Wyczółki

Patrz hasło: Piszczac.

Pochodzenie nazwy nie jest jasne. Być może pochodzi od staroruskiego słowa wicz/wicza – oznaczającego wiątką gałązkę lub rózgę i stanowi jej zdrobniałą formę [Słowar russkogo jazyka, t. 2, s. 195].

W okresie przedrozbiorowym wieś lokowała się w Wielkim Księstwie Litewskim, początkowo w powiecie brzeskim województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego. W 1569 r. na krótki okres włączona do Korony i województwa podlaskiego. W granicach województwa brzeskolitewskiego ponownie wzmiankowana już w 1576 r. [Michaluk D. 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Piszczac [APR, ZDP, sygn. 21764; APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kościeniewicze [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Wyczółki [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Kościeniewicze [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Piszczac [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Piszczac [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Hurbatka, Jasinowa Kłoda, Komarno, Kuźmij Kąt, Liszczyk, Międzyrowy, Ocionek, Podlutynie, Przy Rzece, Szwedy, Wyżyniec i Żurawin [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1566 r. (najstarszy znany spis mieszkańców) wymienieni następujący gospodarze: Chodorowicz Kuźma, Hromowicz Matej, Jankowicz Semen, Jankowicz Semen z Chomą, Kuchar Kuc, Kucharowicz Hryń, Kuźmicz Niczypor, Martinowicz Hac, Pacewicz Iliasz, Pilipicha wdowa, Taraskowicz Harasym, Prichoży Demeszko, Prichoży Michał, Werbowicz Taras, Zackiewicz Iwan, Zrubkowicz Stec. Ponadto podani bez nazwisk: Hryń, Kiwał, Kuc, Lec, Makar, Puc [DMAMJ, t. 1, s. 368].

W 1736 r. na liście posiadaczy gruntów wymienieni: Andrusicha wdowa, Bajkowski Leś, Bajkowski Martyn, Beyaylicka Mironicha, Chwedczuk Sawka, Chwedczuk Ostap (brat Sawki), Hordiuk Marko, Hordiuk Łukasz, Hordyiuk Pilip, Hordiuk Troc ze Studzianki, Hrum Chwes, Hrum Petruk, Hryc z Dąbrowicy, Jakimiuk Petruk, Kamieński Melan, Keniuch Stefan z Dąbrowicy Małej, Klim z Bokinki, Koladiuk Onisko, Kut Iliasz z Dąbrowicy Małej, Lesiuk Klim z Dąbrowicy, Lesiuk Roman, Marczuk Dawid, Marczuk Iwan, Marczuk Panas wójt, Niczyporuk Onisko z Bokinki, Rewinczuk Matochwicy. Samujluk z Dąbrowicy Dużej, Sawczyk Roman, Sołodusza Ułas z Połosek, Trociuk Wasil z Dąbrowicy Małej, Waszczuk Chweś, Wortelec Roman z Bokinki, Zynczuk Iwan z Połosek. 6 włók miał szlachcic Siedlecki, a wieś opuścili Ułas i Hryc Olesiejukowie [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1682, s. 39].

W 1864 r. we wsi uwłaszczeni zostali: Gierczuk Prokop, Grom Galimon, Grom Semen, Jochimiuk Stach, Kulawiec Daniło, Kulawiec Semen, Kunaszuk Jakim, Kurmicz Wasilij, Łuć Iwan, Maksymiuk Iwan, Marczuk Fedor, Marczuk Kuźma, Marczuk Michaił, Nieścior Boris, Parafiniuk Matwiej, Pawluczuk Stepan, Pietraszuk Anton, Pietraszuk Grigorij, Pietraszuk Michaił, Raczkowski Wasilij, Romaniuk Iwan, Sawczuk Andriej, Sergiej Chwedor, Sidoruk Matfiej, Siecheń Anton [APL, ZTL, sygn. 115].

