Kołpin-Ogrodniki

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Pierwotnie dwie odrębne wsie. Jedna o nazwie Kołpinek – prawdopodobnie dla rozróżnienia od folwarku o nazwie Kołpin, który leżał za Bugiem (podporządkowana była mu wieś Stradecz leżąca dziś na Białorusi). Nazwa Kołpin pochodzi od nazwy osobowej Kołpa [NMP, 2003, t. 5, s. 75]. Drugi człon nazwy Ogrodniki pochodzi od osób uprawiających ogrody.

W okresie przedrozbiorowym w województwie i powiecie brzeskolitewskim [Michaluk, 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowości Kołpin (Kołpinek) i Ogrodniki znalazły się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszły w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazły się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżały w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowały się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należały do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Dobratycze [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kostomłoty [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Kołpinek, która obejmowała również Ogrodniki [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1943 r. włączono je do gminy Kodeń. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Dobratycze, w skład której weszły też Dobratycze Kolonia, Kołpin, Ogrodniki, Kostomłoty, Lebiedziew, Murawiec, Zastawek i Żuki [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. zlikwidowano gromadę Dobratycze. Wieś włączono wówczas do gromady Terespol [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1864 r. we wsi Kołpinek zostali uwłaszczeni: Fedor Girka, Grigorij Głowackij, Ignat Moroz, Ilja Juchimiuk, Ilja Burdanowicz, Kapistrat Girko, Kazimir Bulecki, Kiriło Melanczuk, Ławrientij Juchamiuk, Łukjan Griko, Michaił Kondratiuk, Michaił Juchimiuk, Naum Drobysz, Paweł Głowackij, Ławrentij Juchimiuk, Semen Girko, Sidor Fesiuk, Stepan Gubczik, Stepan Miedwiediuk, Stepan Stepaniuk [APL, ZTL, sygn. 17].

W 1864 r. we wsi Ogrodniki zostali uwłaszczeni: Daniła Krawiec, Melan Melczchowicz, Semen Krawiec, Stepan Słodownik [APL, ZTL, sygn. 72].

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2008 zarejestrowano 22 stanowiska. Pierwsze informacje dotyczą obozowiska zlokalizowanego na wydmie porośniętej lasem, z której ok. 1900 roku zebrano kilka krzemieni, m.in. grocik sercowaty (późny neolit? wczesna epoka brązu?) [Nosek 1957, 184; Żółkowski 1988, 59 – w obu publikacjach opisane: Kołpinek]. Z badań AZP zebrano nieznaczne ilości wytworów krzemiennych oraz liczniejsze ułamki ceramiki naczyniowej stanowiące ślady osadnicze z tzw. neolitu leśnego oraz z bliżej nieokreślonych pradziejów. Z pozostałych stanowisk zebrana ceramika pochodzi z siedlisk datowanych na epokę brązu (kultury: trzciniecka, łużycka?), wczesną epokę żelaza (okres rzymski?) oraz z kilku faz średniowiecza (w zakresie od X do XV w.), także z okresu nowożytnego (XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszar 61-91].

Obie wsie powstały prawdopodobnie w I połowie XVII w., gdyż brak ich w inwentarzu dóbr z 1599 r.

