Kobylany

Patrz hasło: Terespol (gmina wiejska).

Wieś już w najstarszych źródłach występuje jako Kobylany i to zarówno w zapisach cyrylicą w języku ruskim, jak i polskim. Nazwa może być związana z miejscem hodowli klaczy (kobył) [NMP, 2003, t. 5, s. 14–15].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo położona w województwie trockim, od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego wieś włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego, ze stolicą w Brześciu [Michaluk, 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś była siedzibą gminy, której obszar ulegał zmianom. W 1850 r. obejmowała ona również wieś Polatycze, a w 1863 r. Koroszczyn, Małaszewicze Duże, Małaszewicze Małe, Michalków, Reformę i folwark Samowicze [APL, MSGL, sygn. 167; APL, BKSW, sygn. 3]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś stała się siedzibą gminy Kobylany Nadbużne (Błotków, Berezówka, Kobylany, Koroszczyn, Lechuty, Łobaczew, Małaszewicze Duże, Małaszewicze Małe, Michalków, Malowa Góra, Polatycze, Podolanka, Samowicze i Starzynka) [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Kobylany [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Błotków Duży [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Wójtem gminy dominialnej w Kobylanach był m.in. Franciszek Jaszczołd. Ten nie mieszkając w dobrach zatrudniał swojego zastępcę, którymi byli m.in. Franciszek Domański i Konstanty Ługowski [APL, MSGL, sygn. 167, APL, BKSW, sygn. 3].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1566 r. (najstarszy znany spis mieszkańców) w Kobylanach mieszkali: Fedko Bilicz, Kondrat Błażycz, Kondrat Błażycz z bratem, Martin Choliawa, Chwedyna Chrycewicz, Iwan Chwedkowicz, Hryń Horyłkowicz, wójt Ostapko Horyłkowicz, Martin Hryniuszkowicz, Lec Kliszewicz, Chwedko Konachowicz z bratem, Chwedko Koniuchowicz z bratem, Andrej Makarczycz, Woszko Masiukowicz, Taras Mikiticz, Ławryn Mondrykowicz, Miszko Mondrytowicz, Onisim Nazut z bratem, Dmitr Onoszkowicz, Iwan Onoszkowicz, Iwaszko Skubniewicz służka, Iwan Smolewicz z bratem, Omelian Sowoniewicz, Lewko Stohniewicz z bratem,Wasilewiczowie, Chaniec Wieliczkowicz, Kurian Wołosowicz, Panas Woszkowicz z bratem, oraz bez podanych nazwisk: Hawryło z bratem, Hordej z bratem, Hryc z Romanem, Roman, Wasil z Juwgoją, oraz Żyd Jesko. Ponadto Hryń z Lehut  [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 240].

W 1864 r. we wsi Kobylany zostali uwłaszczeni: Adam Kuć, Andriej Iwaniuk, Bartłomiej Kisiel, Chwedor Białous, Daniło Białous, Daniło Sobolewskij, Foma Białous, Grigorij Iwaniuk, Grigorij Samojluk, Iwan Chwesiuk, Iwan Jakuszko, Iwan Kisiel, Iwan Lewkowicz, Iwan Osipiuk, Iwan Potejuk, Iwan Samojluk, Iwan Taranko, Iwan Waszczuk, Jakub Pikuła, Jakub Sypczuk, Józefat Iwaniuk, Józefat Pikuła, Julian Waszczuk, Kiriło Białous, Kiriło Nieroj, Kondrat Jaroszuk, Korniło Pikuła, Korniło Sypczuk, Kuźma Białous, Łukasz Jackiewicz, Maksim Czirko, Maksim Taranko, Melan Kuć, Michaił Białous, Michaił Iwaniuk, Miron Bucziło, Miron Kuczer, Mojsiej Gapaniuk, Mojsiej Jakuszko, Nikifor Skrypiec, Nikita Polipiuk, Nikołaj Waszczuk, Nikołaj Waszczuk, Osip Józefczuk, Osip Stepaniuk, Paweł Kisiel, Paweł Kruk, Paweł Kruk-Doroszko, Pietruk Bucziło, Prokop Szimoniuk, Roman Nieroj, Semen Białous, Semen Czirko, Semen Stepaniuk, Sidor Ablamskij, Sidor Bienik, Stepan Chwesiuk, Stepan Józefczuk, Stepan Kuczer, Stepan Skowerda, Stepan Sypczuk, Timofiej Pilipiuk, Timosz Białous, Wasilij Andriejuk, Wasilij Białous, Wasilij Iwaniuk, Wasilij Taranko [APL, ZTL, sygn. 34].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1983 odkryto 4 stanowiska, z których zebrano ułamki ceramiki naczyniowej stanowiące ślady osadnicze z bliżej nieokreślonej epoki brązu – wczesnej epoki żelaza [NID, AZP obszar 60-90 – jedno stanowisko opisano: Kobylany Placówka]. Ponadto z badań powierzchniowych Andrzeja Kokowskiego (UMCS) pochodzą fragmenty ceramiki ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych) [Libera 1980, 93].

