Trojanów

Patrz hasło: Piszczac.

Nazwa pochodzi prawdopodobnie od imienia Trojan. Obszar na którym założono folwark Trojanów pierwotnie stanowił część Połosek nazywaną „obrębem trojanowskim” lub „włókami trojanowskimi”, po raz pierwszy wzmiankowanymi w 1626 r. [VUB, F4(A1677)34268].

W okresie przedrozbiorowym osada leżała w województwie i powiecie brzeskim (brzeskolitewskim). Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. wieś znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Trojanów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Połoski [APL, BKSW, sygn. 3], od 1919 r. w gminie Piszczac. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Trojanów [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Połoski [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1962 r. po likwidacji tej gromady osadę włączono do gromady Piszczac [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 85]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Piszczac [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1901 r. we wsi posługiwano się takimi nazwami terenowymi: Brzeziny, Chrudy, Czarne Błoto, Glinki, Gorodyszcze, Grudy, Kontek, Lachodec, Lisie Jamy, Podlesie, Potok, Smolarnia, Trojanki, Wierzbiny [APS, Plany folwarków, sygn. 237–238].

W 1864 r. we wsi zostali uwłaszczeni: Bobko Pietr, Bożik Iwan, Chwesiuk Ławrentij, Daniluk Anton, Dawidiuk Grić, Demczuk Iwan, Gawriluk Maksim, Godziuk Ignatij, Godziuk Michaił, Gomolicka Iwanicha, Jaksimiuk Tymosz, Kratiuk Stach, Lewczuk Jakub, Maniuszko Iwan, Martyniuk Wojtiech, Moniuszko Jurko, Nieścioruk Iwan, Ostapiuk Maksim, Ostapiuk Stepan, Romaniuk Aleksandr, Romaniuk Iwan, Romaniuk Jakub, Romaniuk Pietr, Romaniuk Wasilij, Sołoducha Michaił, Stelmach Nikita, Żeszko Artem, Żuk Grić, Żuk Osip, Żuk Pietr, zas w folwarku Trojanów: Bebko Stepan, Dawidiuk Iwan, Niestieruk Kuźma, Redko Iwan, Tifon Iwan [APL, ZTL, sygn. 104].

Brak informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1990 w ramach AZP [NID, AZP obszary: 62-90 i 63-90].

Trojanów powstał w wyniku reform prowadzonych przez podskarbiego litewskiego Antoniego Tyzenhauza, jako folwark królewski. Wzmiankowany po raz pierwszy w 1775 r., nie ma o nim wzmianki w 1769 r., co wyznacza przybliżone daty jego założenia [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511; VUB, F4–(A1681)34271].

W okresie przedrozbiorowym własność monarsza stanowiąca część ekonomii brzeskiej. W 1794 r. król Stanisław August Poniatowski nadał klucz trojanowski (Bokinka Królewska, Choroszczynka, Dąbrowica Wielka i Połoski), niezgodnie z obowiązującym prawem, w dożywotnie posiadanie dla Jana Hornowskiego [APR, ZDP, sygn. 21763]. Nadania tego nie zaakceptowały zaborcze władze austriackie, które w 1803 r. wydzierżawiły go na sześć lat Józefowi Dunowskiemu. W tym czasie, 21 marca 1809 r. władze austriackie sprzedały te dobra narodowe. Klucz trojanowski na publicznej licytacji kupił Samuel Tupalski [APR, ZDP, sygn. 13008]. Ten jednak w 1810 r. złożył oficjalne oświadczenie, że „nie dla mnie, nie dla moich sukcesorów, ale jedynie całe to kupna nabycie przez przyjaźń dla ks. Aleksandra Sapiehy (…) uczyniłem”. Stąd też wsie Choroszczynka i Bokinka Królewska stały się własnością Sapiehy już w 1809 r. [APL OCH, HW, sygn. 4/43]. W 1809 r. Sapieha sprzedał folwark Trojanów z wsią Połoski (część) Bekirowi i Elżbiecie z Baranowskich Bielakom. Inna wersja mówi, że najpierw majątek kupił Samuel Bielak, który dopiero w 1821 r. sprzedał go Bekirowi. W 1834 r. Bekir i Elżbieta sprzedali 2/3 dóbr Janowi Borysławskiemu, pozostawiając sobie tylko folwark na gruntach wsi Połoski. Folwark Trojanów w 1845 r. kupili Klemens i Ludwika Rząśniccy. Potem majątek odziedziczyły po nich jego dzieci: Adolf, Ferdynand, Maksymilia Mrozowska, Albertyna Dąbrowska, Klaudyna Trzebieńska. Do 1871 r. 4/5 dóbr kupiła Aleksandra Sydow, resztę posiadała Albertyna Dąbrowska. Jej dzieci sprzedały ją Zysowi Kaganowi i Konstantemu Gorazdowskiemu. W kolejnych latach właściciele majątku wielokrotnie zmieniali się. Wśród nich byli m.in.: Stanisław Sunderland, Mejsze Rejzenberg, Johan Gert, Antoni Białowiejski, Marian Gozdawa-Reklewski, Grigorij Michalenko, Bank Włościański (od 1913 r.), a potem Skarb Państwa Polskiego [APL OR, HBP, sygn. 40, 708; Gmina Piszczac, 2018, s. 95].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii w Piszczacu przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej zamknięciu przez władze carskie w 1878 r. należeli do parafii w Białej Podlaskiej, a następnie po erygowaniu parafii rzymskokatolickiej w Tucznej w 1882 r. do tejże (chociaż prowadzono nadal oddzielne księgi metrykalne dla parafii piszczackiej). Od okresu II Rzeczypospolitej katolicy należą do parafii rzymskokatolickiej Ścięcia św. Jana Chrzciciela w Choroszczynce [APL, SPB, sygn. 477].

W okresie przedrozbiorowym brak informacji o wiernych unickich mieszkających przy folwarku (m.in. Trojanów nie występuje w spisie sporządzonym między 1798 a 1800 r.). Unici, którzy osiedli w Trojanowie w XIX w. należeli do parafii w Połoskach. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego prawosławni zniknęli z krajobrazu wsi.

W 1775 r. wykazano 1 dym dworski [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511]. W 1887 r. w Trojanowie zamieszkiwało 31 osób [PKSG za 1887, s. 107]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w miejscowości w 17 budynkach zamieszkiwało 99 osób wyznania rzymskokatolickiego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1943 r. we wsi mieszkało 271 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Trojanowie zameldowanych było 127 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Trojanowa na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Trojanowie uwłaszczono 20 gospodarstw mających po ok. 26–30 mórg. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono pięć gospodarstw i 6 ogrodów. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 705 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny zezwalał 23 osadom rąbać po błotach i ługach chrust, iwy, łozy i wierzby – dwa wozy rocznie na remont ogrodzeń oraz zbierania dwóch wozów igliwia na ściółkę oraz kosić wóz osoki rocznie. Chłopi zrezygnowali z praw serwitutowych w 1928 r. [APL, ZTL, sygn. 104].