Piszczac / Piszczac Kolonia

GMINA MIEJSKO-WIEJSKA PISZCZAC

Poniżej znajdują się wybrane  informacje dotyczące gminy Piszczac oraz wiosek/sołectw wchodzących w jej skład. Zestawienie to, mimo obiektywnego faktu, że Piszczac nie jest wielką, znaną i bogatą wspólnotą samorządową, a zainteresowanie nią i promowanie jej znajduje się in statu nascendi, nie ma charakteru całościowego. Zadaniem wykazu jest natomiast umożliwienie i ułatwienie korzystającym z dobrodziejstw Internetu Czytelnikom relatywnie szybkie zapoznanie się z bieżącym życiem i problemami gminy. Na ile to możliwe (przy ograniczeniu źródeł wiedzy jedynie do stron internetowych) poniższe informacje-linki daję też posobność zapoznania się z dziejami Piszczaca (miasta od 01.01. 2024 r.) i wchodzących w skład gminy wiosek.

Gmina położona jest (zwłaszcza okolice Chotyłowa) na trasie otwartej w 1867 roku linii kolejowej Warszawa-Brześć, stanowiącej część newralgicznego szlaku Berlin – Warszawa – Moskwa. Przebiega przez nią również trasa europejska E30 (droga krajowa nr 2). Nie oznacza to, że na terenie gminy nie warto się zatrzymywać. Ze względu na swoje walory przyrodnicze i historyczne oferuje ona szereg atrakcji związanych z pogranicznych charakterem styku kultur, obyczajów i religii.

Najważniejszym, swego rodzaju centralnym repozytorium informacji o Piszczacu jest oficjalna strona https://piszczac.biuletyn.net/. Zawiera zarówno informacje dotyczące miasta Piszczac, jak i całej gminy. Strona ma charakter Biuletynu Informacji Publicznej i dlatego dominują w niej informacje z zakresu administracji samorządowej. Przekonują do tego umieszczone na pasku pionowym (w lewej części strony głównej) zakładki uporządkowane w następujący sposób: Władze, Urząd Miejski; Uchwały, zarządzenia, rejestry; Prawo; Budżet i przetargi; Wybory. W tym pakiecie informacji brakuje zatem wielu informacji pokazujących specyfikę miasta i gminy oraz problemy mieszkańców.  W jakiś sposób lukę te wypełnia profil na fb „Piszczac – To Lubię”  opatrzony podtytułem: „strona Gminy Piszczac, na której można znaleźć najświeższe informacje”.

Nieco więcej informacji, podanych z perspektywy innej niż rządowe prace zlecone, z większą uwagą traktujące specyfikę gminy, można znaleźć na stronie Gmina Piszczac. Samorządowy Portal Internetowy . Chodzi zwłaszcza o te umieszczone na górnym pasku poziomym na stronie głównej. Linki do nich zostały umieszczone w poniższych merytorycznych częściach tego wykazu.

INFORMACJE OGÓLNE

MIASTO PISZCZAC   (integralne części Piszczaca: Długa , Rynek , Szewele  , Średnia , Zamoście )

Piszczac, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII: Perepiatycha – Pożajście, Warszawa 1887, s. 232.  

Piszczac, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 455.  

Piszczac miasto w liczbach

Posiedzenia Rady Miejskiej

GMINA PISZCZAC (W 1973 r. Piszczac został siedzibą gminy w powiecie bialskim województwa lubelskiego, od 1975 r. w województwie bialskopodlaskim. Obecnie, po reformie terytorialnej, ponownie w powiecie bialskim. Siedziba gminy, Piszczac, od 01.01. 2024 r. posiada status miasta).

Gmina Połoski, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII: Perepiatycha – Pożajście, Warszawa 1887, s. 728.

Piszczac (gmina)

 Gmina Piszczac w liczbach

GMINA WIEJSKA PISZCZAC POWIAT BIALSKI   (plik pdf., ss. 4)

Najważniejsze statystyki GUS dla gminy Piszczac  (plik pdf., ss. 61)

Piszczac, dane statystyczne  

Statut Gminy Piszczac  (plik pdf., ss. 27)

Lokalny Program Rewitalizacji Gminy Piszczac na lata 2017 – 2023  

Gminny Program Rewitalizacji Gminy Piszczac do roku 2030  (plik pdf., ss. 391)

Gminna Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych dla Gminy Piszczac 2014-2020  (plik pdf., ss. 45)

STRATEGIA ROZWOJU PONADLOKALNEGO PRZYGRANICZNEGO OBSZARU FUNKCJONALNEGO AKTYWNE POGRANICZE NA LATA 2022-2030  (plik pdf., ss. 126)

STRATEGIA ROZWOJU GMINY PISZCZAC NA LATA 2008 – 2015  (plik pdf., ss. 61)

Aktywne pogranicze. Projekt diagnozy społeczno-gospodarczej obszaru Przygranicznego Obszaru Funkcjonalnego Aktywne Pogranicze, Marzec 2021  (plik pdf., ss. 55)

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO  GMINY PISZCZAC

Raport o stanie gminy Piszczac za rok 2021  (plik pdf., ss .60)

Raport o stanie gminy Piszczac za rok 2023   (plik pdf., ss . 55)

Raport o stanie gminy za rok 2019 (plik pdf., ss. 62)

Raport o stanie Gminy Piszczac za 2018 rok

Mapa gminy  

Mapa gminy Piszczac  

Wykaz sołtysów Gminy Piszczac 2024 – 2029 rok  

Miejscowości i sołtysi wykaz

Sołectwa

Chotyłów

Wieś Chotyłów w liczbach

Chotyłów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 640.  

Dąbrowica Mała   (integralne części wsi: Kuliki, Zamoście)

Wieś Dąbrowica Mała w liczbach

Dąbrowica Mała  (historia wsi)

Dąbrowica (5) ”D. wielka i mała”, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 930.  

Dobrynka (integralne części wsi: Grabówka Lisisko, Połód, Pulcia, Zaleszczyk, Załuże, Zapopław)

Wieś Dobrynka w liczbach

Stacja Dobrynka   

Janówka (gmina Piszczac)

Wieś Janówka w liczbach

Janówka (7), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 431.  

Kościeniewicze   (integralne części wsi Kościeniewicze – Dziewulszcyzna, Koście niewicze-Kolonia, Lutnia, Maciejówka, Podżar, Zagościniec  )

Wieś Kościeniewicze w liczbach

Kościeniewicze (Polska), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 455.  

Nowy Dwór (powiat bialski)  

Wieś Nowy Dwór w liczbach

Ortel Królewski Pierwszy

Ortel Królewski Drugi  

Ortel (1), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VII: Netrebka – Perepiat, Warszawa 1886, s. 605.

Piszczac Pierwszy   (nazwa oboczna: Kolonia Piszczac Pierwszy, integralne części wsi: Borowe, Piszczac Pierwszy  , Chmielne  [patrz też:  Chmielne, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo, Warszawa 1900, s. 307] , Pod Torem  , Za Torem (Piszczac Pierwszy)  

Piszczac Drugi    (nazwa historyczna: Pod Lasem)

Piszczac Trzeci  (nazwa oboczna: Kolonia Piszczac Trzeci, Piszczac-Kolonia Trzecia. Wieś o nazwie Piszczac Trzeci utworzono 1 stycznia 2014 roku włączając do niej jako części wsi dotychczasowe kolonie Hulcze oraz Podpołoski)  

Piszczac-Kolonia  

Połoski (integralne części wsi : Kompony , Wyczos )

Połoski 1, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII: Perepiatycha – Pożajście, Warszawa 1887, s. 728.

Połoski Nowe   (do 31.12.2012 Nowe Połoski)

Połoski Stare   (do 31.12.2012 Stare Połoski)

Popiel (województwo lubelskie)  

Wieś Popiel w liczbach

Trojanów (województwo lubelskie)

Wieś Trojanów w liczbach

Trojanów (6), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII: Szlurpkiszki – Warłynka, Warszawa 1892, s. 480.  

