Lebiedziew

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Pierwotnie, w XVI w. w źródłach pisanych cyrylicą Lebiediewo. W źródłach polskojęzycznych: Lebiedziow [1549 r., kop. z k. XVI w.]. W XVII w. przeważały formy Lebiedziowo i Lebiedziew [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 241; ANK, AMCh, sygn. 949; APL, ChKGK, sygn. 101]. Nazwa wsi pochodzi słowa „łabędź” w języku białoruskim [NMP, 2005, t. 6, s. 38].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim, początkowo położona w województwie trockim, od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego, ze stolicą w Brześciu [D. Michaluk, 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś była siedzibą gminy, w skład której wchodziła też część Małaszewicz Małych. Potem Lebiedziew przyłączono do gminy Dobratycze [APL, MSGL, sygn. 167; APL, BKSW, sygn. 3]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kostomłoty [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono gromadę Lebiedziew [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1943 r. włączono je do gminy Kodeń. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Dobratycze, w skład której weszły też Dobratycze Kolonia, Kołpin, Ogrodniki, Kostomłoty, Lebiedziew, Murawiec, Zastawek i Żuki [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. zlikwidowano gromadę Dobratycze. Wieś włączono wówczas do gromady Terespol [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Wójtem gminy dominialnej w Lebiedziewie był m.in. Jan Tupalski. [APL, MSGL, sygn. 167].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1566 r. (najstarszy znany spis mieszkańców) w Lebiedziewie mieszkali: Jarmosz i Omelian Chromiec, Jarmusz Chwieniewicz, Mic Hładki, Iwanowa wdowa, Onisko Jerkowicz, Marko Kitasz, Lewko Kuźmicz, Mic Kuźmicz, Michałko Łucowicz, Janko Łuczna, Marko Łuczna, Klimko i Suprun Mackowicze, Hryń Małaszewicz, Ihnat i Jarmosz Mikowicz, Jacko i Michno Mojsiejewicz, Choma Oliszewicz, Ławrysz Panasowicz, Ihnat i Kalich Piecewicz, Ihnat Pietrowicz, Lewko i Sienko Rykowicz, Matej i Hryc Rykowicz, Prokop Rykowicz, Tynko i Choma Rykowicz, Suprun Śnitka, Koc Truchonowicz, Denis Tymkowicz (dwa razy), Stepan Tyszewicz, oraz bez podanych nazwisk Hryń, Demid i Michałko, a także Żydzi Dawid Szmerkowicz i Jesko. Ponadto grunty mieli Bohdan, pop z brzeskiej cerkwi św. Spasa, oraz pop brzeskiej cerkwi św. Kosmy i Damiana bez podanego imienia [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 266].

W 1864 r. we wsi zostali uwłaszczeni: Daniło Tarasiuk, Grigorij Bandura, Grigorij Gawriluk, Ignatij Potapczuk, Iwan Czeberkus, Iwan Kuzmiuk, Iwan Naumiuk, Jakow Prokopiuk, Józefat Biluk, Józefat Mikitiuk, Julian Żuk, Kiriło Naumiuk, Kiriło Naumiuk, Kondrat Bolesiuk, Kondrat Maksimiuk, Maksim Białous, Maksim Mikitiuk, Maksim Wakuluk, Maksym Chwesiuk, Marianna Drobnis, Nikołaj Sawczuk, Nikołaj Sawczuk, Semen Naumiuk, Silwiestr Pawluczuk, Stepan Gawriluk, Szimon Naumiuk, Teodor Łonof, Wasilij Bandura, Wasilij Łotysz [APL, ZTL, sygn. 54].

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2008 zarejestrowano 22 stanowiska. Pierwsze informacje dotyczą zbiorów powierzchniowych Zygmunta Glogera z roku 1875 – w grupie zabytków znajdują się m.in. zbrojnik z mezolitu, grociki z późnego neolitu lub wczesnej epoki brązu [Libera 1998, 45 – tam wcześniejsza literatura]. Kolejne informacje dotyczą bliżej nieznanego cmentarzyska szkieletowego znanego już sprzed 1883 r. – w tradycji miejscowej ludności kojarzonego ze Szwedami, następne badania powierzchniowe N. F. Biełaszewskiego z 1888 dostarczyły materiałów z różnych okresów epoki kamienia, epoki brązu i epoki żelaza [Żółkowski 1988, 67-68 – tam wcześniejsza literatura]. Odosobnionym znaleziskiem jest motyka kamienna bliżej nieokreślona (wczesny neolit?). W trakcie badań AZP zebrano zabytki krzemienne oraz ułamki ceramiki naczyniowej stanowiące zarówno ślady osadnicze jak i pozostałości po siedliskach. Poza nieokreślonymi materiałami pradziejowymi, wyróżniono osadnictwo z epoki brązu (kultura łużycka); wczesnej epoki żelaza (kultura pomorska? – cmentarzysko; okresu lateńskiego i rzymskiego? – m.in. cmentarzysko), wczesnego średniowiecza (w zakresie od X do XII w.) i nowożytności (XVI-XVIII w.). Od miejscowej ludności uzyskano informacje o zniszczonym cmentarzysku urnowym bliżej nieokreślonym [NID, AZP obszary: 60-91 i 61-91].

