Koroszczyn

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Pierwotnie wieś występuje pod nazwą Koroszczyno, w XVII w. już pod obecną. Nazwa jest niejednoznaczna. Istnieje kilka wersji jej pochodzenia: od nazwy osobowej Korostij , ukr. słowa „krosta”, lub słowa „korost” – korzenie na polu [NMP, 2003, t. 5, s. 145].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo w powiecie brzeskim województwa podlaskiego, w 1566 r. po podziale województwa podlaskiego włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego [Michaluk D. 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. osada weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś była siedzibą gminy. W latach 50. Weszła w skład gminy dominialnej Kobylany [APL, MSGL, sygn. 167; APL, BKSW, sygn. 3]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kobylany Nadbużne [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Koroszczyn [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Łobaczew Duży [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Błotków Duży [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Wójtem gminy dominialnej w Koroszczynie był m.in. Franciszek Kuczyński. Zatrudniał on swojego zastępcę, którym był m.in.: H. Telatycki [APL, MSGL, sygn. 167].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W drugiej połowie XIX w. we wsi odnotowano następujące nazwy terenowe: Pri Traktie, Sriednie, Szulawa, Zamieszczki [APL OR, HBP, sygn. 540].

W 1864 r. we wsi Koroszczyn zostali uwłaszczeni: Adam Buczali, Adam Cariuk, Adam Markowskij, Andriej Łukjaniuk, Andriej Marczuk, Andriej Pancewicz, Anton Fil, Artem Iwaszko, Benedikt Demczuk, Denis Marczuk, Fedor Wasiluk, Filip Czajko, Filip Jaszczuk, Filip Satewicz, Filip Semeniuk, Foma Jakuszko, Foma Waszczuk, Grić Jaszczuk, Grigorij Artemiuk, Grigorij Zubko vel Prachoniuk, Ignatij Marczuk, Iwan Burcziło, Iwan Dzieczkowskij vel Zaniuk, Iwan Dzieczkowskij, Iwan Jabłonskij, Iwan Lesiuk, Iwan Lewczuk, Iwan Nieroj, Jakow Marczuk, Jaram Gawriluk, Jeropim Zbur, Joachim Zajko vel Kościuk, Josif Łuszczuk, Josif Marczuk, Jusstin Własiuk, Kondat Karpiuk, Korniło Ułasiuk vel Łojewskij, Kostiuk Paszko, Leon Missiuk, Lewko Lesiuk, Łukasz Arseniuk, Łukasz Dzieczkowskij, Łukjan Kondratiuk, Maksim Lesiuk, Matwiej Arasimiuk, Matwiej Pancewicz, Melan Omeljaniuk, Michaił Fig, Michaił Semeniuk, Michaił Zubko, Nikifor Demczuk, Nikołaj Dzieczkowskij, Nikołaj Iwaszko, Onufryj Griniewicz, Paweł Arteszuk, Paweł Jabłonskij, Paweł Kosciuk vel Zajko, Paweł Kuzawiec vel Zubko, Semen Beszko, Semen Ułasiuk, Ssemen Panasiuk, Stepan Juszczuk, Stepan Mazuruk, Stepan Semeniuk, Stepan Stefaniuk, Stepan Wasiluk Vel Waszczuk, Uljan Dzieczkowskij, Ustin Arseniuk, Wasilij Dzieczkowskij, Wasilij Timoszko, Wawriniec Dzieczkowskij [APL, ZTL, sygn. 43].

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w latach 1983 i 2008 zarejestrowano 4 stanowiska. Najstarszym znaleziskiem jest topór kamienny z neolitu znaleziony u schyłku XIX stulecia [Żółkowski 1988, 60-61 – tam wcześniejsza literatura]. Na kolejnych zebrano ułamki ceramiki naczyniowej stanowiące pozostałości po siedliskach z epoki brązu (kultura: łużycka), wczesnej epoki żelaza (kultura: przeworska, zarubiniecka?) oraz wczesnego i późnego średniowiecza (brak bliższej chronologii) [NID, AZP obszary: 59-90 i 60-90].

W zbiorach IA UMCS znajdują się ułamki ceramiki naczyniowej pochodzące z badań powierzchniowych z roku 1976 z trzech stanowisk (siedliska) – z bliżej nieokreślonego okresu średniowiecznego i nowożytnego [Bargieł, Zakościelna 1995, cz. 1, 54]. Ponadto z rejonu miejscowości pochodzi skarb monet z XVII w. [Grochecki, Solarska 2010, 136].