Wólka Kościeniewicka   (integralne części wsi Kolonia Wolańska Puhary B, Wyżyniec)

Wieś Wólka Kościeniewicka w liczbach

Kościeniewicka Wólka, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 455.  

Wyczółki (województwo lubelskie)

Wieś Wyczółki w liczbach

Wyczółki (6), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 75.

Zahorów (nazwa historyczna: Zagórów)

Wieś Zahorów w liczbach  

Zalutyń

Wieś Zalutyń w liczbach  

Zalutyń, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 350.  

AKTUALNOSCI

Piszczac – To Lubię na fb  Nazywana stroną Gminy Piszczac, na której można znaleźć najświeższe informacje. Medium to odgrywa ważną rolę w pozyskiwaniu bieżących informacji, choć pojawiają się wśród nich i te natury historycznej). Gmina nie posiada regularnie wydawanego periodyku, który na trwale mógłby pełnić rolę lokalnego nie tylko komunikatora, ale też miałby potencjał forum wymiany myśli, regionalnej publicystyki etc. Te znane i zdigitalizowane znajdują się w zasobach Bialskiej Biblioteki Wirtualnej  (z tagiem Piszczac) Często, sądząc po charakterystyce „piszczackiego zasobu” w BBW były to edytorskie efemerydy, przedsięwzięcia trwające relatywnie krótko. Na przykład w okresie od 2010 do 2014 wydawano pismo „Gmina Piszczac. Bezpłatny Biuletyn Informacyjny” (opracowanie Ewa Koziara). Wcześniej w l. 1990-1995 publikowano „Biuletyn Informacyjny” wydawany przez Radę Gminy Piszczac. W l. 2016-2022 ukazywał się „Głos Piszczaca” z podtytułem „Pismo Mieszkańców Gminy” (red. Jacek Korwin). Totalna efemerydą okazał się periodyk „Nasza Gmina Biuletyn Informacyjny Gminy Piszczac”, opublikowany najpewniej tylko raz w  2009 r.  Trudno między tymi zmieniającymi nazwy wydawnictwami znaleźć wzajemne związki. Nieco inny cel miało kilka informatorów ukazujących się pod tytułem „Gmina Piszczac. Informator”. Jako ciekawostkę uznać można wiejskie czasopismo „Nasza Dobrynka : czasopismo mieszkańców wsi Dobrynka”  , które zadebiutowało (R.1, nr 1) w roku 2025.

Aktualności  (na stronie gminy)

Wszystko o Gminie Piszczac – Nieoficjalnie   

Gmina Piszczac Nieoficjalnie na fb  

podlasianin.com.pl  (z tagiem Piszczac)

Radio Biper  (z tagiem Piszczac)

Biala.24  (Gmina Piszczac wiadomości)

Biała się dzieje  (z tagiem Piszczac)

Biała Podlaska nasze miasto  (z tagiem Piszczac)

Kurier Lubelski  (z tagiem Piszczac)

Dziennik Wschodni  (z tagiem Piszczac)

ŻYCIE RELIGIJNE

Parafie gminne, wykaz

Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Piszczacu   (parafia erygowana w 1566 r. Kościół murowany, wybudowany w 1907 roku jako cerkiew prawosławna. Terytorium parafii obejmuje: Chotyłów, Dąbrowica Mała, Dobrynka, Piszczac, Piszczac Drugi, Piszczac-Kolonia, Piszczac Pierwszy, Piszczac Trzeci, Popiel, Wólka Kościeniewicka, Wyczółki oraz Zalutyń. Parafia posiada kaplicę w Dobrynce.

Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego, Piszczac   (Dekanat terespolski, o parafii na stronie diecezji siedleckiej)

Parafia Rzymskokatolicka pod wezwaniem PODWYŻSZENIA KRZYŻA ŚWIĘTEGO W PISZCZACU   (strona parafii)

Historia parafii

Proboszczowie w Piszczacu  

Parafia Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski w Kościeniewiczach  

(rzymskokatolicka, erygowana w 1930 r., funkcję kościoła parafialnego pełni dawna cerkiew unicka z XVII w., następnie zamieniona na prawosławną)

Parafia NMP Królowej Polski, Kościeniewicze   (Dekanat bialski-południe)

Parafia Matki Bożej Różańcowej w Ortelu Królewskim (Dawna cerkiew unicka, obecnie kościół Matki Boskiej Różańcowej. Świątynia zbudowana staraniem ks. Teodora Bieleckiego w 1706 r. w miejscu cerkwi z 1660 r. jako cerkiew unicka pw. św. Dawida i Romana).

Historia i opis kościoła  

Strona parafii w Ortelu Królewskim   

Parafia MB Różańcowej, Ortel Królewski   (Dekanat bialski-południe)

Parafia Trójcy Świętej w Połoskach  (Parafia unicka w Połoskach, dysponująca własną świątynią, powstała najpóźniej w 1726. W 1891 wzniesiono nową drewnianą cerkiew prawosławną. W 1919 obiekt zrewindykowany na rzecz Kościoła katolickiego i przemianowany na katolicki kościół filialny parafii w Tucznej. W latach 1941–1947 świątynia ponownie znajdowała się w rękach cerkwi prawosławnej. W 1966 obiekt został wyremontowany i od 1973 r. jest siedzibą parafii rzymskokatolickiej).

Parafia Trójcy Świętej, Połoski  (Dekanat terespolski)

Strona parafii w Połoskach   

Cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Zahorowie  (parafia reaktywowana i odbudowana w l. w 1990-1993)

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE (FUNDACJE, STOWARZYSZENIA)

STRATEGIA WSPÓŁPRACY GMINY PISZCZAC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI 2011-2016  (plik pdf. ss. 52, dokument ten wymienia 29 organizacji społecznych, w innym mowa jest o formalnej 26 organizacjach pozarządowych) 

Konsultacje Programu Współpracy Gminy Piszczac z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie na 2026 r.  (plik pdf., ss. 6)

Sprawozdanie z realizacji programu współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznym i o wolontariacie za 2024 r.  (plik pdf., ss. 2)

Organizacje pozarządowe  

Stowarzyszenie Społeczno-Oświatowe „Żyć godnie” w Zalutyniu  

Ponadlokalny Przygraniczny Obszar Funkcjonalny „Aktywne Pogranicze”  

Stowarzyszenie Twórców Ludowych „Mała Ojczyzna” w Piszczacu  

Stowarzyszenie Promocji i Rozwoju „Nasza Wieś” w Ortelu Królewskim  

Na terenie gminy funkcjonuje siedem jednostek OSP, w tym dwa oddziały kobiet. Straż posiada 11 samochodów, a oddziały z Piszczaca i Chotyłowa są zarejestrowane w Krajowym Systemie Ratownictwa.

