Wólka Kościeniewicka

Patrz hasło: Piszczac.

Już w XVI w. występowała pod nazwą Wólka Kościeniewicka. Nazwa Wólka oznacza nową wieś założoną na terenie innej, która w początkowej fazie rozwoju miała okres wolnizny, czyli zwolnienia poddanych z powinności i danin. Dopełnienie Kościeniewicka pochodzi od Kościeniewicz, na obszarze których założona została Wólka Kościeniewicka.

W okresie przedrozbiorowym była częścią powiatu i województwa brzeskolitewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kościeniewicze [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kościeniewicze [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Wólka Kościeniewicka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Kościeniewicze [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Piszczac [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Piszczac [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Kolonia Wolańska, Puhary A, Puhary B [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1864 r. odnotowano we wsi takie nazwy terenowe: Glinki, Kaleniec, Średnie Branie, Wyremb [APL, ZTL, sygn. 112].

W 1864 r. we wsi zostali uwłaszczeni: Bajkowski Teodor, Borek Jaśko, Czebrach Iwan, Czebrach Iwan, Czebrach Łukasz, Czebrach Stach, Gołubczik Aleksandr, Gołubczik Demian, Kulczycki Stefan, Mackiewicz Fedor, Makarewicz Andriej, Parchomiuk Kuprijan, Parchomiuk Lewko, Parchomiuk Sachar, Parchomiuk Sidor, Parchomiuk Uljan, Pawlukiewicz Nikanor, Pawłukowicz Ignatij, Pawłukowicz Melan, Pawłukowicz Nikołaj, Triczik Pietr, Triczuk Jan [APL, ZTL, sygn. 112].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1999 odkryto 12 stanowisk. Do najstarszych znalezisk należy rdzeń i wiór krzemienny ludności zbieracko-łowieckiej z późnego paleolitu (brak afiliacji kulturowej). Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej, wyróżniono ślad osadniczy z późnej epoki brązu (kultura łużycka) oraz średniowiecza wczesnego (XII-XIII w.) i późnego, także bliżej nieokreślonego okresu nowożytnego. Ponadto w kilku przypadkach nie określono chronologii nielicznych niecharakterystycznych wytworów krzemiennych i ułamków ceramiki [NID, AZP obszar 63-88].

Dokładna data założenia wsi nie jest znana. W 1569 r. pojawia się określenie „za Woleju Kostieniewskoju”, ale nie ma możliwości jednoznacznie stwierdzić czy należy odnosić ją do Wólki Kościeniewickiej, czy może do Kościeniewicz. Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1580 r. [NGAB, f. 1705, op. 1, nr 78].