Lebiedziew po raz pierwszy jest wspomniany w czasie sporu toczonego między Pawłem Horbowskim a mieszkańcami Lebiedziewa o staw i młyn w 1535 r. Zeznał, że wspomniane stawy ma po swoim teściu Janie Kopytowskim, który otrzymał je wcześniej od króla [AGAD, Metryka Litewska–transkrypcja, sygn. 213, s. 674–675].

Lebiedziew był własnością monarszą wchodzącą w skład starostwa brzeskiego. Okresowo grunty miała tam z nadań królewskich szlachta. Już w I połowie XVI w. staw w Lebiedziewie dostał Jan Kopytowski, który w spadku przekazał je swemu zięciowi Pawłowi Horbowskiemu [AGAD, Metryka Litewska–transkrypcje, sygn. 213, s. 674–675]. Grunty we wsi miały też cerkwie brzeskie: Przemienienia Pańskiego oraz św. Kosmy i Damiana. Przed 1588 r. 8 włók miał nadane dożywotnio pisarz grodzki brzeski Juchno Bobrowski. Po jego śmierci 6 włók pozostały w rękach jego spadkobierców [AGAD, ASK, dz. LVI, sygn. 11]. W 1679 r. król Jan III Sobieski nadał płk. Samuelowi Murzy Koryckiemu i 30 jego „towarzyszom” 30 włók w Lebiedziewie (w tym 6 włók po Krzysztofie Sągajle i 2 po Józefie Bielawskim).

Nadanie to potwierdził w 1697 r. August II Aleksandrowi Koryckiemu [Kołodziejczyk, 1990, s. 200–201, 205; AVAK, t. 5. s. 355–356]. Od tego momentu większość wsi była w rękach Tatarów. W 1724 r. mieli oni aż 40 z 50 włók w Lebiedziewie. Pozostałe miały: brzeska cerkiew Przemienienia Pańskiego (4 włóki), p. Borkowski, który przejął 3 włóki po lekarzu brzeskim, oraz 2 włóki należały jako uposażenie mostowniczego brzeskiego, a jedna horodniczego brzeskiego [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1457]. W 1790 r. Lebiedziew był w rękach: Gazeja Koryckiego (27 dymów), Abrahama Koryckiego (14 dymów), Abramowcza (3 dymy), a jeden dym miał Maciej Majewicz [AN, ZZG, sygn. 649, s. 12].

Na początku XIX w. Lebiedziew składał się z kilku części należących do rodzin tatarskich. Pierwsza z nich „A” do 1811 r. była własnością Aleksandra Ułana. Potem przeszła na własność Amurata i Marianny Józefowiczów. Potem przeszły one na własność ich dzieci (Józefowicze i Kryczyńscy). W późniejszych latach doszło do wielu zmian własnościowych [APL OR, HBP, sygn. 600].

Drugą część Lebiedziewa „B” w 1810 r. po Abrahamie Koryckim otrzymał Zachariasz Korycki, który z kolei w 1839 r. sprzedał ją Maciejowi i Felicjannie Talkowskim. W 1843 r. część (połowę) Macieja nabyli Franciszek i Zofia Grabowscy. Po ich śmierci w 1857 r. przeszły one na własność hr. Ludwika Krasińskiego, który w 1861 r. sprzedał je Władysławowi Gruszeckiemu. Druga połowa pozostawała nadal w rękach Talkowskiej.

Trzecia część Lebiedziewa „C” w XIX w. była własnością Jakuba i Felicjanny z Koryckich Buczackich. Kolejne jej części nabyli oni w 1799 r. Felicjanna odziedziczyła część po ojcu Machmecie Koryckim, kolejną w 1804 r. kupili oni od Ludwika Macieja i Zofii Maciejowiczów, w 1810 r. nabyli kolejne grunty po Abrahamie Koryckim. Po licznych zmianach własnościowych w 1840 r. ich jedynym właścicielem został Maciej Buczacki. W 1859 r. majątek odziedziczyli jego synowie Jakub i Jan. W kolejnych latach doszło do licznych zmian własnościowych [APL OR, HBP, sygn. 571].

Część „D” po Felicjannie Ułanowej odziedziczyli, jej brat Jakub Abrahamowicz, i siostry Helena Halecka, Zuzanna Bogusławska, i Felicjanna Buczacka. Po licznych zmianach własnościowych część tę nabyli Franciszek i Zofia Grabowscy. Po ich śmierci w 1857 r. przeszły one na własność hr. Ludwika Krasińskiego, który w 1861 r. sprzedał je Władysławowi Gruszeckiemu.

Prawie całe dobra Lebiedziew (bez ¼ „C” i połowy „D”) w 1864 r. kupiła Karolina Leśniowska. W 1866 r. sprzedała je Janowi Gintowtowi. Ten odsprzedał jej w 1869 r. Lebiedziew „C”, a w 1870 r. Lebiedziew „A” i „C” Antoniemu Chiżyńskiemu. W 1872 r. chłopi kupili Lebiedziew „C”. Części „D” i „E” zostały rozparcelowane w 1913 r. [APL OR, HBP, sygn. 571, 571a].