Ochotnicza Straż Pożarna w Kościeniewiczach  

Ochotnicza Straż Pożarna w Chotyłowie  

Ochotnicza Straż Pożarna w Piszczacu  

Ochotnicza Straż Pożarna w Dobrynce  

Ochotnicza Straż Pożarna w Dąbrowicy Małej   

Ochotnicza Straż Pożarna w Ortelu Królewskim  

Ochotnicza Straż Pożarna w Połoskach  

Koło Gospodyń Wiejskich „Jagodzianki z Puhar” (gmina Piszczac)  

Koło Gospodyń Wiejskich „Dworzanki” w Piszczacu Kolonii   

Koło Gospodyń Wiejskich w Piszczacu  

Koło Gospodyń Wiejskich w Kościeniewiczach  

Koło Gospodyń Wiejskich w Dobrynce  

Koło Gospodyń Wiejskich w Chotyłowie  

Koło Gospodyń Wiejskich w Dąbrowicy Małej  

KULTURA I EDUKACJA (patrz też niżej SPORT)

Gminne Centrum Kultury i Sportu (GCKIS)    (tu dostępne STATUT GCKIS, Sprawozdanie z działalności GCKiS w Piszczacu w 2018 roku; Sprawozdanie merytoryczne GCKiS w Piszczacu w 2017 roku; Diagnoza potrzeb kulturalnych GCKiS 2017; Sprawozdanie z działalności GCKiS w Piszczacu w 2016 roku)

Gminna Biblioteka Publiczna   ( z filiami w Chotyłowie i Połoskach)

Gminna Biblioteka Publiczna w Piszczacu na fb  (funkcjonuje ponad 60 lat)

Gminne Centrum Kultury i Sportu w Piszczacu na fb  (powstało w 2016 roku)

Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Piszczackiej

Zespół Dziecięcy „Chotyłowiacy” w Chotyłowie  

Zespół „Na swojska nutę” z Zahorowa  

M. Laudy, Wasylówka w Dąbrowicy Małej  (dotyczy Bazylego Albiczuka,  malarza prymitywisty ur. w Dąbrowicy Małej.  Patrz więcej: Bazyli Albiczuk – podlaski Nikifor  oraz ALBICZUK Bazyli (1909-1995), malarz, twórca nieprofesjonalny

G. Józefczuk, Kody kulturowe Podlasia

Szkoła Podstawowa im. Kornela Makuszyńskiego w Piszczacu w Zespole Placówek Oświatowych w Piszczacu  

Szkoła Podstawowa im. Tadeusza Kościuszki w Chotyłowie w Zespole Placówek Oświatowych w Chotyłowie  

Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II w Połoskach  

Przedszkole Samorządowe w Chotyłowie   

Przedszkole Samorządowe w Piszczacu   

Zespół Placówek Oświatowych w Piszczacu  

Zespół Placówek Oświatowych w Chotyłowie  

Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Zalutyniu   (w skład którego wchodzą: Szkoła Podstawowa Specjalna, Szkoła Specjalna Przysposabiająca do Pracy oraz internat).

ZABYTKI I ATRAKCJE TURYSTYCZNE PISZCZACA I GMINY

WOJEWÓDZKA EWIDENCJA ZABYTKÓW – WOJEWÓDZTWO LUBELSKIE (w wykazie znajduje się 61 obiektów, plik pdf., ss. 4)

Chotyłów – budynek dworca kolejowego z 1868 r. wraz z otoczeniem  (Zabytkowa stacja kolejowa w stylu dworkowym z 1867 roku, murowany dom dróżnika z 1867 roku).

Dobrynka – cmentarz wojenny niemiecko – austriacki z I wojny światowej  

Cmentarz wojenny w Dobrynce  

Kościeniewicze – założenie dworsko-ogrodowe Zagościniec z 1870 r.  (dwór, tereny dawnego sadu, dawnego podjazdu i części gospodarczej)

Kościeniewicze – dawna cerkiew unicka z przełomu XVII/XVIII w.   (obecnie kościół parafii rzymskokatolickiej pw. Najświętszej Marii Panny Królowej Polski)

Ortel Królewski Pierwszy – kościół parafialny pw. Matki Bożej Różańcowej    (dawna cerkiew unicka z przełomu XVII/XVIII w. z wyposażeniem wnętrza, otoczeniem i drzewostanem w granicach cmentarza kościelnego)

Piszczac – kaplica cmentarna z początku XIX w.  

Połoski – kościół parafialny pw. św. Trójcy   (dawna cerkiew prawosławna z IV ćw. XIX w. z otaczającym drzewostanem)

Zalutyń – założenie dworsko-ogrodowe z II poł. XIX w.    (dwór, park)

Kaplica cmentarna w Piszczacu, zbudowana z drewna ok. 1800 r.  

Kościół Matki Boskiej Różańcowej w Ortelu Królewskim ( Dawna cerkiew unicka, obecnie kościół Matki Boskiej Różańcowej. Świątynia zbudowana została staraniem ks. Teodora Bieleckiego w 1706 r. w miejscu cerkwi z 1660 r. jako cerkiew unicka pw. św. Dawida i Romana).

Kościół parafialny Podwyższenia św. Krzyża

Ortel – cerkiew unicka  

Nekropolia rzymskokatolicka w Ortelu Królewskim Pierwszym (założona jako cmentarz unicki, następnie użytkowana przez parafię prawosławną).

Ortel Królewski Kościół pw. Matki Bożej Różańcowej w Ortelu Królewskim  

Podlaska kamienna baba – kamienny krzyż przy prezbiterium kościoła w Piszczacu  

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Piszczacu   (w latach 1840–1875 kościół w Piszczacu był użytkowany zarówno przez parafię łacińską, jak i przez miejscowych unitów. W 1892 władze rosyjskie zamknęły rzymskokatolicką placówkę duszpasterską w Piszczacu, a jej świątynię nakazały zaadaptować na cerkiew. Trzy lata później dawny kościół został całkowicie rozebrany, a z pozyskanego w ten sposób materiału zbudowano w Piszczacu szkołę. Nowy kościół został zbudowany w Piszczacu w 1906 i działał jako filia parafii w Terespolu).

Cmentarz żydowski w Piszczacu ; Tenże na stronie  www.sztetl.org.pl  Więcej info (z galeria fotografii autorstwa Rafała Zubkowicza) o tym cmentarzu  

Drewniana cerkiew unicka w Kościeniewiczach  (zbudowana w latach 1673–1682, obecnie kościół rzymskokatolicki pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski)

Drewniana cerkiew unicka w Ortelu Królewskim  (obecnie kościół parafialny rzymskokatolicki pw. Matki Boskiej Różańcowej, wzniesiona w 1706 r. przez cieślę Nazara)

Drewniana cerkiew prawosławna w Połoskach  (zbudowana w II poł. XIX w., obecnie kościół rzymskokatolicki pw. św. Trójcy)

Dwór murowany rodziny Komorowskich w Zalutyniu   (wzniesiony w II poł. XIX w. w parku krajobrazowym z XIX w., obecnie szkoła)

Zabytkowa stacja kolejowa w Chotyłowie   (w stylu dworkowym z 1867 roku)

Murowany dom dróżnika w Chotyłowie   (z 1867 roku)

Pomnik Niepodległości w Ortelu Drugim Królewskim  (pomnik został zbudowany z inicjatywy dyrektora i nauczycieli miejscowej szkoły podstawowej w 1928 r.)

Na królewskim szlaku  (Szlak Jagielloński)

HISTORIA

Internet nie oferuje nazbyt wiele informacji dotyczących dziejów Piszczaca. Poszukiwania natury bibliograficznej należy zacząć m. in. od katalogów Biblioteki Narodowej .  Warto sięgać do zasobów Teatru NN    (wyniki wyszukiwania dla: „Piszczac”). Podobnie rzecz wygląda jeśli chodzi o Bialską Bibliotekę Cyfrową    (wyniki wyszukiwania dla: „Piszczac”). Znaleźć tu można gminne informatory i zdigitalizowane wybiórczo miejscowe periodyki, np. Magiczne miejsca. Vademecum powiatu bialskiego,  (plik pdf., ss. 168); E. Koziara, Gmina Piszczac, informator  (plik pdf., ss. 38). Na stronie gminy informacji o historii Piszczaca jest niewiele, patrz: Historia Osady oraz Chronologia. Nie jest dostępna online monografia T. Demidowicza, Piszczac – zarys dziejów, Biała Podlaska 1999, ss. 23, (w serii Dawne Miasta i Miasteczka Południowego Podlasia, numer 9)

Ważkim tematem w dziejach Piszczaca są bez wątpienia miejscowi żydzi. Informacje, niestety, nie nazbyt bogate, na temat dziejów społeczności żydowskiej w Piszczacu dostępne są na stronie www.sztetl.org.pl  (oraz w zasobach Teatru NN, patrz wyżej). Patrz także monografia: M. Kubiszyn, Śladami Żydów. Lubelszczyzna. Lublin: 2011, s. 317–319.

Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy, red. (plik pdf., ss. 486)

E. Wolnicz-Pawłowska, „Piszczac” – propozycja nowej etymologii, Prace Filologiczne| 2009, 56, s. 37-48  

Sz. Kalinowski, Słownik podlaskich miejscowości : Ortel Książęcy, Piszczac, Tuliłów, Woroblin, Gościniec Bialski, 2008, 2, s. 51  

A.Kolasa, Działalność OUN – UPA w regionie bialsko-podlaskim, Radzyński Rocznik Humanistyczny, 7, 2009.  

A. W. Kaczorowski, Danusia z miasteczka Piszczac      (Żydzi piszczaccy, plik pdf. ss. 50)

W. Sakławski, Województwo lubelskie w 15 tomach „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego 1880-1904. Polskie Towarzystwo Geograficzne Oddział Lubelski; Zakład Kartografii Instytutu Nauk o Ziemi UMCS”. A.  

Bobryk, I. Kochan, Ślady przeszłości. Historia i teraźniejszość prawosławia na południowo-zachodnim Podlasiu w świadomości społecznej, Siedleckie Towarzystwo Naukowe, Siedlce 2010, ss. 970  

A. Kolasa, Średniowieczni osadnicy na ziemiach południowego Podlasia – zarys problematyki, „Radzyński Rocznik Humanistyczny”. 4, s. 41–42. 2006  

A. Panasiuk. Łomazy, Pieszczatka, Woin – dawne miasta królewskie w starostwie brzeskim (województwo brzesko-litewskie) w świetle lustracji z 1566 r. Studium gospodarczo-przestrzenne. „Wschodni Rocznik Humanistyczny”. 16 (3), s. 41, 2019.  

Historia wsi Dąbrowicy Małej    (autor: Tadeusz Czernik)

SPORT

Gminne Centrum Kultury i Sportu (GCKIS)    (tu dostępne STATUT GCKIS, Sprawozdanie z działalności GCKiS w Piszczacu w 2018 roku; Sprawozdanie merytoryczne GCKiS w Piszczacu w 2017 roku; Diagnoza potrzeb kulturalnych GCKiS 2017; Sprawozdanie z działalności GCKiS w Piszczacu w 2016 roku)

W Piszczacu ma swą siedzibę klub piłkarski znany jako Gminny Ludowy Klub Sportowy Lutnia Piszczac  , który jest sportową wizytówką gminy. Dwa sezony „Lutnia” grała nawet w IV lidze. Aktualnie występuje w klasie okręgowej Biała Podlaska. Dawne nazwy klubu to: „Partyzant” (w latach 1966-80), „Ludowy Pożarniczy Klub Sportowy”, powstała w 1972 roku Lutnia Chotyłów, a od  1998 roku przemianowana na Lutnia Piszczac.

Boisko Orlik w Piszczacu   (obiektem administruje GCKiS, na terenie gminy funkcjonują dwie siłownie  w Piszczacu i w Chotyłowie).

Uczniowski Ludowy Klub Sportowy „Lider” w Chotyłowie  ; Patrz też:  

Uczniowski Ludowy Piłkarski Klub Sportowy „Prymus” w Piszczacu  ; Patrz też:  

Uczniowski Ludowy Klub Sportowy „Gigant” w Dobrynce

Uczniowski Ludowy Klub Sportowy „Lutnia” w Zalutyniu

Uczniowski Ludowy Piłkarski Klub Sportowy „Sokół” w Piszczacu

Uczniowski Ludowy Piłkarski Klub Sportowy „Arka” w Piszczacu

Uczniowski Ludowy Piłkarski Klub Sportowy „Progres” w Połoskach

Ludowe Stowarzyszenie Sportu i Wypoczynku „Chotyłowiak” w Chotyłowie  

VIDEOTEKA

Liczne filmy z życia gminy oferuje TELEWIZJA PISZCZAC HD Patrz także Telewizja Gminy Piszczac  (dokumentująca wydarzenie kulturalne). Równie liczne są filmy/relacje wyprodukowane Biper TV  .  Na kanale Youtube znaleźć można skróty meczów piłkarskichKS Lutnia Piszczac . Na stronach samorządowych dostępne są transmisje online

Rady Miejskiej (patrz też Rada Miejska Piszczac ). Na wspomnianym kanale Youtube można obejrzeć wartościowe produkcje, np.Piszczac Na uwagę zasługuje film Piszczac – nasza piękna wieś 2023: Polacy na ratunek Żydom Inne produkcje poświęcone Piszczacowi, a dostępne na kanale patrz: YOUTUBE

Po raz pierwszy miejscowość wzmiankowana jako Piesczatka lub Pieszczatka (m.in. 1526 i 1588). W 1527 r. pojawia się jako Wola Pieszczacka. W XVII i XVIII w. najczęściej zapisywana pod nazwą Pieszczac. Pod dzisiejszą nazwą wzmiankowany w 1792 r. [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1474]. Nazwa Piszczac, według językoznawców, pochodzi od słowa ‘piaszczysty’ [NMP, 2009, t. 8, s. 504]. Obecnie istnieje pięć miejscowości o nazwie Piszczac – miasto i wsie: Piszczac Kolonia, Piszczac Pierwszy, Piszczac Drugi i Piszczac Trzeci. W okresie międzywojennym z folwarku Piszczac utworzono Kolonię Piszczac. Z kolei po II wojnie światowej z osady Piszczac wydzielono kolejne trzy kolonie, które w 2013 i 2014 r. przekształcono we wsie: Piszczac Pierwszy, Piszczac Drugi i Piszczac Trzeci.

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo w powiecie brzeskim województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego miasto włączone do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego [Michaluk D. 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Miasto

Lokowane w 1530 r. przez Pawła Kotwica na polecenie króla Zygmunta Starego na obszarze wcześniej założonej wsi [RGADA, f. 389, op. 1, nr 13]. Przywilej miejski potwierdzający nadanie prawa magdeburskiego został wystawiony przez Zygmunta Augusta 4 VIII 1569 r. [AVAK, t. 4, s. 93–96]. Piszczac pozbawiono praw miejskich na mocy zarządzenia z 12/24 grudnia 1869 r., które weszło w życie 1/13 stycznia 1870 roku. Ponownie uzyskał prawa miejskie 1 stycznia 2024 r. [DzU, 2023, poz. 1472].

W okresie przedrozbiorowym burmistrzami byli m.in.: Andrzej Czaplicki (1586), Eliasz Sołoduchowicz (1786), Omelian Samsonowicz (1789 i 1792) [Tastamenty, s. 89; LVIA, f. 11, ap. 1, nr. 1468, 1469, 1474]. Z kolei w XIX w. byli nimi m.in.: Józef Kozłowski, Stanisław Makarewicz i Hiacynt Telatycki.

Gmina

Po utracie praw miejskich Piszczac stał się w 1870 r. samodzielną gminą, składającą się z samej osady. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1919 r. przyłączono do niej gminę Połoski. W skład gminy Piszczac wchodziły wówczas: Choroszczynka, Chotyłów, Dobrynka, Nowy Dwór, Piszczac, Połoski, Popiel, Trojanów, Wołoszki i Zahorów. W 1933 r. utworzono w niej m.in. gromady: Piszczac Osada i Piszczac Kolonia [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. osada i kolonia weszły w skład gromady Piszczac, do której pierwotnie należały też Chotyłów i Zalutyń [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. jest siedzibą gminy Piszczac [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 12.11.2024) miasto Piszczac ma następujące części składowe: Długa, Rynek, Szewele, Średnia i Zamoście. Piszczac Kolonia ma część Ratarków, Piszczac Pierwszy – Borowe, Chmielne, Pod Torem, Za Torem, Piszczac Trzeci – Hulcze i Podpołoski [https://eteryt.stat.gov.pl/].