Z dokumentów przedstawionych w połowie XVI w. przez prawosławnych duchownych wynika, że brzeska cerkiew św. Męczenników Kosmy i Damiana miała kiedyś w Kobylanach folwark i grunty otrzymane za czasów wielkiego księcia Witolda, czyli przed 1430 r. [Wawrzyńczyk, 1951, s. 173].

Kobylany przez cały okres przedrozbiorowy były własnością monarszą. Zdarzały się jednak nadania pojedynczych gruntów w ręce osób prywatnych np. w 1680 r. dwie włóki miała matka karlicy, która była przy dworze królowej, a 4 włóki miał Siemiątkowski. W 1690 r. włókę miała Anna Nastazja Gabrielowa Porębina, wdowa po wiceekonomie brzeskim  [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1454; Rejestry podymnego 1667–1690, s. 92]. W XVIII w. ilość dożywotnich nadań lub dzierżaw danych na gruntach wsi zwiększyła się. W 1735 r. 8 włók w Kobylanach i Lebiedziewie miał horodniczy brzeski Jan Grabowski [AVAK, t. 4, s. 521]. W 1757 r. August III nadał 13 włók z folwarkiem Janowi Deskurowi i jego żonie Karolinie z Buchowieckich, a w 1759 r. trzy włóki otrzymał miecznik malborski Jerzy Maksymilian Chomentowski z żoną Katarzyną z Piekarskich [AVAK, t. 5, s. 353]. W 1765 i 1775 r. 22 włóki we wsi miał podkomorzy upicki Jerzy Lemparski [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1508, 1511]. Po rozbiorach Kobylany przeszły w ręce rządu austriackiego, który je sprzedał. Dobra Kobylany, z wsiami Polatycze i Kukuryki w 1818 r. od hrabiego Krystiana de Wurmser kupił Ksawery Ruszczyc. W 1838 r. sprzedał je Piotrowi Pawłowi Rudnickiemu. W 1848 r. dobra, już bez Kukuryk, przejęła Salomea Tekla Kamilla z Rudnickich Jaszczołdowa, żona Franciszka. W 1871 r. same Kobylany przeszły w spadku na rzecz jej córki Jadwigi Franciszki, żony Stanisława Bogusławskiego. W 1876 r. sprzedała ona ten majątek Szymonowi Łaszkiewiczowi. W 1895 r. przeszedł on na własność jego dzieci: Iwana, Władysława i Marii Amelii. W 1919 r. Władysław sprzedał Kobylany Zbigniewowi Szantyrowi i Stefanowi Straszewskiemu [APL OR, HBP, sygn. 544, 544a, 544b].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej unitami (grekokatolikami) i należeli do diecezji włodzimiersko-brzeskiej. Ich początkowa przynależność parafialna nie jest pewna, prawdopodobnie należeli do którejś z parafii w Brześciu. Po erygowaniu parafii w Kobylanach, co nastąpiło przed 1566 r. (uwaga: wzmianki mówiące o istnieniu cerkwi już w 1519 lub 1523 r. nie znajdują odzwierciedlenia w źródłach). Po III rozbiorze Rzeczypospolitej parafia została przekazana w administrację diecezji chełmskiej, początkowo jako część „diecezji brzeskiej”, w 1811 r. włączona bezpośrednio do diecezji chełmskiej [Buczyło, 2024, s. 62–63]. Proboszczami lub administratorami byli: Mikołaj Prokopowicz (1677), Antoni Widzowski (1713–1729), Adam Koncewicz (1743–1759), Maksymilian Cholewicz (1762–1770), Jakub Miżewski (1772–1790), Jan Ostaszewski (1790),  Daniel Paszkiewicz (1797–1819), Julian Paszkiewicz (1819–1823), Tomasz Szulakiewicz (1824–1825), Justyn Budziłłowicz (1826–1829), Andrzej Koncewicz (1830–1834), Kalikst Koncewicz (1834–1872), Julian Nosalski (1873–1875) [Sęczyk, 2022, s. 725]. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Kobylanach było  75 rodzin unickich [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v]. Unici z Kobylan w 1875 r. zostali zmuszeni do przyjęcia prawosławia. W 1904 r. w Kobylanach zamieszkiwało 469 prawosławnych. Carski ukaz tolerancyjny z 1905 r. zezwalający na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego nie doprowadził do spadku liczby prawosławnych we wsi. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się ich 529 [APL, KPCH, sygn.105, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni stanowili większość mieszkańców wsi (278 w 1938) [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. Ziemie Odzyskane, część prawosławnych (130) [Tłomacki, 2003, s. 281]. Parafia prawosławna Opieki Matki Bożej w Kobylanach istnieje nieprzerwanie od 1875 r. do dnia dzisiejszego.