Na podstawie nazwy topograficznej uroczysko leśne „Horodyszcze” jest utożsamione z domniemanym grodziskiem. Natomiast miejsce nazywane „Szwedzka Góra” identyfikowane z cmentarzem szkieletowym nowożytnym. W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w latach 1985 i 1987 odkryto 7 stanowisk. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej, wyróżniono ślady osadnicze z dwóch faz średniowiecza (XII-XIII, XII-XIV w.), także bliżej nieokreślonego okresu nowożytnego. Ponadto w kilku przypadkach nie określono chronologii nielicznych niecharakterystycznych wytworów krzemiennych i ułamków ceramiki [NID, AZP obszary: 62-88 i 63-88].  

Wzmiankowana po raz pierwszy w przywileju króla Zygmunta Starego z 1512 r. danym Iwanowi Sapiesze z potwierdzeniem nabycia wsi [LM, Knyga nr 7, s. 535].

Pierwszym znanym właścicielem Wyczółek był Sidor, który otrzymał nadanie za czasów Aleksandra Jagiellończyka (czyli przed 1506 r.). Wdowa po Sidorze, po śmierci męża, wyszła za Stefana Andrejewicza Czuryłowicza. Tenże sprzedał posiadane 2 źreby w Wyczółkach Iwanowi Sapiesze za 100 kop groszy, co w 1512 r. potwierdził Zygmunt Stary [LM, Knyga nr 7, s. 535]. W 1538 r. Wyczółki znalazły się w rękach monarszych, gdy urzędnicy królewscy, przy współudziale królowej Bony, wysunęli względem Pawła Sapiehy zarzut, że jego ojciec kupił okoliczne majątki bezprawnie, a Kodeń i jego dobra w okolicach Brześcia zostały zajęte. Sapiesze udało się je odzyskać w 1546 r., a król Zygmunt August nakazał zwrot zajętych majętności, w tym i Wyczółek. Jednak nie wróciły one już w ręce Sapiehy, gdyż w 1549 r. są wzmiankowane nadal jako dobra monarsze. Wyczółki aż do rozbiorów były już nieprzerwanie wsią królewską, od 1589 r. wchodzącą w skład ekonomii brzeskiej [LM. Knyga nr 30, s. 109–110, ANK, Zbiór Zygmunta Glogera, sygn. 949]. W 1658 r. 5 włók we wsi miał z nadania królewskiego niejaki Skotnicki. W tym roku, Wyczółki, podobnie jak pozostałe wsie z klucza kijowieckiego, zostały nadane w dzierżawę Pawłowi Teterze, a od 1668 r. przeszły w ręce Radziwiłłów. W 1690 r. podymne z 9 dymów opłacił Pakosławski (albo podstoli połocki Andrzej lub jego syn Samuel). Jego 6 włók było potem nadawane: w 1719 r. ich właścicielem był Siedlecki, w 1735 i 1740 r. wdowa po nim, a w 1747 r. jako ich posiadacz wystąpił Bachmiński. W 1747 r. Wyczółki znowu znalazły się w składzie ekonomii brzeskiej po przejęciu wsi z rąk Radziwiłłów. 15 kwietnia 1751 r. król August III nadał włóki należące wcześniej do Bachmińskiego porucznikowi tatarskiemu Mustafie Szerynowi Montuszowi i jego żonie. Montuszowie jako ich właściciele są wspomniani jeszcze w 1786 r. [Gmina Piszczac, 2018, s. 100–105]. W 1808 r. dobra narodowe Piszczac z Wyczółkami (bez 180 mórg, czyli 6 włók), Dąbrowicą Małą i Dobrynką kupił Antoni Nieprzecki. W 1840 r. na licytacji dobra te nabył Erazm Mańkowski, który w tym samym roku kupił też drugą część Wyczółek. Wspomniane 6 włók w Wyczółkach do 1805 r. należało do Jana Montusza. Potem były one własnością Jana Karasiewicza. W 1820 r. na licytacji nabył je Marcin Wolski. W 1833 r. sprzedał on je Joannie z Biernackich Raczyńskiej, która już po kilku dniach sprzedała je Tekli z Lipińskich Wysockiej. Ta w 1835 r. odsprzedała ziemię Mateuszowi Kwiatkowskiemu, który jak już podano w 1840 r. zbył ją na rzecz Mańkowskiego. Całość połączonych dóbr na mocy testamentu z 1845 r. odziedziczyła Ignacja Mańkowska. W 1854 dobra kupił Andrzej Ruttie. W 1859 r. dobra nabył Jan Werner, który w 1871 r. podzielił je na cztery części: Piszczac, Chotyłów, Wyczółki i Hulcze [APL OR, HBP, sygn. 39, 643].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Należeli oni do parafii w Piszczacu, leżącej w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a po III rozbiorze Rzeczypospolitej do diecezji chełmskiej. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Wyczółkach było 31 rodzin unickich [APL, CHKGK, sygn. 145, k. 18v]. W latach 70. XIX w. część mieszkańców wsi aktywnie uczestniczyła w protestach przeciwko przymusowemu przyłączeniu unitów do Cerkwi prawosławnej. Opór unitów został jednak złamany i z upływem czasu większość z nich pogodziła się z przejściem na prawosławie. W 1904 r. w Wyczółkach zamieszkiwało 156 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego wszyscy oni przeszli na katolicyzm [APL, KPCH, sygn. 103, 112].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii rzymskokatolickiej w Piszczacu przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej zamknięciu przez władze carskie w 1878 r. należeli do parafii rzymskokatolickiej w Białej Podlaskiej, a następnie po erygowaniu parafii rzymskokatolickiej w Tucznej w 1882 r. do tejże (chociaż prowadzono nadal oddzielne księgi metrykalne dla parafii piszczackiej). W okresie II Rzeczypospolitej katolicy należeli do parafii rzymskokatolickiej w Piszczacu [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie nadal należą do niej.

