Zahorów

Patrz hasło: Piszczac.

Nazwa Zahorów pojawia się po raz pierwszy w 1599 r. Pochodzi z języka ruskiego i oznacza teren leżący za górą/wzniesieniem.

W okresie przedrozbiorowym wieś wchodziła w skład powiatu i województwa brzeskolitewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń [APR, ZDP, sygn. 21764; APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Połoski [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1919 r. przyłączono ją do gminy Piszczac. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Zahorów [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Połoski [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1962 r. po likwidacji tej gromady wieś włączono do gromady Piszczac [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Piszczac [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W drugiej połowie XIX w. we wsi (i Wołoszkach) posługiwano się takimi nazwami terenowymi: Folwark, Grabowe, Hłuszna, Jasionówka, Kalina, Kasianicha, Kołchi, Łysocze, Na Kalinie, Nachaweczki, Nawozy, Panasowszczyzna, Parośla, Plebańszczyzna, Podrycze, Protiw Młyna, Rabcze, Sidiaczki, Sosnowe, Wereszkowy Kąt, Za Rzeczką, Za Smolarnią, Za Stodołami, Zakicze, Żydowski Pastewnik [APS, Plany folwarków, sygn. 267].

W 1864 r. we wsi zostali uwłaszczeni: Cuprijaniuk Iwan, Demczuk Charyton, Dudka Chwedor, Dudka Jakow, Griciuk Kostiuk, Jowik Denis, Kolada Joachim, Kuprijaniuk Stepan, Łuciuk Filip, Łuciuk Iwan, Łuciuk Maksym, Łuciuk Piotr, Łuciuk Semen, Łukijaniuk Iwan, Maksimiuk Todoch, Miedwied Melan, Naumczuk Kostiuk, Nicziporuk Andriej, Nicziporuk Andriej, Nicziporuk Maksim, Nicziporuk Semen, Panasiuk Jakim, Panasiuk Stepan, Pilipczuk Ignat, Pilipczuk Korniło, Pilipczuk Korniło, Pilipczuk Maciej, Poginajło Josif, Romaniuk Daniło, Romaniuk Mikołaj, Schab Maksim, Sobolewski Kuprij, Trociuk Benedykt, Wołoszuk Grić, Wołoszuk Jakow, Wołoszuk Tomasz, Wołoszuk Iwan, Żeszczuk Sacharko [APL, ZTL, sygn. 117].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1990 odkryto 6 stanowisk. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej, stwierdzono ślady osadnicze z końca neolitu (kultura niemeńska?) oraz być może pozostałości po siedlisku z okresu nowożytnego. W przypadku dwóch stanowisk nie określono chronologii ułamków ceramiki [NID, AZP obszar 63-90].

Najstarsza znana wzmianka pochodzi z 1599 r. [Gmina Piszczac, 2018, s. 105].