W okresie przedrozbiorowym własność Sapiehów, obie wsie dzieliły losy dóbr kodeńskich (zob. Kodeń). Po śmierci Kazimierza Nestora Sapiehy (zm. 1798) jego dobra stały się tzw. masą kredalną (rozbiorową), gdyż ich wartość była mniejsza od sumy ich zadłużenia i spadkobiercy odmówili przyjęcia spadku. Należący do niej folwark Dobratycze (obecnie Dobratycze Kolonia) z wsiami „zarobnymi” Dobratycze, Kołpinek, Murawiec, Ogrodniki i Żuki nabyła na publicznej licytacji w 1829 r. za 230 tys. złp. baronowa Teressa z Grunwaldów Managetta et Lerchenau (w takiej formie zapisywano jej nazwisko w dokumentach hipotecznych), która potem okresowo zamieszkiwała w dworze dobratyckim. Dosyć szybko, gdyż już w 1833 r., chciała ona sprzedaż ten majątek. Jednak w Warszawie, pojawiły się plotki, że w rzeczywistości nie jest ona zainteresowana ich sprzedażą. Sama zainteresowana pogłoski te prostowała w „Kurierze Warszawskim” [1837, nr 253, s. 7]. Pomimo ponawianych przez nią ofert sprzedaży Dobratycz w prasie warszawskiej, przez kilka lat nie znalazł się żaden chętny na ich zakup. Baronowa nie potrafiła wywiązać się ze spłaty ciążących na tym majątku zobowiązań finansowych. Doprowadziło to w 1839 r. do wystawienia ich na przymusową publiczną licytację sądową, na której nabył je Franciszek Grabowski. Baronowej udało się niedługo potem odzyskać na krótko majątek w wyniku pozytywnego dla niej wyroku Trybunału Cywilnego Guberni Podlaskiej. Jednak, już w kolejnym roku (1841) została ona ponownie wywłaszczona. Majątek na kolejnej licytacji nabył Jan Nepomucen Chmieleński, oferujący za niego jedynie 164 tys. złp. Już w 1842 r. odsprzedał on go z dużym zyskiem, za 200 tys. złp., wymienionemu już wcześniej Franciszkowi Grabowskiemu. Po śmierci tego ostatniego, w 1854 r. majtek odziedziczyły jego niepełnoletnie dzieci: Wanda Karolina (ur. 1843), Zofia Franciszka (ur. 1849), Ignacy Maurycy (ur. 1853) i ich przyrodnia siostra Józefa Maria Nepomucena, po mężu Herbst. Każde z nich otrzymało po ¼ części majątku. W wyniku śmierci Wandy, jej część została podzielona pomiędzy rodzeństwo. W 1857 r. dobra Dobratycze nabyli Jan i Ludwika z Krassowskich Lipińscy [APL OCH, HBP, sygn. 10]. W tym czasie w 1864 w wyniku uwłaszczenia chłopów, ziemia we wsi Kołpin i Ogrodniki stała się ich własnością.

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami). Początkowo należeli oni prawdopodobnie do parafii w Kodniu, po ufundowaniu parafii w Dobratyczach (1626 r.) to do niej przyporządkowano obie wsie. Parafie do których należeli, były położone w diecezji włodzimiersko–brzeskiej, po rozbiorach w diecezji brzeskiej będącej w administracji diecezji chełmskiej, a od 1811 r. bezpośrednio włączone do diecezji chełmskiej. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Kołpinie było 17 rodzin unickich, a w Ogrodnikach 9 [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v].

Unici z Kołpina i Ogrodnik (parafia greckokatolicka w Dobratyczach) w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Kołpinie zamieszkiwało 174 prawosławnych. Carski ukaz tolerancyjny z 1905 r. zezwalający na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego nie doprowadził do spadku liczby prawosławnych we wsiach. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., w Kołpinie doliczono się ich 164. Podobnie sytuacja wyglądała w Ogrodnikach, gdzie odpowiednio odnotowano 55 (1904) i 55 (1914) prawosławnych [APL, KPCH, sygn.105, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni z Kołpina (88) i Ogrodników (21) w 1938 r. należeli do filii w Kostomłotach prawosławnej parafii w Kobylanach [APL, SPB, sygn. 477]. W latach 1944–1946 z obydwu wsi 5 osób wyjechało do BSRR. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono na tzw. Ziemie Odzyskane 102 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 269, 281].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio–słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Kostomłotach, do niej należeli wierni z omawianych wsi [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. jedynie w Ogrodnikach mieszkało ich 4 [APL, SPB, sygn. 487].

Katolicy obrządku rzymskiego z obydwu wsi należeli do parafii w Kodniu przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej likwidacji przez administrację rosyjską należeli w latach 1875–1882 do parafii rzymskokatolickiej w Huszczy, a w latach 1882–1919 r. do parafii rzymskokatolickiej w Tucznej. W okresie II Rzeczypospolitej katolicy z Kołpina (38) i Ogrodników (26) w 1938 r. należeli do parafii rzymskokatolickiej Trójcy Świętej w Terespolu [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii rzymskokatolickiej w Terespolu.