W 1930 r. we wsi istniała dwuklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 132 dzieci [Falski, 1933, s. 147]. W 1947 r. we wsi działała dwuoddziałowa szkoła powszechna [APL OR, SPB, sygn. 53].

W 1767 r. wieś liczyła 193 mieszkańców (96 osób płci męskiej i 97 żeńskiej). W 1775 r. w Wyczółkach było 40 dymów. Wg lustracji z 1786 r. we wsi było 28 gospodarstw i mieszkały 162 osoby. Trzy lata później liczba gospodarstw wzrosła do 34, a liczba mieszkańców do 171 osób. W 1792 r. odnotowano spadek liczby gospodarstw do 32, a liczby mieszkańców do tylko 147 osób [NGAB, f. 1928, op, 1, nr 171; LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1468, 1469 i 1474]. Według wykazu z 1827 r. w Wyczółkach znajdowało się 23 domów zamieszkanych przez 152 osoby [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 293]. W 1863 r. mieszkało tam 153 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi przebywało 280 osób [PKSG za 1887, s. 22]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 40 budynkach zamieszkiwało 209 osób wyznania rzymskokatolickiego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1943 r. we wsi mieszkało 322 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Wyczółkach zameldowanych było 206 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Wyczółek na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Po reformie włócznej wieś została oczynszowana, a mieszkańcy byli zwolnieni z odrabiania pańszczyzny. Według rewizji z 1566 r. musieli oni opłacać: czynsz 8 gr, za owies 1 beczka lub 10 gr, siano wóz i odwóz lub 5 gr, gęsi, kury, jajka 3 1/2 groszy, niewody 2 gr, stacje 2 1/2 gr, osadne 30 gr, tłoki 12 gr, gwałty 1 beczka żyta lub 10 gr. Razem 83 groszy [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 368]. Status poddanych z Wyczółek zmieniły reformy podskarbiego Antoniego Tyzenhauza z lat 1765–1767. Mieszkańców uznano za chłopów „ciągłych” i narzucono im pańszczyznę. W 1767 r. we wsi był młyn (wzm. młynarz Martin Bohuszyk) [NGAB, f. 1928, op. 1, nr 171].

Ukazcara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Wyczółkach uwłaszczono 13 gospodarstw mających po ok. 13–34 morgi, będących w posiadaniu 15 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono 11 gospodarstw i dwa ogrody. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 460 mórg ziemi oraz serwitut pastwiskowy. Chłopi zrezygnowali z praw serwitutowych w 1928 r. [APL, ZTL, sygn. 115].