Ulice

W Piszczacu są obecnie ulice: 3 Maja, Bialska, Brzozowa, Cmentarna, Daleka, Dworska, Kaczeńcowa, Klonowa, Kodeńska, Krótka, Lipowa, Łąkowa, Młynarska, Nowatorska, Piwna, Polna, Robotnicza, Rolnicza, Rynkowa, Słoneczna, Sosnowa, Sportowa, Spółdzielcza, Stodolna, Szosowa, Średnia, Targowa, Terespolska, Wąska, Widokowa, Włodawska, Wschodnia i Żwirowa.

W drugiej połowie XIX w. w Piszczacu odnotowano nazwy: Glinki, Makowiska, Ostrówki, Planta, Popiel i Średnie [APL, ZTL, sygn. 81].

W 1864 r. w Piszczacu uwłaszczono gospodarstwa (część właścicieli mieszkała w Dobrynce): Aleksandrowicz Aleksandra, Aleksandrowicz Anna, Aleksandrowicz Grigorij, Andrejuk Jakim, Andrejuk Stepan, Artecka Feodora, Artecka Gonorata, Artecka Jelena, Artecka Marta, Artecka Piełagieja, Artecki Demian, Artecki Fedor, Artecki Feodor, Artecki Jakim, Artecki Jakow, Artecki Paweł, Bagłaj Iwan, Bagłaj Iwan, Bagłaj Stiepan, Bagłaj Wasilij, Bagłajewski Daniło, Bagłajewski Szimon, Bajkowska Jelena, Bajkowski Iwan, Bebkowicz Marianna, Buczynski Grigorij, Chalecki Iwan, Chalecki Kiriło, Charkiewicz Jakow, Charkiewicz Michaił, Charkiewicz Nikołaj, Chilinski Grigorij, Chimicz Ilja, Chmiel Wasilij, Chmielowski Feodor, Chmieluk Paweł, Chrzanowski Iwan, Czachniewicz Anastasija, Czerniawska Magdalina, Czerniawski Karp, Czerniawski Klim, Czerniawski Paweł, Demczuk Wasilij, Dudicka Tekla, Fridman Dawid, Garbarz Fejwel, Gerasimiuk Feodosij, Gerasimiuk Iwan, Gerasimiuk Maksim, Golczewska Jefimija, Golczewski Bieniedikt, Golczewski Grigorij, Golczewski Josafat, Golczewski Maksim, Golczewski Nikołaj, Golczewski Samojło, Golczewski Stepan, Golczewski Wasilij, Gordejuk Iwan, Griciuk Artem, Griciuk Jewstafij, Grigorowicz Nikołaj, Grom Feodosij, Gromiuk Uljana, Gromiuk Wasilij, Iwaniuk Grigorij, Iwaniuk Grigorij, Iwaniuk Wasilij, Jankowski Jan, Jarosiewicz Grigorij, Jarosiewicz Iwan, Jasinski Iwan, Jurasiewicz Iwan, Jurasiewicz Klim, Jurasiewicz Marina, Juszczuk Samojło, Kaliszuk Denis, Kaliszuk Grigorij, Kaliszuk Ławrientij, Kaliszukowa Agafia, Kaminska Anna, Kaminski Fiedor, Kaminski Iwan, Kaminski Josif, Kaminski Stiepan, Kazimirek Salomieja, Kikłowicz Aleksiej, Kikłowicz Bartołomiej, Kikłowicz Bieniedikt, Kikłowicz Grigorij, Kikłowicz Jekatierina, Kikłowicz Jemielian, Kikłowicz Kiprijan, Kikłowicz Marianna, Kikłowicz Praskowija, Korieniewski Iwan, Korieniewski Jakow, Korieniewski Jakub, Korieniewski Korniło, Korieniewski Stiepan (I), Korieniewski Stiepan (II), Korienski Artiemij, Korniluk Nikołaj, Korniluk Konrat, Korniluk Piotr, Krasiewicz Iwan, Kratiuk Kiriło, Kriszewicz Daniło, Kudela Jakow, Kudela Jewdokija, Kudla Ksien, Kuprisiewicz Jekatierina, Kuprysiewicz Iwan, Kuzawski Iwan, Kuzawski Jakow, Kuzawski Leon, Kuzawskij Wasilij, Kuzmicewicz Franciszek, Kuzmicewicz Iwan, Kuzowski Wasilij, Kuźmicewicz Grigorij, Leostikman Gerszko, Lesiuk Filip, Lewczuk Anton, Lewczuk Bartołamiej, Lewczuk Sofija, Lewczuk Stepan, Lewczuk Stiepan, Lewkowicz Andriej, Lewkowicz Feodor, Lewkowicz Jan, Lewkowicz Jewdokija, Lewkowicz Roman, Lewkowicz Stefan, Litwiniuk Ilja, Lutanski Mefodij, Lutynski Szimon, Lutynski Wasilij, Makarewicz Iwan, Marchelewski Iwan, Marchelewski Piotr, Marchilewska Maria, Marchilewski Grigorij, Marchilewski Mateusz, Marchilewski Zachar, Marczuk Lewko, Marczuk Marianna, Melanowicz Anton, Melanowicz Daniło, Melanowicz Gawriło, Melanowicz Łucija, Mirska Jekatierina, Nadmiuk Fiedor, Naumczuk Warwara (Bucziło), Niestierowicz Daniło, Niestierowicz Ignat, Niestierowicz Iwan, Niestierowicz Jemilian, Niestierowicz Maksim, Niestierowicz Uljanna, Niestorowicz Bieniedikt, Niestoruk Dominika, Oniszczuk Sewastijan, Ostapczuk Anton, Ostapczuk Iwan, Ostapczuk Trofim, Petruczuk Gawriło, Petruczuk Ignatij, Petruczuk Mikita, Petruczuk Piotr, Petraszuk Semen, Pietrowicz Michaił, Popławski Tomasz, Puczka Ignatij, Puczka Iwan, Puczka Kiriło (I), Puczko Kiriło, Radkiewicz Iwan, Rodkiewicz Nastazija, Romaniuk Natalija, Rudzka Marianna, Rutkowska Praskowija, Rutkowski Anton, Sadowska Kristina, Sadowski Ignatij, Sadowski Nikołaj, Sagłajewski Nikita, Sakowicz Artiom, Sakowicz Bieniedikt, Sakowicz Grigorij, Samsonowicz Grigorij, Samsonowicz Ilja, Samsonowicz Iwan, Samsonowicz Wasilij, Sawicka Nastazija, Sawicki Josafat, Siegien Iwan, Siegieniewicz Grigorij, Siemienowicz Marianna, Siernatowska Praskowija, Siernatowski Iwan, Sierputowski Paweł, Skryndzylewski Josif, Sołoduszkiewicz Fiedor, Sołoduszkiewicz Feodor, Soroczynska Fedora, Soroczynski Jakow, Soroka Chariton, Soroka Lewko, Stepanowa Marianna, Suszczinska Tatiana, Suszczinski Paweł, Szelest Ignatij, Szterenfeld Zelko, Szyszkowska Magdalina, Tagłaj Semen, Taranowicz Wasilij, Tielatycki Jacientij, Trocewicz Fieodora, Trocewicz Jemielian, Tyszkiewicz Feodor, Uljaszewicz Iwan, Ułasiuk Iwan, Ustianowicz Fedora, Ustimowicz Michaił, Wawriszuk Jakow, Wawriszuk Nastazija, Zaremba Jakub, Zaremba Nikita, Zaremba Samojło, Zaremba Tekla, Zuszczik Josif, Żuk Daniło, Żuk Grigorij, Żuk Matwiej, Żuk Michaił, Żuk Piełagieja.