Wólka Kościeniewicka stanowiła przez cały okres przedrozbiorowy część dóbr Kościeniewicze i dzieliła ich losy (zob. Kościeniewicze). Pierwszym znanym jej posiadaczem był kniaź Aleksander Proński. W 1580 r. zastawił ją Janowi Świderskiemu za 1000 kop groszy litewskich na trzy lata. Prawdopodobnie Świderski w 1584 r. został wieczystym właścicielem wsi. Około połowy XVII w. dobra kościeniewickie były w rękach chorążego brzeskiego Aleksandra Szujskiego, gdyż wraz z ręką jego córki Anny otrzymał je stolnik liwski i późniejszy kasztelan miński Stefan Rusiecki. Po jego śmierci w 1671 r., schedę po nim objął jego syn Stanisław, prowadzący aktywną działalność polityczną w powiecie (był m.in. posłem do Augusta II, a w 1713 r. przewodził sejmikowi fiskalnemu). Po jego śmierci w marcu 1720 r. wybuchł spór o majątek po nim pomiędzy wdową Anna z Tryznów Rusiecką i młodszym bratem zmarłego Aleksandrem Rusieckim. W połowie XVIII w. Wólka Kościeniewicka znajdowała się w rękach Jozafata Ursyna Rusieckiego, który w lipcu 1765 r. sprzedał Kościeniewiecze i Wólkę Kościeniewicką podstolemu warszawskiemu Janowi Szymańskiemu. W 1775 r. jako właściciel występuje Ignacy Oziembłowski. W czerwcu 1780 r. żona Oziembłowskiego, Katarzyna z Narkiewiczów w imieniu swoim i syna Jana Oziembłowskiego sprzedała Kościeniewicze za 10010 zł swej córce Anieli, która wyszła za mąż za podczaszego buskiego Marcina Chociszewskiego. Chociszewscy wkrótce zastawili wieś podstarościcom brzeskim Jackowi i Teresie Paszkowskim, a 10 czerwca 1783 r. sprzedali dobra Kościeniewicze razem z Wólka Kościeniewicką generałowi Józefowi Bielakowi i jego żonie Kunegundzie z Józefowiczów za 100 tys. zł. polskich. W 1794 r. zmarł Józef Bielak. W 1795 r. w wyniku podziału spadku po nim Wólka Kościeniewicka trafiła w ręce Mustafy Bielaka (zm. 1834). W wyniku postępowania spadkowego majątek stał się własnością jego córki Felicjanny Buczackiej (zm. 1836). Dobra przeszły wówczas na własność jej synów Aleksandra, Jakuba, Jana i Adama (każdy po ¼ całości). W 1856 r. Jakub kupił cześć Jana. W tym samym roku odsprzedał swoją część (1/2 całości) Wawrzyńcowi Nowakowskiemu, a ten zaraz potem zbył ją na rzecz Juliana Harbaszewskiego. W tym samym roku pozostałe części po śmierci braci odziedziczył Jakub Buczacki, który ponownie sprzedał je Wawrzyńcowi Nowakowskiemu, który natychmiast sprzedał je Harbaszewskiemu. Ten w 1857 r. sprzedał Wólkę Kościeniewicką Eliaszowi Bielakowi. W 1879 r. odziedziczyły ją jego żona Maria z Tuhan Baranowskich i dzieci: Jakub, Amelia, Zofia i Stefan Bielakowie. W 1880 r. na licytacji majątek nabył Kazimierz Ożarowski. W 1889 r. odziedziczyły go jego dzieci Florian i Marianna, które sprzedały go w tym samym roku Janowi Charzyńskiemu. Ten wydzielił z niego w 1894 r. folwark Puhar A (200 dziesięcin). Samą Wólkę w 1896 r. nabyli Piotr i Katarzyna Piwoni, Michał i Zofia Zubelewicz, Marcin i Katarzyna Buczyński. W kolejnych dochodziło do kolejnych zmian właścicielskich. Z kolei Puhar A, po zmianach właścicielskich w 1912 r. stał się własnością Banku Włościańskiego, a po I wojnie światowej Skarbu Państwa, który dokonał jego parcelacji. W 1930 r. jego części posiadali m.in.: Jakub Najdyhor i Tadeusz Surdykowski [APL OR, HBP, sygn. 251, 251a, KAP, 1930, s. 534].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Pierwotnie należeli oni prawdopodobnie do parafii w Piszczacu. Po fundacji samodzielnej parafii w Kościeniewiczach w 1670 r., leżącej w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, to do niej należeli wierni z Wólki Kościeniewickiej. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Wólce Kościeniewickiej było 12 rodzin unickich [APL, CHKGK, sygn. 145, k. 17]. W 1904 r. w Wólce Kościeniewickiej zamieszkiwało 192 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła. W 1907 r., we wsi doliczono się tylko jednej osoby prawosławnej [APL, KPCH, sygn. 52, 55].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii rzymskokatolickiej w Piszczacu przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej zamknięciu przez władze carskie w 1878 r. należeli do parafii w Białej Podlaskiej, a następnie po erygowaniu parafii rzymskokatolickiej w Tucznej w 1882 r. do tejże (chociaż prowadzono nadal oddzielne księgi metrykalne dla parafii piszczackiej). W okresie II Rzeczypospolitej katolicy należeli do parafii rzymskokatolickiej Podwyższenia Krzyża Świętego w Piszczacu [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie nadal należą do niej.

W 1775 r. we wsi wykazano 8 dymów. W 1790 r. było 13 dymów pańszczyźnianych (w tym 1 nowoprzybyły) oraz 1 dym dworski [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Wólce Kościeniewickiej znajdowało się 18 domów zamieszkanych przez 128 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 229]. W 1863 r. mieszkały tam 104 osoby [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 198 osób [PKSG za 1887, s. 19]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 35 budynkach zamieszkiwało 204 osób, w tym 202 wyznania rzymskokatolickiego i 2 prawosławnego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1943 r. we wsi przebywało 291 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Wólce Kościeniewickiej mieszkało 87 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Wólki Kościeniewickiej na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Wółce Kościeniewickiej uwłaszczono 15 gospodarstw mających po ok. 22–24 morgi, będących w posiadaniu 21 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono jeden plac. Poza nimi uwłaszczono jeszcze czterech gospodarzy. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 331 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i 26 wozów rocznie zbieraniny na opału. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy [APL, ZTL, sygn. 112].