W okresie przedrozbiorowym większość chłopów zamieszkujących wieś była najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami) i należeli do brzeskiej parafii Przemienienia Pańskiego (Spaskiej), będącej częścią diecezji włodzimiersko–brzeskiej. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej Lebiedziew znalazł się w zaborze austriackim, a Brześć w rosyjskim. Stało się to przyczyną budowy ok. 1798 r. cerkwi pw. św. Eustachiusza Męczennika (uwaga: wzmianki mówiące o istnieniu już w XVI w. cerkwi św. Eustachiusza nie mają potwierdzenia w źródłach). Nowo zbudowana świątynia została przekazana w administrację diecezji chełmskiej, początkowo jako część „diecezji brzeskiej” (rezydował przy niej osobiście oficjał brzeski Piotr Kozakiewicz), a w 1811 r. włączona bezpośrednio do diecezji chełmskiej [Łukaszuk L. (2016a), s. 91; Buczyło, 2024, s. 62–63]. Po śmierci Piotra Kozakiewicza w 1810 r. funkcję kapłana przejął Jan Ostaszewski. Ostatecznie w 1848 r. doszło do likwidacji cerkwi filialnej w Lebiedziewie i przyłączenia Lebiedziewa do Dobratycz. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Lebiedziewie były 44 rodziny unickie [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v]. Unici z Lebiedziewa (parafia greckokatolicka w Dobratyczach) w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Lebiedziewie zamieszkiwało 350 prawosławnych. Carski ukaz tolerancyjny z 1905 r. zezwalający na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego nie doprowadził do spadku liczby prawosławnych we wsi. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 362 [APL, KPCH, sygn.105, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni z Lebiedziewa – 145 w 1938 r., należeli do filii w Kostomłotach prawosławnej parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W latach 1944–1946 z tej wsi 19 osób wyjechało do BSRR. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono na tzw. Ziemie Odzyskane 22 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 269, 282].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio–słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Terespolu, do niej należeli wierni z omawianych wsi [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. jedynie w Lebiedziewie mieszkało ich tylko siedmiu [APL, SPB, sygn. 487].

Katolicy obrządku rzymskiego ze wsi należeli do parafii w Terespolu przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). Wieś należała do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu, z przerwą w latach 1888–1905, kiedy parafia ta była skasowana, decyzją władz carskich. W 1938 r. miała ona 318 wiernych z Lebiedziewa [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej w Terespolu.

W Lebiedziewie w latach 1899–1915 działała prawosławna szkoła cerkiewna [APL, KPCH, sygn. 112].

W 1775 r. we wsi było: 22 dymy Aleksandra Koryckiego, 16 dymów Gazeja Koryckiego, 3 dymy Aleksandra Koryckiego, 2 dymy wdowy po Abrahamowiczu i 1 dym porucznika Majewicza. W 1790 r. wykazano w Lebiedziewie łącznie 45 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511; AN, ZZG, sygn. 649, s. 12]. Według wykazu z 1827 r. w Lebiedziewie znajdowało się 45 domów zamieszkanych przez 257 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 261]. W 1863 r. mieszkało tu 168 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 170 osób [PKSG za 1887, s. 60]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 16 budynkach przebywały 74 osoby, w tym 15 rzymskich katolików i 59 prawosławnych. Z kolei w kolonii w 15 budynkach zamieszkiwało 115 osób, w tym 104 rzymskich katolików i 11 prawosławnych. Tymczasem w budynku w folwarku egzystowało 13 katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1943 r. we wsi mieszkało 503 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Lebiedziewie było zameldowanych 313 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Lebiedziewa na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa, choć okresowo we wsi grunty posiadała też szlachta. Według rewizji starostwa brzeskiego z 1566 r. poddani z Lebiedziewa musieli opłacać: czynsz 8 gr, owsa 1 beczkę lub za to i odwóz 10 gr, siana wóz lub za to i odwóz 5 gr, za gęsi, kury, jajka 3 ½ gr, za niewody 2 gr, za stacje 2 ½ gr, osadne 30 gr, za tłoki 12 gr, za gwałt beczka żyta 1 albo 10 gr. Razem 83 gr [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 241]. Po reformie włócznej mieszkańcy byli osadzeni na czynszu i zwolnieni z pańszczyzny, ale już w XVII w. byli obciążeni 4 dniami pańszczyzny w tygodniu [LVIA f. 11, ap. 1, nr 1454]. Chłopi ze wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowych folwarkach. Taki stan rzeczy trwał aż do 1864 r.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 we wsi uwłaszczono 16 gospodarstw mających po ok. 13 mórg. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono 13 niewielkich osad. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 237 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i 12 wozów zbieraniny na opał. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy [APL, ZTL, sygn. 54].

Założony ok. 1870 r., administrowany przez parafię prawosławną św. Jana Teologa w Terespolu. Na cmentarzu są mogiły nieznanych żołnierzy polskich z 1939 r. [https://www.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=2].

Cmentarz prawosławny