Ponadto uwłaszczono bezziemnych mieszczan: Berman Icko, Boksenbaum Dawid, Cherman Falko, Chruścicki Zajwel, Edelsztejn Zilj, Endelman Szaj, Fridman Dawid, Goldbark Michel, Goldchamer Abram, Goldchamer Moszko, Goldsztejn Srul, Grinbaum Sachij, Grinberg Berko, Grinberg Lejbko, Grinsztejn Abram, Kachan Szaj, Kacman Srul i Aria, Korman Berko, Korman Moszko, Krajsenman Moszko, Krajzelman Mośko, Lejderman Mordko, Lewin Mejer, Lider Mordko, Liliental Josel, Liliental Josel, Literman Fajwuś i Jukiel, Lustikman Fajwel, Lustikman Gerszko, Lustikman Josel, Lustikman Jukiel, Lustikman Lejbko, Lustikman Mejer, Lustikman Mordko, Majzels Szlema, Mastenbaum Iber, Morgensztern Michel, Mulman Judka, Nisendaum Dinke, Nulman Berko, Rozenberg Abram, Sak Fajwel, Skurnik Abram, Soroka Naftuler, Szeleng Szama, Szichman Dawid, Szifman Fiszko, Szkura Mejer, Szrajbman Abram Icek, Szterenfeld Berko, Szterenfeld Chaim, Szterenfeld Moszko, Szuchmacher Gerszko, Szulklaper Lej, Szwarcbark Josel, Torba Adel, Tuchnic Abram, Tuchnic Michel.

Dodatkowo w 1865 uwłaszczeni zostali: Aleksandrowicz Grigorij, Domanowski Matwiej, Justymowicz Michaił, Kikłowicz Grigorij, Korniluk Wojciech, Marczuk Filip, Rudnik Klim, Samborski Iwan, Siegień Taras, Sieriegin Paweł, Soroka Iwan, Stasiuk Foma, Szewczuk Michaił, Wieropaj Siła [APL, ZTL, sygn. 81].

Piszczac

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w latach 1987 i 1991 zarejestrowano 8 stanowisk. Pierwszym znaleziskiem jest bliżej nieokreślone narzędzie kamienne (osełka?) nieznanej chronologii odkryte u schyłku XIX stulecia [Nosek 1957, 154; także Żółkowski 1988, 83]. Kolejne dotyczy kamiennego krzyża z wyrytymi znakami IS/TH znajdującego się na terenie cmentarza przykościelnego [Głosik 2003, 234 – tam wcześniejsza literatura]. Na podstawie zebranych z badań AZP fragmentów ceramiki naczyniowej wyróżniono kilka faz chronologicznych w postaci śladów osadniczych, a być może i pozostałości po siedliskach / osadach z wczesnego średniowiecza (XII-XIII w.) oraz okresu nowożytnego (XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszary: 62-88 i 62-89].

Piszczac-Kolonia

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1987 zarejestrowano 19 stanowisk. Do najstarszych znalezisk należy wiór krzemienny ludności zbieracko-łowieckiej z późnego paleolitu (brak afiliacji kulturowej). Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej, wyróżniono kilka horyzontów chronologicznych w postaci śladów osadniczych z wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka) i wczesnej epoki żelaza (okres wpływów rzymskich?), także z różnych faz wczesnego średniowiecza (w zakresie VIII-XIII w.). W dolinie rzeki Warbia jest zlokalizowane grodzisko owalne o wymiarach 85 x 55 m, otoczone wałem szerokości 7-10 m i wysokości 1,5 2,5 m – brak danych o źródłach ruchomych (datowane na wczesne średniowiecze). Ponadto nie określono chronologii nielicznych odpadów krzemiennych i ułamków ceramiki [NID, AZP obszary: 62-88 i 62-89 – kilka stanowisk zlokalizowano w rejonie części Ratarków (w dokumentacji jest: Latarków)]. Ponadto w zbiorach Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej znajduje się kamienny topór z guzikowatym obuchem ludności kultury pucharów lejkowatych (środkowy neolit) [Libera 2014, 19].

Piszczac po raz pierwszy jest wzmiankowany w 1524 r., gdy pojawia się wiadomość o „karczmach na Pieszczatce”. W 1526 r. poseł cesarski Zygmunt Herberstein zanotował, że zatrzymał się tam na nocleg. W 1530 r. zapadła decyzja o lokowaniu tam miasta [Gmina Piszczac, 2018, s. 12–13].

W okresie przedrozbiorowym własność monarsza. Początkowo w starostwie brzeskim, od 1589 r. w ekonomii brzeskiej jako część dóbr stołowych. W 1658 r. wraz z całym kluczem kijowieckim i milejczyckim nadana w dzierżawę atamanowi kozackiemu Pawłowi Teterze, który w 1668 r. scedował swe prawa na rzecz Michała Kazimierza Radziwiłła. W rękach tej rodziny do 1747 r., gdy oba klucze zostały odebrane przez urzędników królewskich i przywrócone do ekonomii brzeskiej, w składzie której były aż do rozbiorów [AGAD, AR, dz. X, sygn. 277; NABM, f. 1928, op. 1, sygn. 37]. Następnie dobra rządu austriackiego. W 1808 r. dobra Piszczac, z Wyczółkami, Dąbrowicą Małą i Dobrynką, kupił Antoni Nieprzecki. Potem w 1840 r. na licytacji majątek ten nabył Erazm Mańkowski. Połączone z Chotyłowem dobra na mocy testamentu z 1845 r. odziedziczyła po jego śmierci Ignacja Mańkowska. W 1854 r. dobra od niej kupił Andrzej Ruttie. W 1859 r. Piszczac nabył Jan Werner, który w 1871 r. podzielił je na cztery części: Piszczac, Chotyłów, Wyczółki i Hulcze. Wydzielone dobra ziemskie Piszczac w 1876 r. nabyli Tadeusz i Natalia Puciatyccy (Putiatyccy). Na licytacji w 1887 r. majątek ten kupiła Maria z Mańkowskich Zybina, która rozpoczęła jego parcelację. W tym celu w 1895 r. podzieliła je na 19 części. Część dóbr Piszczac (15 dziesięcin) w 1896 r. kupili Konstanty i Katarzyna Wakulewiczowie, którzy w 1897 r. sprzedali ją Isserowi Szternfeldowi. Sam folwark (155 dziesięcin) Zybina sprzedała w 1901 r. Czesławowi Walińskiemu (Wolińskiemu), który w 1904 r. odsprzedał go Józefowi Groniowi. W 1921 r. stał się on własnością Stanisława Doboszewskiego, a w 1923 r. Wincentego Stanisława Oleranowskiego, który w 1929 r. dokonał jego dalszej parcelacji [APL OR, HBP, sygn. 39, 643, 644].

W okresie przedrozbiorowym ludność zamieszkująca miasteczko była w przeważającej części najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami) i należeli do diecezji włodzimiersko-brzeskiej. Po erygowaniu parafii w Piszczacu, co nastąpiło przed 1566 r., należeli do niej. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej parafia piszczacka została przekazana w administrację diecezji chełmskiej, początkowo jako „diecezja brzeska”, w 1811 r. włączona bezpośrednio do diecezji chełmskiej [Buczyło, 2024, s. 62–63]. Parafia w 1726 i 1759 r. obejmowała: Piszczac, Dobrynkę, Dąbrowicę Małą, Wyczółki, Bokinkę Królewską, Chotyłów. W XIX w. skład parafii się nie zmienił. Cerkiew spłonęła w 1840 roku. Nową wymurowano w 1868 roku. Proboszczami lub administratorami parafii greckokatolickiej pw. Św. Praksedy w Piszczacu byli m. in. księża: Teodor Zawadzki (1665–1667), Piotr Zawadzki (1676), Jan Artecki (1708–1731), Michał Artecki (1738–1766), Symeon Artecki (1775 koadiutor, paroch 1777–1806), Symeon Hołubowicz (1809–1832), Symeon Jaroszewicz (1833–1860), Paweł Kaliński (1860–1870), Paweł Lisowski (1871–1875) [Sęczyk, 2022, s. 741]. Proboszczami prawosławnymi byli m.in.: Jan Żypowski (1883–1899) i Josif Zacharuk (1899–1904) [APL, KPCH, sygn. 103, 112].