Koroszczyn istniał już najpóźniej w końcu XV w. Z najstarszych znanych informacji wynika, że wieś była podzielona pomiędzy Michnę Taluszkowicza i następców Jacka Taluszkowicza.

Pierwszymi właścicielami Koroszczyna była rodzina Taluszkowiczów. Według najstarszych wzmianek dobra były podzielone: jedną część mieli potomkowie Jacka, a drugą Michno Taluszkowicza. Stopniowo od nich kupił te dobra Hrehory Ostik, co zapewne miało miejsce na przełomie XV i XVI w. W 1525 r. syn tego Hrehorego, Hrehory Ostikowicz sprzedał je Bohdanowi Lwowiczowi Bohowitynowi. Po jego śmierci dobrami zarządzała wdowa po nim, nieznana z imienia. Po jej ponownym ożenku jako właściciel Koroszczyna wystąpił jej drugi mąż Patej Tyszkowicz. Następnie wraz z ręką córki Bohdana, Maryny, Koroszczyn przeszedł w ręce Iwana Dymitrowicza Szujskiego. Po jego śmierci, Maryna wyszła za mąż za Piotra Gnojeńskiego i jemu zapisała Koroszczyn. Tenże przekazał następnie te dobra swej drugiej żonie Zofii z Oborskich. Później jednak Koroszczyn znowu wrócił w ręce Szujskich: w początkach XVII w. był we władaniu Jana Szujskiego (zm. 1609 r.), a w 1667 r. podstolego brzeskiego Władysława Aleksandra Szujskiego. Rok później, w wyniku podziału dóbr, przejął je Konstanty Jan Szujski i miał je jeszcze w 1690 r. [Wawrzyńczyk, 1951, s. 65; Wolff, 1890, s. 521–522; AVAK, t. 2, s. 22; Rejestry podymnego 1667–1690, s. 62, 91]. W 1773 r. właścicielką była starostowa zahojska Balbina Szujska, która wkrótce zastawiła dobra skarbnikowi zakroczymskiemu Władysławowi Micińskiemu (widnieje jako dzierżawca w 1775 r.). Tenże Mieciński, już jako właściciel widnieje w 1790 r. [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541; LVIA, f. 634, ap. 3, nr 146; ANK, ZZG, sygn. 649].

W 1807 r. Koroszczyn od Ignacego Dunin Mieczyńskiego kupił Antoni Łopuski. Po nim przejęła je w 1824 r. jego córka Teressa Ludwika baronowa de Bock. W 1835 r. sprzedała je Franciszkowi Kuczyńskiemu. Od tego momentu dobra przez ponad sto lat należały do tej rodziny. Kolejnym właścicielem byli: Franciszek Ksawery (od 1856), jego dzieci Franciszek Hieronim, Marianna Gabriela (potem po mężu Leśkiewicz), Stanisław Kostka Rajmund (od 1862), Stanisław (od 1878). W 1943 r. okupacyjne władze niemieckie skonfiskowały majątek jako opuszczony. W 1944 r. został on znacjonalizowany [APL OR, HBP, sygn. 540].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a później unitami (grekokatolikami) i należeli do diecezji włodzimiersko–brzeskiej. Ich początkowa przynależność parafialna nie jest pewna, być może była to parafia w Terebuniu (obie należały do Szujskich). Po erygowaniu parafii prawosławnej w Koroszczynie w 1609 r., należeli do niej. Po kilku latach cerkiew ta stała się unicka (wszyscy synowie Jana Szujskiego przeszli na katolicyzm). W składzie nowej parafii w XVIII w. były również Malowa Góra i część dzisiejszych Samowicz. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej parafia koroszczyńska została przekazana w administrację diecezji chełmskiej, początkowo jako część „diecezji brzeskiej”, w 1811 r. włączona bezpośrednio do diecezji chełmskiej [Buczyło, 2024, s. 62–63]. Proboszczami lub administratorami parafii koroszczyńskiej byli księża: Hieronim Orlikowski (1676), Adam Iwacewicz (1714–1757), Maciej Kłyszyński (1760), Andrzej Toturski (1771–1798), Justyn Budziłowicz (koadiutor 1794, paroch przed 1810–1830), Grzegorz Terlikiewicz (1830–1834), Jan Budziłłowicz (1834–1875) [Sęczyk, 2022, s. 727]. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Koroszczynie było 45 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 18]. Unici z Koroszczyna w 1875 r. zostali przyłączeni do prawosławia. W 1904 r. w Koroszczynie zamieszkiwało 554 prawosławnych. Carski ukaz tolerancyjny z 1905 r. zezwalający na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego nie doprowadził do spadku liczby prawosławnych we wsi. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 591 [APL, KPCH, sygn.105, 112]. W czasie wojny cerkiew została spalona. W okresie II Rzeczypospolitej stanowiący większość mieszkańców wsi (425 w 1938) prawosławni należeli do parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane 212 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 279].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio–słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Terespolu, do niej należeli nieliczni wierni z Koroszczyna [APL, SBP, sygn. 477].

