Zalutyń

Patrz hasło: Piszczac.

Nazwa pochodzi od rzeczki Lutni i pierwotnie oznaczała obręb leżący za tą rzeką.

W okresie przedrozbiorowym wieś wchodziła w skład powiatu i województwa brzeskolitewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kościeniewicze [APR, ZDP, sygn. 21764; APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kościeniewicze [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Zalutyń [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Piszczac [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Piszczac [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1736 r. w Połoskach wzmiankowany był Daniło Perekipar z Zalutynia [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1682, s. 38]. W 1864 r. we wsi zostali uwłaszczeni: Chalecki Filip, Lipinski Nikołaj, Szołucha Korniło [APL, ZTL, sygn. 120].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1990 odkryto 6 stanowisk. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej, stwierdzono ślady osadnicze z końca neolitu (kultura niemeńska?) oraz być może pozostałości po siedlisku z okresu nowożytnego. W przypadku dwóch stanowisk nie określono chronologii ułamków ceramiki [NID, AZP obszar 63-90].

Za pierwszą wzmiankę o samodzielnej osadzie można uznać sprzedaż Zalutynia w 1575 r. Hrehoremu Zalutyńskiemu. Wcześniejsze wzmianki mówią o obrębie należącym do uposażenia wójtowstwa piszczackiego.

Początki Zalutynia należy wiązać z zaściankiem Piszczaca, położonym za Lutnią i wzmiankowanym w lustracji starostwa brzeskiego z 1566 r. Liczył on wtedy 7 włók i 27 mórg ziemi oraz jedną włókę błotną i był w dzierżawie ówczesnego wójta piszczackiego Jana Skirmonta. W 1569 r. Skirmont dostał od króla Zygmunta Augusta potwierdzenie na wieczyste prawo do jego posiadania. W 1575 r. Skirmont sprzedał Zalutyń Hrehoremu, który od imienia majątku przyjął nazwisko Zalutyński. Zalutyńscy byli właścicielami wsi do pierwszej połowy XVIII w., gdy sprzedali swe dobra Janowi Bogusławskiemu. Po nim dobra te przejął Bazyli Bogusławski. Gdy w 1762 r. umierał , zapisał folwark Zalutyń podstolemu smoleńskiemu Janowi Bogusławskiemu, a drugą część dóbr, którą otrzymał po nieżyjącym bracie Janie, Stefanowi i Kacprowi Bogusławskim. Część należącą do Stefana, po jego rychłej śmierci w kwietniu 1767 r. objął Jerzy, który w 1771 r. wykupił dodatkowo za 8000 zł pozostałe prawa do niej od swego krewnego poddziekaniego i kanonika łuckiego Adama Bogusławskiego. Jerzy i Kacper Bogusławscy 23 stycznia 1772 r. zdecydowali się sprzedać swoje części Zalutynia rotmistrzowi tatarskiemu Samuelowi Józefowiczowi i jego żonie Urszuli z Łosiów za 15 tys. zł.  W 1822 odziedziczył ją ich syn Dawid Józefowicz, który w 1825 r. sprzedał ten majątek Kajetanowi Sadowskiemu. Ten w 1836 r. nabył też inną część Zalutynia, która od 1791 r. należała do Jana Ilkowskiego, a od 1821 r. do Marcina Hryckiewicza. W ten sposób majątki Zalutyń A i Zalutyń B zostały połączone. W 1838 r. dobra stały się własnością Rafała Sadowskiego. W 1864 r. część ziemi w wyniku uwłaszczenia stała się własnością chłopów. W 1877 r. majątek odziedziczyły dzieci Rafała – Maria, Zygmunt i Zdzisław. W 1890 r. sprzedały one Zalutyń Aleksandrowi Jabłońskiemu. W 1895 r. stał się on własnością jego dzieci Karoliny, Jerzego i Stefana. Rok później, w 1896 r. sprzedały one majątek Arsenijowii Anastazji Parchomienko. Już w 1897 r. stał się on własnością Józefa Bosiackiego. W 1912 r. nabył go Bank Włościański, w 1921 r. przeszedł na własność Skarbu Państwa. W 1929 r. dokonano jego parcelacji. Nabywcą głównej części z dworem był Albert Stanisław Komorowski. Jego cześć (95 ha) została znacjonalizowana po II wojnie światowej [Gmina Piszczac, 2018, s. 110–111; APL OR, HBP, sygn. 783; „Głos Piszczaca”, 2017, nr 3–4, s. 13].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii rzymskokatolickiej w Piszczacu przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej zamknięciu przez władze carskie w 1878 r. należeli do parafii rzymskokatolickiej w Białej Podlaskiej, a następnie po erygowaniu parafii rzymskokatolickiej w Tucznej w 1882 r. do tejże (chociaż prowadzono nadal oddzielne księgi metrykalne dla parafii piszczackiej). W okresie II Rzeczypospolitej katolicy należeli do parafii rzymskokatolickiej w Piszczacu [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą do niej nadal.

W 1759 r. wierni obrządku wschodniego (unickiego) wymienieni zostali w okręgu parafii w Kościeniewiczach. W spisie z ok. 1798 r. wspomniano 3 rodziny z Zalutynia podległe cerkwi kościeniewickiej [LMVAB, f. 64–282, APL CHKGK, sygn. 145, k. 17].

W 1775 r. w Zalutyniu wykazano 4 dymy (3 Józefowiczów i jeden Ilkowskiego), natomiast w 1790 r. zaznaczono istnienie 3 dymów [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511 i 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Zalutyniu znajdowało się 4 domów zamieszkanych przez 31 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 313]. W 1863 r. mieszkało tam 46 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 32 osoby [PKSG za 1887, s. 41]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 9 budynkach zamieszkiwało 46 osób wyznania rzymskokatolickiego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1943 r. we wsi mieszkało 265 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Zalutyniu zameldowanych było 310 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Zalutynia na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Zalutyniu uwłaszczono trzy gospodarstwa mających po ok. 19 mórg. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 57 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i 52 wozów zbieraniny na opału. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy [APL, ZTL, sygn. 120].

Dwór, wzniesiony po 1825 dla Kajetana Sadowskiego, rozbudowany w latach 20. XX w. przez Stanisława Komorowskiego. Po 1946 r. budynek Zasadniczej Szkoły Zawodowej, którą przekształcono w Zasadniczą Szkołę Mechanizacji Rolnictwa. Od 1981 r. Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy. Dwór eklektyczny, zwrócony frontem na zachód. Murowany, otynkowany, na planie prostokąta, z dobudowanym od południa wydłużonym prostokątnym skrzydłem [KZSP Biała Podl., s. 248].