W 1867 r. w czasie wyrzucania organów i wprowadzenia nowości prawosławnych do cerkwi, parafianie stanęli w obronie dawnych obrzędów, za co byli bici, więzieni, niszczeno ich gospodarstwa postojami wojska carskiego. Rok 1867 kosztował parafian ok. 50 tys. złp. W 1874 r., gdy ksiądz Lisowski wprowadzał prawosławne obrzędy, parafianie prosili go, aby zaniechał nowości prawosławnych, albo ustąpił z parafii. W końcu duchownego wyniesiono z cerkwi, a jego rzeczy wyrzucono z plebanii. Parafianie zostali za to ukarani, blisko połowa gospodarzy po batożeniu została uwięziona, parafia musiała wyżywić przez dwa miesiące kilka sotni kozaków i zapłacić kontrybucję [Pruszkowski, 1905, s. 164–165]. W 1897 r. w parafii doliczono się ponad 1000 „opornych” wśród 1800 wiernych [APL, CHZD, sygn. 2207]. W 1904 r. w samym Piszczacu zamieszkiwało 906 prawosławnych. Z kolei w 1908 r. w osadzie doliczono się 251 wyznawców prawosławia [APL, KPCH KV, sygn. 96, 106]. Załamanie liczby prawosławnych nastąpiło w 1915 r., gdy większość z nich udała się na wychodźstwo w głąb imperium rosyjskiego. Po zakończeniu wojny nie wszyscy wrócili w ojczyste strony. Po 1918 r. cerkiew w Piszczacu została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki. W 1921 r. parafia prawosławna w Piszczacu miała obejmować wsie: Piszczac, Piszczac Kolonia, Chotyłów, Kłoda, Ukaźna, Horbowo, Zalesie, Lachówka, Lachówka Kolonia, Dobrynka, Popiel, Połoski, Dąbrowica Mała, Wyczółki i Wólka Kościeniewicka [APL, SPB, sygn. 193]. Prawosławni nie uzyskali jednak zgody na jej otwarcie. Początkowo swoje potrzeby religijne realizowali w Brześciu. Potem należeli do prawosławnej parafii nieetatowej w Kodniu, którą kierował wikariusz przypisany do parafii prawosławnej w Zahorowie [APL, SBP, sygn. 193, 477]. Po II wojnie światowej, w latach 1944–1946, część prawosławnych z Piszczaca (3 osoby) wyjechała do BSRR. Z kolei w 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wysiedlono sześciu prawosławnych z osady i kolonii [Tłomacki, 2003, s. 269, 283].

Łacinnicy z Piszczaca należeli do miejscowej parafii rzymskokatolickiej. Jej data powstania nie jest znana. Kościół jest wzmiankowany w 1566 r., ale w mieście nie wykazano wtedy włók kościelnych, które powinny stanowić uposażenie plebanów. Nie ma także żadnych informacji o duchownych z Piszczaca z XVI w. [brak inf. o nich w LKD, 2024], co może sugerować, że pierwotnie mogła to być kaplica filialna. Jako samodzielna parafia wzmiankowana w pierwszej połowie XVII wieku. Zniszczony w czasie potopu kościół, odbudowano na polecenie królewskie, z inicjatywy ówczesnego wójta piszczackiego Macieja Zadorskiego. Świątynia została spalona ponownie w czasie wojny północnej. Proboszczami lub administratorami parafii w Piszczacu byli m.in. księża Krzysztof Pachocki (1668–1692), Przekaziński (1693), Łukasz Józef Wnorowski (1729–1764), Michał Sochacki (1768–1808), Stanisław Baczewski (1808–1814), Grzegorz Woytkowski (1814–1827), Feliks Wojno (1827–1843), Julian Trętowski (1843–1878) [Maziejuk, 2013, s. 45–48]. Władze carskie zabroniły w 1878 r. wyznaczania nowego proboszcza w Piszczacu i wówczas opiekę nad tutejszymi wiernymi sprawowali duchowni parafii w Białej Podlaskiej (1878–1882) i Tucznej (1882–1892). W 1892 r. decyzją rosyjskich władz administracyjnych parafia rzymskokatolicka w Piszczacu została zlikwidowana, a świątynia przekazana prawosławnym. Liczyła ona wówczas 427 wiernych z Piszczaca, Bokinki Królewskiej, Chotyłowa, Dąbrowicy Wielkiej i Małej, Choroszczynki, Janówki, Połosek, Trojanowa, Wyczółek, Wólki Kościeniewickiej, Zagościńca i Zalutynia. Parafię odnowiono w 1919 r. [Gmina Piszczac, 2018, s. 24, 28]. W 1935 r. polska policja donosiła, że rada parafii rzymskokatolickiej (Cyryl Charkiewicz, Konstanty Jaworski, Jan Maliszewski, Konstanty Zaleski) składa się z sympatyków Stronnictwa Narodowego, a wśród wiernych partia ta ma 60% poparcie, BBWR – 30% a inni w sumie 10% [APL, SBP, sygn. 477].

W Piszczacu istniało również osadnictwo żydowskie, choć początkowo nie było ono prawdopodobnie liczne. W 1667 i 1690 r. Żydzi opłacili podatek z zaledwie 3 dymów [Rejestry podymnego, 2000, s. 55, 94]. W 1747 r. zostali wymienieni Żydzi posiadający domy w rynku: Dawid Kotlarz, Joś Moskowicz, Noty Monasiewicz, Mosko Jakubowicz, Pinkas Jakubowicz, Abraham Grzebieniarz, Zelman Mendelowicz, Berko Jakubowicz, Judly Lewkowicz, Jowel Szmujłowicz, Necha wdowa, Joszczycha wdowa, Srol Jakubowicz i Josza Jowelowicz [NGAB, f. 1928, op. 1, nr 127]. Według pogłównego żydowskiego z 1765 r. w mieście mieszkało 40 Żydów. Równoczesnie wzmiankowane istnienie przykahałku [LVIA, f. 11, op. 2, nr 252]. W 1786 r. w Piszczacu żyło 17 rodzin liczących łącznie 80 osób [LVIA, f. 11, op. 1, nr 1468]. W XIX wieku nastąpił znaczny wzrost zaludnienia żydowskiego, być może będący również wynikiem napływu tej grupy ludności z terenów wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. W 1859 r. wzniesiono nową, drewnianą synagogę, według projektu Ludwika Szamoty z 1850 r. Przetrwała ona do II wojny światowej [KZSP Biała Podl., s. 203]. W 1935 r. żydowska gmina wyznaniowa liczyła ok. 700 członków. Rabinem w Piszczacu (od 1930 r.) był Pinkus Mendel Filkensztejn, a prezesem zarządu gminy Jankiel Rozenfeld [APL, SBP, sygn. 477].

O tym, że Piszczac był w przeszłości był miejscowością wielowyznaniową, świadczą dane z 1928 roku. Dominowała wówczas ludność rzymskokatolicka (920). W osadzie żyli też wyznawcy prawosławia (118) i religii mojżeszowej (423 osób) [APL, SPB, sygn. 225].