W Ogrodnikach w latach 1905–1915 działała prawosławna szkoła cerkiewna [APL, KPCH, sygn. 112].

Kołpin

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi Kołpinek znajdowało się 12 dymów, w 1790 r. 15 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Kołpinie (Kołpinku) znajdowało się 16 domów zamieszkanych przez 100 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 220]. W 1863 r. mieszkały tam 104 osoby [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi przebywało 110 osób [PKSG za 1887, s. 52]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w pięciu budynkach zamieszkiwało 29 osób, w tym 21 rzymskich katolików, siedmiu neounitów i jeden prawosławny [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1943 r. we wsi mieszkało 165 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Kołpinie i Ogrodnikach było zameldowanych 22 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Ogrodniki

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi znajdowało się 11 dymów, w 1790 r. 9 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. W 1863 r. w Ogrodnikach mieszkało 46 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 35 osób [PKSG za 1887, s. 75]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w osadzie Ogrodniki w dwóch budynkach przebywało 12 osób, w tym 11 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2].

Zdecydowana większość mieszkańców Kołpina i Ogrodnik na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Dobratyczach.

W 1829 r. w Kołpinku znajdowało się 16 osad chłopskich, które miały zróżnicowane powinności pańszczyźniane. Spośród nich, jeden gospodarz obrabiał przez cały rok po 3 dni sprzężajne i dwa dni piesze tygodniowo, siedmiu gospodarzy odrabiało po dwa dni sprzężajne i piesze, a pozostali po 3–4 dni piesze z powodu braku wołów. W tym czasie w Ogrodnikach było 5 gospodarzy odrabiających po dwa dni sprzężajne i piesze tygodniowo. Wszyscy musieli odpracować również 12 dni roboczych latem (tzw. zaorki, oborki, zakoski i obkoski oraz 8 dni tłoki, czyli obowiązkowe wychodzenie do pracy przy żniwach wszystkich zdolnych do pracy mieszkańców gospodarstwa, poza jedną osobą pozostawianą do pilnowania dobytku). Poza tym chłopi musieli podlewać kapustę dworską, przewozić towary na odległość do dwóch mil polskich (tj. ok. 17 km) w ciągu jednego dnia roboczego. Inne powinności też były szczegółowo sprecyzowane. W ciągu jednego dnia pańszczyźnianego, trwającego do zachodu słońca, musiano np. wymłócić cepem 30 snopów oziminy lub 60 snopów zboża jarego, zaorać pół morga lub wybronować mórg ziemi. Chłopów obowiązywały również inne powinności: stróża w dworze (przypadająca według kolejki); oddawanie do dworu: tzw. odsepu – wynoszącego po 12 garnców owsa i żyta, 3 kury, 15 jaj, kwartę manny (lub wymiennie zapłacenie 20 groszy), połowy wybranego miodu, sążniowego motka niewodowego z nici kręconych z pięciu pasem. Obowiązkowe było również dawanie, ale za wynagrodzeniem, flisów do spławów do Gdańska. Chłopi opłacali też czynsz dworski w wysokości 3,5 złp (tj. 3 złp 15 gr.) z ćwierci włóki (7,5 morgów) oraz podatki państwowe i składkę na ubezpieczenie ogniowe [APL OCH, HBP, sygn. 435]. W 1839 r. chłopi zamieszkiwali chałupach. Były to budowane w węgły drewniane domy, składające się z izby (z trzema okienkami) z sienią i komórką w niej. Miały one proste drzwi, pułap z dylów, piec kurny (czyli dymny) z kominem z gliny nad dach drewnem nadłożonym. Zabudowania gospodarskie były w większości zbudowane z chrustu. Czasami były już spróchniałe. [APL OCH, HBP, sygn. 435].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów.

W Kołpinku w oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 uwłaszczono 14 gospodarstw mających po ok. 31 mórg, będących w posiadaniu 19 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono jedno gospodarstwo oraz nieużytki. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 341 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe do pastwiska [APL, ZTL, sygn. 17].

W Ogrodnikach w oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 uwłaszczono cztery gospodarstwa mających po ok. 31 mórg. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 124 morgi ziemi oraz prawa serwitutowe do pastwiska [APL, ZTL, sygn. 72].