wiadomo czy to jedna czy dwie osoby), Daniło Sołodusza, Andruszko Wejd, Pawłuk Wejd [NGAB, f. 1928, op. 1, nr 26].

W 1864 r. we wsi zostali uwłaszczeni: Adam Głuszczuk, Aleksiej Łucyk, Andriej Biegajło, Andriej Daniluk, Anis Miszuk, Daniło Łucyk–Borys, Feodor Malickij, Grigori Łucyk–Borys, Ignat Biegajło, Ilja Filipiuk, Iwan Andriejuk, Iwan Jakuszko, Iwan Malickij, Iwan Romaniuk, Jakow Biegajło, Kristina Łucyk, Nikon Daniluk, Osip Daniluk, Piotr Romaniuk, Praskowia Romaniuk, Sidor Aleksandruk, Stach Gasiuk, Stepan Romaniuk, Wasilij Daniluk, Wasilij Łucyk–Borys, Wasilij Aleksandruk [APL, ZTL, sygn. 55].

Brak informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2008 [NID, AZP obszar 59-91].

Wzmiankowane w 1609 r. jako Kalhy w zapisie Krzysztofa Monwida Dorohostajskiego dóbr błotkowskich dla króla Zygmunta III [AGAD, Zbiór Anny z Potockich Ksawerowej Branickiej, dz. 2, sygn. 45, s. 14–16].

Stanowiły część dóbr błotkowskich (później terespolskich) i dzieliły ich losy. W 1609 r. Krzysztof Monwid Dorohostajski darował królowi Zygmuntowi III Wazie dobra Błotków, w tym Lehuty. W 1632 r. odziedziczył je królewicz Jan Kazimierz, który w 1643 r. w imieniu swoim i siostry Anny Katarzyny, księżnej neuburskiej, sprzedał je swemu bratu, biskupowi płockiemu Karolowi Ferdynandowi za 55 tysięcy złotych [AGAD, Zbiór Anny z Potockich Ksawerowej Branickiej, dz. 2, sygn. 45, s. 1–3]. Na mocy testamentu Karola Ferdynanda z 1655 r. dobra błotkowskie wróciły w ręce Jana Kazimierza, który przekazał je w zarząd swej żonie Ludwice Marii. W 1667 r. w rękach referendarza królewskiego Cypriana Pawła Brzostowskiego, który w 1668 r. odkupił od króla dobra Błotków za 30000 zł [Wasilewski T. 1990, s. 94–97, 102–104]. Brzostowski w 1681 r. sprzedał te dobra Józefowi Bogusławowi Słuszce i jego żonie Teresie z Gosiewskich [AGAD, Zbiór Anny z Potockich Ksawerowej Branickiej, dz. 2, sygn. 46–49]. Po jego śmierci w 1701 r., dobrami (w tym Błotkowem) zarządzała Teresa, która w 1708 r. zapisała je w testamencie księciu Józefowi Czartoryskiemu. Tenże już w 1711 r. sprzedał je, wraz z Lechutami, Ludwikowi Konstantemu Pociejowi  [Jadczak, 2005, s. 71–72]. Po nim przejął je jego syn Antoni Pociej, a w 1748 r., nie mogąc oddać zaciągniętego długu, sprzedał dobra terespolskie, razem z Lechutami, podskarbiemu ziemskiemu litewskiemu Janowi Jerzemu Flemingowi. Po jego śmierci w 1771 r, odziedziczyła je jego jedyna córka Izabela, żona Adama Czartoryskiego. W II połowie XVIII w. Lechuty są wymieniane jako część tzw. hrabstwa terespolskiego.

Na początku XIX w. wieś Lechuty nadal należała do Adama i Izabelli z Flemingów Czartoryskich, którzy w 1814 r. dokonali podziału swoich dóbr. Dobra terespolskie otrzymał wówczas ich syn Konstanty Czartoryski. We wrześniu 1830 r. dobra te nabył rząd Królestwa Polskiego, w związku z planami budowy twierdzy w Brześciu. Przez kolejne lata majątek był dzierżawiony. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia chłopi stali się właścicielami użytkowanej wówczas ziemi.

Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Lechutach były 24 rodziny unickie [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 18]. Grekokatolicy z Lechut (parafia w Terespolu) w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Lechutach zamieszkiwało 235 prawosławnych. Część z nich czuła się związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacznie spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 68 [APL, KPCH, sygn. 105, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni zniknęli ze wsi.

Katolicy obrządku rzymskiego ze wsi należeli do parafii w Terespolu przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). W XIX w. wieś należała do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu, z przerwą w latach 1888–1905, kiedy parafia ta była skasowana, decyzją władz carskich. W 1938 r. miała ona 223 wiernych z Lechut Dużych [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej w Terespolu.

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi znajdowało się 17 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511]. Według wykazu z 1827 r. w Lechutach [Dużych] znajdowało się 25 domów zamieszkanych przez 147 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 261]. W 1863 r. przebywało tam 136 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 239 osób [PKSG za 1887, s. 60]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 14 budynkach egzystowało 81 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi mieszkało 129 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Lechutach Dużych były zameldowane 162 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Lechut na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych, choć najstarszy inwentarz z 1615 r. wspomina o kilku gospodarzach osadzonych na czynszu. W tym roku powinności mieszkańców wynosiły: czynsz 24 gr, 2 beczki żyta, 1 gęś, 2 kury, 20 jajek. Pańszczyznę określono na 3 dni w tygodniu [NGAB, f. 1928, op. 1, nr 26]. Chłopi ze wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Łobaczewie. Zostali oczynszowani w latach 50. XIX w.

W 1801 r. w Lechutach było 27 gospodarstw włościańskich, w tym sześć oczynszowanych od 1798 r., liczących po 16–18 mórg powierzchni uprawnej [APR, ZDP, sygn. 12608]. W 1832 r. we wsi było 27 gospodarstw rolnych, w tym 9 opuszczonych. Musieli odrabiać tygodniowo dwa dni pańszczyzny sprzężajnej lub męskiej i dwa dni pańszczyzny czeladniej. Poza tym obowiązywało ich 6 dni tzw. gwałtu, czyli obowiązkowego wychodzenia do żniwa w folwarku, wszystkich dorosłych – zdolnych do pracy domowników, poza jedną osobą pozostającą do opieki nad domem. Gospodarze musieli oddawać do dworu także daniny w naturze: dwie kury, pięć jaj, trzy korce owsa i czynsz pieniężny (4 złp 23 groszy) oraz pełnić wartę nocną w folwarku. W tym czasie w związku z przejęciem dóbr przez państwo, ograniczono obciążenia włościan, zamieniając 6 dni tłoki na 6 dni pańszczyzny z gospodarstwa oraz znosząc obowiązkową stróżę. Była to znacząca zmiana, gdyż poprzedni dzierżawca dóbr żądał znacznie większego zakresu prac od chłopów niż wymagały inwentarze, m.in. latem żądał pracy do późnej nocy, albo nie zwalniał kobiet w połogu z pracy [APR, ZDP, sygn. 13003]. W latach 50. XIX w. wszyscy chłopi zostali oczynszowani.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. we wsi uwłaszczono 17 gospodarstw mających po ok. 27–28 mórg i osadę kowala. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 491 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 55].