Kuzawka (gmina wiejska Terespol)

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Przeważała forma Kuzawka. W 1690 r. jako Kużawka [Rej. podymnego, 2000, s. 93]. Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Kuzawa lub słowa „kurzawa” – zawierucha [NMP, 2003, t. 5, s. 508].

W okresie przedrozbiorowym w województwie i powiecie brzeskolitewskim. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie łosickim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu łosickim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie konstantynowskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. W 1932 r. po likwidacji powiatu konstantynowskiego, wieś włączono do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Neple [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Bohukały [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Kużawka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Łobaczew Duży [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Błotków Duży [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1864 r. w Kuzawce posługiwano się następującymi nazwami terenowymi: Błoto, Buchta, Nasarowo, Olszina, Średni Klin, Wielikij Klin [APL, ZTL, sygn. 1299].

W 1864 r. we wsi zostali uwłaszczeni: Adam Parfinik, Filip Prokopiuk, Gierasim Prokopiuk, Grić Kowaluk, Grić Maciuk, Grigorij Pietrasiuk, Iwan Kondratiuk, Iwan Mielniczuk, Iwan Robanczuk, Iwan Sewascianiuk, Kondrat Stefaniuk, Lewko Stefaniuk, Łukjan Prokopiuk, Maksim Syrko, Omelian Mielniczuk, Piotr Rabanczuk, Roman Semeniuk, Stepan Stefaniuk, Wasil Bunia, Wasil Syrko (Bydluk), Wikientij Semeniuk [APL, ZTL, sygn. 1299].

Pierwsze stanowiska odkrył Jan Gurba (UMCS) w trakcie badań powierzchniowych prowadzonych nad Bugiem w roku 1962. Zlokalizowano wówczas 4 stanowiska, na których zebrano ułamki ceramiki naczyniowej i „okrzeski krzemienne”. Poza śladami osadnictwa pradziejowego odkryto siedliska z epoki brązu (kultura trzciniecka) oraz epoki brązu – wczesnej epoki żelaza (kultura łużycka) [Żółkowski 1988, 65-67 – tam: Kużawka; wcześniejsza literatura]. Brak informacji o dawnym osadnictwie z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1983 [NID, AZP obszar 59-90].

Wieś pojawia się w rejestrze podymnego z 1690 r. [Rejestry podymnego 1667–1690, s. 95].

W 1690 r. wieś była w rękach Niemcewiczów, gdyż „pan Niemcewicz” opłacił z niej podymne w 1690 r. W 1726 r.  jako właściciele pojawili się Micutowie, ale być może wynikało to z zastawu dóbr, gdyż przed 1744 r. Kuzakwa nadal jest w posiadaniu Niemcewiczów: w tym roku był to Aleksander Ursyn Niemcewicz. W 1757 r. tenże przekazuje je swemu synowi Franciszkowi. W 1786 r. Franciszek i Anna z Korytyńskich Niemcewiczowie darowali dobra Neple Ignacemu Jakubowi Ursyn Niemcewiczowi (zm. 1816). Po nim połowę dóbr odziedziczyła jego siostrzenica Julia z Orzeszków Mierzejewska. Drugą część kupiła w 1817 r. od Stanisława Ursyna Niemcewicza, dostał je w spadku po ojcu Franciszku w 1793 roku. Formalnie to ona, a nie jej mąż Kalikst, była właścicielką dóbr aż do 1863 r, kiedy sprzedała je generałowi Piotrowi Korniłowiczowi. Rok później ziemia we wsi trafiła w ręce uwłaszczonych chłopów [SRwBP, WKH, sygn. 369].

W okresie przedrozbiorowym większość chłopów zamieszkujący wieś była najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami). Wierni z Kuzawki należeli do parafii w Neplach. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Kuzawce było 20 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 18]. Unici z Kuzawki w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Kuzawce zamieszkiwało 155 prawosławnych. Większość z nich czuła się związana z katolicyzmem. W 1904 r. misjonarz ksiądz Apoloniusz Kraupa pisał „Około godz. czwartej rano 9 VIII, podążyłem piechotą do pobliskiej wioski Kuzawki. Tam u unity imieniem Tomasza zjadłszy śniadanie, składające się z domowej kiełbasy, ryb smażonych, jaj na twardo, piwa i herbaty, ułożyliśmy się do snu w siano. Po wstaniu ok. drugiej, pacierzach i posiłku, przyjmowałem pojedynczych do spowiedzi św. w stodole; naliczyłem 92 osoby. Po dziesiątej wieczorem ochrzciłem 50 dzieci. Przypuściłem także do spowiedzi św. dwie rodziny schizmatyckie. Jeden z tych schizmatyków chciał przeszłego roku porwać ks. Urbana z wozu, w czasie wjazdu do wsi i wydać strażnikom, co mu się nie udało. Po mszy, wybierzmowałem 4 osoby, a także dla wrażenia na wszystkich, odczytałem klęcząc wyznanie wiary, które wszyscy, a zwłaszcza nowonawróceni, mieli za mną powtarzać. Nadto 19 tercjarzy św. Franciszka przypuściłem do profesji.”. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 53 [APL, KPCH, sygn. 570, 579]. W okresie II Rzeczypospolitej stanowiący mniejszość mieszkańców wsi (29 w 1938) prawosławni należeli do parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 11 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 282].

Katolicy obrządku rzymskiego ze wsi należeli do parafii w Malowej Górze przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). Według danych z 1811 r. do parafii Malowa Góra należały m.in. wsie: Koroszczyn, Kukuryki, Kuzawka, Neple i Starzynka. 25 lutego 1900 r. carski rząd zamknął parafie Malowa Góra i Terespol. Ten stan rzeczy przetrwał do ukazu tolerancyjnego z 1905 roku. Zgodę na ponowne otwarcie parafii Malowa Góra wyraził 12 grudnia 1905 r. rosyjski minister spraw wewnętrznych. Do parafii przydzielone zostały m.in. wsie: Koroszczyn, Krzyczew, Kuzawka, Neple, Samowicze i Starzynka. W 1919 r. erygowano parafię rzymskokatolicką Podwyższenia Krzyża Świętego w Neplach, do której w 1921 r. włączono wieś Kuzawka. W 1938 r. 176 katolików z Kuzawki należało do parafii rzymskokatolickiej Podwyższenia Krzyża Świętego w Neplach [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej w Neplach.

Według rejestru podymnego z 1790 r. w Kuzawce było 20 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Kuzawce znajdowało się 23 domy zamieszkane przez 188 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 257]. W 1863 r. egzystowało tam 134 osoby [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 195 osób [PKSG za 1887]. W 1943 r. we wsi przebywało 221 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Kuzawce było zameldowanych 99 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kuzawce na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku Neple.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Kuzawce uwłaszczono 16 gospodarstw mających po ok. 19 mórg, będących w posiadaniu 19 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono dwóch właścicieli placów i pastwiska. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 349 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe do pastwiska [APL, ZTL, sygn. 1299].

Cmentarz wojenny z 1920 roku. Położony na niewielkim wzgórku nad Bugiem. Spoczywają na nim żołnierze 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty, broniący w dniach 2–6 sierpnia 1920 r. linii Bugu w rejonie Neple–Kuzawka [https://www.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=2].

*** Między 1864 a 1872 r. w wyniku zmiany nurtu Bugu wieś straciła ok. 15 mórg ziemi [APL, ZTL, sygn. 1299].