Krzyczew

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Pierwotnie Kryczew w najstarszych zapisach w języku ruskim. Nazwa Krzyczew występuje w języku polskim. Pochodzenie nazwy nie jest jednoznaczne. Pochodzi, albo od nazwy osobowej Krzycz, albo od słowa „krzyczeć” [NMP, 2003, t. 5, s. 401].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo w powiecie brzeskim województwa podlaskiego, w 1566 r. po podziale województwa podlaskiego włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego [Michaluk, 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie łosickim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu łosickim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie konstantynowskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. W 1932 r. po likwidacji powiatu konstantynowskiego, wieś włączono do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś była gminą Krzyczew. W latach 50. Włączono ją do gminy Kołczyn [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Bohukały [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Krzyczew [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Pratulin, której w 1969 r. zmieniono nazwę na Bohukały. Z kolei Krzyczew B (dwór) w latach 1960–1969 należał do gromady Berezówka [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Wójtem gminy dominialnej w Koroszczynie był m.in. Michał Bogusławski. Zatrudniał on swojego zastępcę, którym był m.in.: Walenty Skalski [APL, MSGL, sygn. 167].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Łany, Majątek i Miasteczko [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w latach 1983 i 1985 zarejestrowano 15 stanowisk. Pierwsze informacje dotyczą bliżej nieokreślonych dwóch wielkich mogił zwanych „szwedzkimi” zlokalizowanych w lesie „kurhanki”, znanych już sprzed 1883 r. [Żółkowski 1988, 65 – tam wcześniejsza literatura]. W trakcie badań AZP zebrano zabytki krzemienne oraz ułamki ceramiki naczyniowej stanowiące zarówno ślady osadnicze jak i pozostałości po siedliskach. Poza nieokreślonymi materiałami pradziejowymi, wyróżniono osadnictwo z zakresu epoki brązu (kultura łużycka); wczesnej epoki żelaza (kultura przeworska), wczesnego średniowiecza (brak bliższej chronologii). Od miejscowej ludności uzyskano informacje o zniszczonym cmentarzysku urnowym nieznanej chronologii [NID, AZP obszary: 58-89 i 58-90]. Ponadto podczas prac przy przebudowie sadzawki w parku znaleziono 3 grosze Stanisława Augusta [Opozda 1970, 55].

Krzyczew istniał najpóźniej już w I połowie XV w. Znane jest polecenie Kazimierza Jagiellończyka skierowane do starosty brzeskiego Naca (czyli Piotra Naczka Ginwiłowicza, który był starostą w latach 1433–1447), aby odebrał Krzyczew Bieniaszowi, a oddał go Zenkowi, dla którego była to ojcowizna [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 54; Wawrzyńczyk, 1951, s. 79].

Pierwszym pośrednio wzmiankowanym właścicielem był nieznany z imienia ojciec Zenka. W nieznanych okolicznościach dobra otrzymał Bieniasz Szaniewicz. Prawdopodobnie gdzieś między 1434 a 1447 Kazimierz Jagiellończyk nakazał zwrócić Krzyczew Zenkowi jako ojcowiznę. Po nim wieś mieli jego synowie Stecko i Waśko, którzy w 1516 r. uzyskali potwierdzenie posiadania dóbr po ojcu. W 1528 r. Waśko już nie żył, bo w popisie wojska pojawia się wdowa po nim. W 1567 r. Krzyczew był w rękach Kierdeja Krzyczewskiego (od 1552 r. sędzia zamkowy brzeski, od 1565 r. sędzia ziemski brzeski) [Wawrzyńczyk, 1951, s. 79–80; Urzędnicy brzescy, s. 156, 162]. Wieś była w rękach rodziny Krzyczewskich co najmniej do końca lat 60. XVII w. W 1667 r. 6 dymów miał Mikołaj Krzyczewski, ale 9 dymów miał Jerzy Grobicki. Wkrótce dobra krzyczewskie przeszły w ręce rodziny Zembockich: wojskiego brzeskiego Stanisława, a po jego śmierci wdowy po nim Zofii Heleny i jej syna podstolego brzeskiego Daniela Felicjana Zembockiego. Dwoje ostatnich w 1675 r. wystawiło nowy przywilej funduszowy dla miejscowej cerkwi. W 1716 r. właścicielem  był  Ignacy Tyszkowski, a po nim rodzina Hornowskich: w 1726 r. cześnik latyczowski Józef Hornowski, a w 1757 r. Ksawery Hornowski. W 1784 r. Ksawery, wraz z żoną Katarzyną z Kozłowskich sprzedali Krzyczew sędziemu ziemskiemu brzeskiemu Ignacemu Szczepanowskiemu. W 1790 r. jako właściciele wystąpili Jan i Joanna Potoccy [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541; NGAB, f. 1705, op. 1, nr 68]. W 1807 r. dobra Krzyczew kupił Jerzy Dramiński. W 1825 r. wdowa po nim Marianna z Kobylińskich wyszła za mąż za Wojciecha Bogusławskiego. Po śmierci Marianny (zm. 1832), dobra przejęła jej córka Zofia Dramińska, później żona Michała Bogusławskiego. W 1868 r. sprzedali oni dobra baronowi Henrykowi Bruiningowi. W 1876 r. nabyli Julia i Piotr Kuczewscy. W 1894 r. po śmierci ojca dobra przejął jego syn Kazimierz. W latach 20. XX w. dokonał on częściowej parcelacji majątku [Łukaszuk, 2016a, s. 69 i kolejne].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami) i należeli do parafii w Krzyczewie o nieznanej dacie erygowania, wzmiankowanej po raz pierwszy w 1675 r. i będącej częścią diecezji włodzimiersko–brzeskiej. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej parafia została przekazana w administrację diecezji chełmskiej, początkowo jako część „diecezji brzeskiej”, w 1811 r. włączona bezpośrednio do diecezji chełmskiej [Łukaszuk L. (2016a), s. 91; Buczyło, 2024, s. 62–63].