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Terespolu, do niej należeli wierni z Kobylan [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. we wsi mieszkało ich tylko 3 [APL, SPB, sygn. 487]. Katolicy obrządku rzymskiego ze wsi należeli do parafii w Terespolu przynależącej do diecezji łuckiej, w latach 1818–1867 – diecezji podlaskiej, 1867–1918 – diecezji lubelskiej, potem ponownie podlaskiej (siedleckiej). W XIX w. wieś należała do parafii w Terespolu, z przerwą w latach 1888–1905, kiedy parafia ta była skasowana, decyzją władz carskich. W 1938 r. miała ona 122 wiernych we wsi i 60 w folwarku Kobylany[APL, SPB, sygn. 477]. 24 czerwca 2018 r. dekretem biskupa siedleckiego Kazimierza Gurdy została powołana do istnienia parafia Miłosierdzia Bożego w Kobylanach.

W Kobylanach w XIX wieku powstała rosyjska szkoła ministerialna. Zamknięto ją w 1915 roku [APL, KPCH, sygn. 112]. Szkoła polska powstała w II Rzeczypospolitej. W 1930 r. we wsi działała dwuklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 87 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

Według rejestru podymnego z 1775 r. we wsi znajdowało się 31 dymów należących do poddanych chłopskich oraz 27 dymów będących w rękach Jerzego Lemparskiego  W 1792 r. we wsi żyło 71 rodzin, w których były 394 osoby [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1474, 1511]. Według wykazu z 1827 r. w Kobylanach znajdowało się 75 domów zamieszkanych przez 439 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 215]. W 1863 r. mieszkało tam 347 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi przebywało 490 osób [PKSG za 1887, s. 50]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 45 budynkach zamieszkiwało 268 osób, w tym 171 prawosławnych i 97 rzymskich katolików. Ponadto w folwarku mieszkało 15 katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1943 r. we wsi mieszkało 530 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Kobylanach było zameldowanych 476 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kobylan na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku.

Według danych z rewizji starostwa brzeskiego z 1566 r. poddani z Kobylan mieli płacić: czynsz 8 gr, 1 beczka owsa lub za nią i odwóz 10 gr, wóz siana lub za niego i odwóz 5 gr, za gęsi, kury, jajka 3 ½ gr, za niewody 2 gr, za stacje 2 ½ gr, osadne 30 gr, za tłoki 12 gr, za gwałt 1 beczka żyta albo 10 gr. Razem 83 gr [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 240].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Kobylanach uwłaszczono 43 gospodarstwa mające po ok. 24–31 morgi, będące w posiadaniu 58 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono 7 gospodarstw (2/3 morgi) oraz nieużytki. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 1151 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe do pastwiska. Chłopi zrezygnowali z praw serwitutowych w 1933 roku. W drugiej części wsi w oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 uwłaszczono trzy gospodarstwa (52 morgi) oraz nadano prawa serwitutowe do pastwiska. Chłopi zrezygnowali z praw serwitutowych w 1934 r. [APL, ZTL, sygn. 34].

W 1930 r. we wsi działały: zakład ogrodniczy K. Kuczyńskiego, wiatrak G. Zajko, krawiec A. Lesiuk, kowal B. Czerwiński i cieśla P. Gregorowicz [KAP, 1930, s. 531].

Cerkiew prawosławna pw. Matki Boskiej Pokrowskiej Orędowniczki, murowana, z 1890 r. Ikonostas i ikony pochodzą ze starych okolicznych cerkwi i z Białorusi.

Cmentarz prawosławny, położony przy cerkwi św. Michała, z kamiennymi nagrobkami z I połowy XIX wieku.

Cmentarz prawosławny, założony na początku XIX w. jako greckokatolicki, obecnie prawosławny. Znajduje się tu grób Franciszka Jaszczołda – właściciela majątku Kobylany i znanego architekta, nagrobek rodziny Rudnickich.

Prochownia Fortu „K” Twierdzy Brzeskiej. Zbudowana po 1912 r. jako element kolejnej fazy rozbudowy Twierdzy Brzeskiej. W czasie I wojny światowej uszkodzony. W okresie międzywojennym najpierw magazyn, a po 1937 r. magazyn paliw dla pobliskiego lotniska wojskowego w Małaszewiczach. Obecnie siedziba izby pamięci.

Cmentarz wojenny, założony w sierpniu 1915 r., kryje w sobie prochy żołnierzy z I wojny światowej rosyjskich i być może niemieckich.

Pomnik 1919 roku. Wzniesiony w okresie międzywojennym ku czci żołnierzy polskich poległych 5 lutego 1919 r. W jej wyniku Niemcy wycofali się z Podlasia. Zniszczony w czasie II wojny światowej został odbudowany staraniem władz samorządowych [https://www.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=2].