Zahorów przez cały okres przedrozbiorowy należał do Sapiehów linii kodeńskiej. W ciągu XVII stulecia Sapiehowie często oddawali wieś, w której istniał niewielki folwark w arendę. W 1645 r. wieś dzierżawił prawdopodobnie pan Szumbski. W 1648 r. Sapiehowie zastawili dobra zahorowskie małżeństwu Greków za 3000 zł, a w 1652 r. folwark i część wsi zostały zastawione razem z Zabłociem, nieokreślonemu Ryszkowskiemu. Jako dzierżawca (części?) Zahorowa wystąpił w 1665 r. cześnik starodubowski Krzysztof Lachowicz Hanczewski i na tym tle istniał jakiś konflikt z Sapiehami, gdyż 13 listopada Konstancja Herbertówna Sapieżyna oskarżyła Lachowicza o poczynienie szkód w majątku. Według rejestru podymnego z 1667 r. Zahorów był w rękach dwóch właścicieli: wspomnianego Lachowicza (11 dymów), oraz Samuela Pawłowicza (15 dymów). Część Zahorowa pozostawała w rękach Krzysztofa Lachowicza do co najmniej połowy lat osiemdziesiątych XVII w., gdyż jako posiadacz wsi pojawia się jeszcze w 1686 r. W międzyczasie druga część wsi, była zastawiona bliżej nieokreślonemu małżeństwu Trębickich, którzy w 1685 r. kwitowali Kazimierza Sapiehę z odbioru sumy zastawnej. Wieś była przedmiotem zastawów także w XVIII w. W 1706 r. Jan Fryderyk Sapieha zastawił Zahorów rotmistrzowi królewskiemu Andrzejowi Bilińskiemu na rok za 6000 tynfów. W 1713 r. dzierżawcami Zahorowa było małżeństwo Piotr i Anna Kropińscy. Na początku lat dwudziestych dobra zahorowskie były w dzierżawie Władysława i Konstancji Giedroyciów, którzy 23 czerwca 1722 r. kwitowali odbiór 6000 tynfów. Jan Fryderyk Sapieha już dzień wcześniej (22 czerwca 1722 r.) zastawił ten majątek również za 6000 tynfów Janowi i Weronice Anickim. W 1729 r. Anicki już najprawdopodobniej nie żył, gdyż Jan Fryderyk Sapieha przedłużając zastaw, wystawił dokument już tylko Weronice Anickiej. W tym samym roku część wsi została także zastawiona za 1500 zł na rok Rozalii Jarzębskiej. W 1730 r. w źródłach jako dzierżawcy Zahorowa pojawia się kolejne pokolenie rodziny Anickich. W czerwcu Aleksandra Anicka, będąca siostrą zakonną w klasztorze bernardynek w Brześciu, zrzekała się przysługujących jej sum na Zahorowie na rzecz brata Antoniego. W 1758 r. Elżbieta z Branickich Sapieżyna po raz kolejny zastawiła Zahorów – tym razem za 30 000 zł Jackowi i Franciszce z Mieczyńskich Paszkowskim. Po śmierci Kazimierza Nestora Sapiehy (zm. 1798) jego dobra stały się tzw. masą kredalną (rozbiorową), gdyż ich wartość była mniejsza od ich zadłużenia i jego spadkobiercy odmówili przyjęcia spadku. W 1821 r. majątek Zahorów (Zahorow) z wsiami Zahorów i Wołoszki oraz lasem Rapcze na publicznej licytacji nabył Jan Józef baron Chaudoir. Po jego śmierci, w 1827 r. przeszły na własność Stanisława barona Chaudoir. W 1841 r. odziedziczył je jego syn Maksymilian. W 1861 r. sprzedał on Zahorów Bolesławowi Zegarta. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia część ziemi przeszła na własność chłopów. W 1891 r. Zegart sprzedał dobra chłopom z Zahorowa. Tym samym dokonano parcelacji majątku. [APL OR, HBP, sygn. 784; SR BP, sygn. 262].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Należeli oni do parafii pw. św. Michała Archanioła w Kodniu, leżącej w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej do diecezji chełmskiej. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Wyczółkach były 24 rodziny unickie [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 17v]. W 1904 r. rozpoczęto budowę cerkwi prawosławnej we wsi. Po carskim ukazie tolerancyjnym mieszkańcy wsi pozostali przy prawosławiu. W 1909 r. erygowano parafię prawosławną we wsi. W okresie II Rzeczypospolitej nie została ona zlikwidowana. W 1935 r. jej proboszczem był Mikołaj Zinowiec, a wierni mieli w większości być niezdecydowani politycznie, częściowo proukraińscy, a 5% popierało komunizm [APL, SPB, sygn. 477]. W 1937 r. mieszkańcy wsi zgodzili się przejść na obrządek słowiańsko-bizantyjski. Nie uchroniło to jednak ich cerkwi pr Po II wojnie światowej w ramach reemigracji wyjechało do BSRR 48 prawosławnych. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono do województwa olsztyńskiego kolejnych 254 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 270, 285]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony. W Zahorowie istnieje obecnie parafia prawosławna pw. św. apostołów Piotra i Pawła erygowana w 1994 roku.

W przeszłości we wsi zamieszkiwali jedynie nieliczni wyznawcy obrządku rzymskokatolickiego. Ich liczba zaczęła rosnąć dopiero w okresie II Rzeczypospolitej. Obecnie katolicy ze wsi należą do parafii rzymskokatolickiej Ścięcia św. Jana Chrzciciela w Choroszczynce.

W 1930 r. we wsi istniała jednoklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 35 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

W 1775 r. wykazano w Zahorowie 1 dym dworski oraz 29 dymów chłopskich. W 1790 r. był to 1 dym dworski i 25 dymy pańszczyźniane [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Zahorowie znajdowało się 26 domów zamieszkanych przez 229 osób [Tabella miast, 1827, t. 12, s. 308]. W 1863 r. mieszkało tam 215 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi wzmiankowano 403 osób [PKSG za 1887, s. 39]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 24 budynkach zamieszkiwało 153 osób, w tym 151 prawosławnych i 2 unitów [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1943 r. we wsi mieszkało 605 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Zahorowie zameldowanych było 236 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Zahorowa na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Zahorowie uwłaszczono 33 gospodarstw mających po ok. 27–33 morgi. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono jedno gospodarstwo i pięć ogrodów. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 1112 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i 6 wozów opału. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy, sprecyzowany w 1871 r., pozwalał on chłopom na wypas 191 sztuk bydła rogatego, 61 koni i 391 owiec. Chłopi zrezygnowali z serwitutu leśnego w 1891 r. a z pastwiskowego w 1908 r. [APL, ZTL, sygn. 117].