Proboszczami lub administratorami parafii krzyczewskiej byli: Stefan Makarewicz (1675–1677), Jana Aleksandrowicz (1716–1757), Aleksander Czochrajski (1757–1778). Jan Kożuchowski (1787), Bazyli Kożuchowski (1797–1829), Jan Żypowski (1829–1866), Józef Kurmanowicz (1866–1868), Adolf Wasilewski (1868–1873), Leoncjusz Urban (1874–1875) [Sęczyk, 2022, s. 729–730]. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Krzyczewie były 33 rodziny unickie [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 18]. Unici z Krzyczewa w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Krzyczewie zamieszkiwało 364 prawosławnych. Część z nich czuła się związana z katolicyzmem. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacznie spadła. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 112 i 19 w folwarku [APL, KPCH, sygn. 570, 579]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni zniknęli ze wsi [APL, SPB, sygn. 477].

Katolicy obrządku rzymskiego ze wsi należeli do parafii w Pratulinie przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). Parafia w Pratulinie została zamknięta przez władze carskie w 1876 r. Wiernych przyłączono do parafii w Malowej Górze. 25 lutego 1900 r. carski rząd zamknął tę parafię. Zgodę na ponowne otwarcie parafii Malowa Góra wyraził 12 grudnia 1905 r. rosyjski minister spraw wewnętrznych. Do parafii przydzielone zostały m.in. wsie: Koroszczyn, Krzyczew, Kuzawka, Neple, Samowicze i Starzynka. W 1919 r. erygowano parafię rzymskokatolicką w Neplach, do której włączono wieś Krzyczew. W 1938 r. we wsi mieszkało 121 wiernych parafii rzymskokatolickiej Podwyższenia Krzyża Świętego w Neplach [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej w Neplach. We wsi istnieje kościół filialny tej parafii-dawna cerkiew unicka, następnie prawosławna.

Szkoła polska we wsi powstała w okresie II Rzeczypospolitej. W 1930 r. we wsi działała jednoklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 48 dzieci [Falski, 1933, s. 157].

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi i miejscowym folwarku znajdowały się 23 dymy w 1790 r. wykazano 34 dymy, w tym 1 dworski [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Krzyczewie znajdowało się 38 domów zamieszkanych przez 337 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 248]. W 1863 r. mieszkało tam 295 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi przebywały 443 osoby [PKSG za 1887, s. 58]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 52 budynkach zamieszkiwały 294 osoby, w tym 288 rzymskich katolików i 6 prawosławnych. Z kolei w folwarku w siedmiu budynkach przebywało 110 osób, w tym 107 rzymskich katolików i 3 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi odnotowano 536 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Krzyczewie były zameldowane 123 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Krzyczewa na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów.

Kościół (dawna cerkiew unicka). Wzniesiona z drewna w 1683 r., od 1875 r. prawosławna, w 1919 r. rekoncyliowana na kościół rzymskokatolicki pw. św. Jerzego (filia parafii w Neplach). Przy cerkwie nagrobek Marianny z Kobylańskich Dramińskiej, po drugim mężu Bogusławskiej z 1832 roku.

Zespół dworski. Składa się z murowanego dworu z początku XIX w.; oficyny, czyli lamusa, zbudowanej na planie litery L z początku XIX w.; czworaków z końca XIX w. i pozostałości parku krajobrazowego. Dwór w Krzyczewie stoi w pobliżu wysokiej na 10 m krawędzi skarpy wznoszącej się nad starorzeczem Bugu. Po II wojnie w dworze mieściła się strażnica WOP i szkoła, a później przez długie łata obiekt był w zasadzie nieużywany. W 1990 r. stał się własnością przedsiębiorcy z Warszawy.

Cmentarz rzymskokatolicki. Założony w połowie XIX w. jako unicki. Znajduje się na nim kilka nagrobków z końca XIX wieku [https://www.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=2].

*** Wśród unitów, którzy zginęli pod kościołem w Pratulinie w 1874 r. był obecnie błogosławiony Wincenty Lewoniuk, lat 25, żonaty. Ur. w Krzyczewie w 1849 roku. Represjonowany wraz z całą rodziną za trwanie przy Unii. Ożenił się w Woroblinie z Marianną. Przeniósł się do świątyni pratulińskiej po zbezczeszczeniu ich własnej w Krzyczewie i czynnie uczestniczył w życiu parafialnym. Dosięgła go kula podczas pierwszej rosyjskiej salwy [https://sanktuariumpratulin.pl/sanktuarium/sylwetki/].