Katolicy obrządku rzymskiego ze wsi należeli do parafii w Malowej Górze przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). Według danych z 1811 r. do parafii Malowa Góra należały m.in. wsie: Koroszczyn, Kukuryki, Kuzawka, Neple i Starzynka. 25 lutego 1900 r. carski rząd zamknął parafię Malowa Góra. Zgodę na ponowne otwarcie parafii Malowa Góra wyraził 12 grudnia 1905 r. rosyjski minister spraw wewnętrznych. Do parafii przydzielone zostały m.in. wsie: Koroszczyn, Krzyczew, Kuzawka, Neple, Samowicze i Starzynka. W okresie II Rzeczypospolitej katolicy (255 we wsi i 73 w majątku) w 1938 r. należeli do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej w Terespolu.

W Koroszczynie w XIX wieku powstała rosyjska szkoła ministerialna. Została ona zamknięta w 1915 roku [APL, KPCH, sygn. 112]. Szkoła polska powstała w II Rzeczypospolitej. W 1930 r. we wsi działała jednoklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 76 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

Według rejestru podymnego z 1775 r. w Koroszczynie wsi i folwarku oraz części wsi Dobryń znajdowało się łącznie 34 dymów, w 1790 r. 43 dymy [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Koroszczynie znajdowało się 46 domów zamieszkanych przez 368 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 227]. W 1863 r. mieszkało tam 325 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi odnotowano 651 osób [PKSG za 1887, s. 54]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 41 budynkach zamieszkiwało 214 osób, w tym 205 prawosławnych i 9 rzymskich katolików. Z kolei w folwarku w czterech budynkach lokowało się 88 osób, w tym 64 rzymskich katolików i 24 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi mieszkało 805 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Koroszczynie było zameldowanych 531 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Koroszczyna na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Koroszczynie uwłaszczono 41 gospodarstw mających po ok. 25 mórg, będących w posiadaniu 59 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono 12 niewielkich osad. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 988 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i opał (jeden wóz tygodniowo w zimnej połowie roku i wóz na trzy tygodnie w letniej połowie roku). Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy [APL, ZTL, sygn. 43].

Zespół dworski. W jego skład wchodzą: dwór murowany z połowy XIX w. (przebudowany po 1945 r.) oraz rządcówka, budynek mieszkalny; cielętnik i lodownia – obiekty murowane z II połowy XIX w. oraz park krajobrazowy z XIX wieku. W czasie okupacji pałac wykorzystywali żołnierze niemieccy, a po nacjonalizacji w 1944 r. stał się początkowo własnością Państwowych Nieruchomości Ziemskich, aby w 1949 r. zostać siedzibą utworzonego w Koroszczynie PGR. Po likwidacji PGR w 1992 r. dwór stał się obiektem Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, od której w 1997 r. odkupiła go córka ostatniego właściciela Koroszczyna – Teresa Bogna Kuczyńska [https://www.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=2].

Dawny cmentarz rodu Kuczyńskich (prawosławny). Położony na terenie tzw. cerkwiska, z żeliwnym nagrobkiem z połowy XIX w. i niedokończonym pomnikiem Niepodległości Polski [https://www.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=2].

Pomnik 1794 roku. Na zbiorowej mogile żołnierzy rosyjskich i polskich. Napis w języku rosyjskim głosił: „Bratnia mogiła rosyjskich i polskich żołnierzy poległych w bitwie Suworowa z Sierakowskim 8.09.1794 r.” Uroczyście odsłonięto go w dniach 22–23 października 1903 r., w obecności żołnierzy rosyjskiego garnizonu Brześcia, władz gubernialnych, mieszkańców Terespola oraz wsi Dobryń i Koroszczyn. Pomnik dziś nie istnieje.

Pomnik ku czci Józefa Piłsudskiego i jego Pierwszej Brygady Legionów. W centrum wsi, na tzw. Górce, wzniesiony przed II wojną światową w postaci betonowego graniastosłupa na postumencie. [https://www.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=2].

*** Właściciel majątku Stanisław Kuczyński, był działaczem Narodowej Demokracji. W 1909 r. wziął udział w zjeździe ziemian w majątku Neple, na którym omawiano sprawę wydzielenia Chełmszczyzny [Welik, 2003, s. 107].