Już w pierwszej połowie XIX w. w miasteczku działała szkoła parafialna określana jako „Szkoła elementarna obojej płci”, zaś od ok. 1844 r. jako „Szkoła elementarna rządowa wspólna”. W szkole uczył jeden nauczyciel podległy Inspektorowi Szkolnemu w Białej Podlaskiej. Większość dzieci uczęszczających do szkoły pochodziła z rodzin unickich, dlatego rodzice wystąpili z żądaniem do władz carskich, by dla ich dzieci zorganizowano odrębną placówkę. Jednak w 1851 r. naczelnik powiatu bialskiego przekształcił szkołę rzymskokatolicką w szkołę parafialną rytu greckokatolickiego [Gmina Piszczac, 2018, s. 21]. Szkołę polską wznowiono w okresie II Rzeczypospolitej. W 1930 r. w Piszczacu działała siedmioklasowa polska szkoła powszechna, do której uczęszczało 482 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

Pierwsze dane pozwalające na orientacyjne określenie zaludnienia Piszczaca pochodzą z 1566 r. Według obliczeń J. Flisińskiego w miasteczku było 275 dymów, co pozwala szacować liczbę ludności na około 1600 osób [Flisiński, 1997, s. 46]. Okres wojen z połowy XVII w. przyniósł katastrofalne załamanie demograficzne. Według rejestru podymnego z 1667 r. w Piszczacu były 32 dymy i dodatkowo 3 dymy żydowskie. Według rejestru podymnego z 1690 r. było tylko 22 dymy, dodatkowo 3 żydowskie i 1 wójtowski [Rejestry podymnego, 2000, s. 53, 55, 94]. Pozwala to na oszacowanie liczby mieszkańców na mniej więcej 150–170 osób. Do drugiej połowy XVIII w. liczba ludności wzrosła, nie zdołała jednak powrócić do stanu z XVI w. W 1786 r. w mieście było 610 chrześcijan oraz 80 Żydów. W 1792 r. było to 567 chrześcijan i 81 Żydów [LVIA, f. 11, op. 1, nr 1468, 1474]. W 1810 r. w Piszczacu było 206 domów i 1136 mieszkańców. Według wykazu z 1827 r. w miasteczku znajdowało się 118 domów zamieszkanych przez 1041 osób, a w dworze kolejnych 6 budynków z 50 osobami [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 92]. W 1887 r. w Piszczacu osadzie zamieszkiwało 1952, a w folwarku kolejnych 58 osób [PKSG za 1887, s. 81]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w osadzie w 209 budynkach zamieszkiwało 1088 osób, które deklarowały wyznanie rzymskokatolickie – 852 i mojżeszowe – 236. Z kolei w kolonii i folwarku mieszkało w 29 domach 186 łacinników [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1928 r. poszczególne części Piszczaca miały: osada – 2082, kolonia I – 279, kolonia II – 35, kolonia III – 53 mieszkańców [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. w mieszkało w osadzie 2071, a w kolonii 408 osób [Amtliches, 1943, s. 35].

Podstawą utrzymania mieszczan piszczackich w okresie przedrozbiorowym było rolnictwo. Istniejące rzemiosło służyło zaopatrywaniu wyłącznie rynku lokalnego (brak informacji o eksporcie towarów do sąsiednich regionów lub miast).

Według danych z 1808 r. mieszczanie piszczaccy opłacali czynsz. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy mieszczanie z Piszczaca otrzymali na własność ok. 3269 mórg ziemi. W 1864 r. uwłaszczono 208 osad rolniczych i 38 miejskich należących do Żydów oraz wójtostwo, plac szkolny, ziemię bractwa cerkiewnego, magazyn przeciwpożarowy, rzeźnię, synagogę, dom kahalny z ogrodem, łaźnię żydowską, plac targowy i dwa pastwiska. Mieszczanie rolnicy nie otrzymali przy tym praw serwitutowych. Ponadto w części poduchownej uwłaszczono 14 osób, które otrzymały na własność 97 mórg [APL, ZTL, sygn. 81].

Piszczac stanowił lokalny ośrodek ekonomiczny. Zamieszkiwali w nim jego właściciel, ich zaufani zarządcy, służba dworska, księżą i rzemieślnicy. W 1930 r. w osadzie pracowali: Sawicka K. (akuszerka), Czarnowski S. (apteka), Nisenbaum B., Zylbersztajn M. (bławaty), Kacman L., Piterman L. (handel bydłem), Pękosławski (zakłady ceramiczne), Rozencwajg J. (czapnik), Hordejuk M., Wyczółkowski E. (felczerzy), Frydman C. (galanteria), Kosiński W., Podolski M. (jadłodajnie), Grinberg M. (kamasznik), Kniżnik I., Szterenfeld A. (kaszarnie), Rozenfeld J. (artykuły kolonialne), Kurawski S. (kołodziej), Szternfeld M. (handel końmi), Bołtowicz J., Kahan A., Kranc J., Lustygman L. (kowale), Altman Sz. (krawiec), Pieńkowski W. (kuśnierz), Wajntraub Sz. (eksploatacja lasów), Piłaszek J. (malarz), Gadulska E., Kwapiszewski Józef (młyny), Różycki I. (murarz), Czarnowski S. (nasiona), Nasiona – nawozy – chemikalia f. C. Ulrich, Kahan Sz. (olejarnia), Celnik Sz., Liberman E., Morgensztern P., Rozenfeld M. (piekarze), Lustigman M. Lustigman Sz. (piwiarnie), Rozenbaum N. (różne towary), Klimiuk P., Podolski M., Łukasiewicz A. (rzeźnicy), Rozenfeld M. (komunikacja samochodowa), Boksenboim E., Cukierman F., Cytryn L., Gutman A., Kahan G., Kamionka E., Lustigman J., Morgensztern R., Neumark J., Nisenbaum B., Rozenfeld D., Szternfeld I. (artykuły spożywcze), Wirtman Sz. (stolarz), Cytryn A., Cytryn M., Golberg H., Golberg K., Olszenbaum Ch., Sztern B., Sztraks P. (szewcy), Gadulska E. (tartak), Łukasiewicz P. (wyroby tytoniowe), Klimiuk K., Kosińska R., Woźniak A. (wędliny), Rzepiecki Józef (wiatrak), Leszewicz A., Tarasiuk R. (wyszynk trunków), Fajgenbaum Sz. (żelazo) [KAP, 1930, s. 582].

Zespół kościoła parafialnego pw. Podwyższenia Krzyża Świętego

Składający się ze świątyni z 1868 r., pierwotnie unickiej, potem po 1875 r. przekształconej w prawosławną, a po I wojnie światowej w rzymskokatolicką, czemu towarzyszyła daleko idąca przebudowa. Murowany z cegły, tynkowany, wzniesiony na planie krzyża.

W skład zespołu wchodzi również eklektyczna brama z 1907 r., przebudowana w stylu neobarokowym w 1949 r. Na cmentarzu granitowy krzyż [KZSP Biała Podl., s. 203–205].

Cmentarz

Założony ok. 1800 r. Na nim dawna unicka kaplica pw. św. Anny, wzniesiona również około 1800 r., obecnie rzymskokatolicka [Gmina Piszczac, 2018, s. 19; KZSP Biała Podl., s. 205].

Kapliczki przydrożne

Pierwsza, z około połowy XIX w. z rzeźbą św. Antoniego z ok. 1850 r. Druga, również z około połowy XIX w. z rzeźbą św. Jana Nepomucena [KZSP Biała Podl., s. 205].

*** W 1612 r. wielki pożar zniszczył połowę miasta. Mieszkańcy dostali zwolnienie z powinności na 4 lata [VL, t. 3, s. 100].

*** W 1790 r. pożar zniszczył większość miasta, w tym zniszczeniu uległo wtedy archiwum kościelne [Gmina Piszczac, 2018, s. 18].

*** W powstaniu styczniowym 1863 r. wzięło udział kilku mieszkańców miasteczka: Samuel Zaremba, Stefan Bukowiecki, Sydor Horbst [Gmina Piszczac, 2018, s. 22].

*** W latach II wojny światowej mieszkańcy Piszczaca doświadczyli wielu cierpień. Wojnę przeżyli tylko pojedynczy Żydzi z osady. Okupanci niemieccy aresztowali dwóch proboszczów parafii piszczackiej ks. Stanisława Jachowicza (1941) i ks. Władysława Zwierzykowskiego (1942), który trafił do obozu koncentracyjnego w Dachau. Wśród represjonowanych był też m.in. wójt Tadeusz Surdykowski. Na terenie osady działały organizacje konspiracyjne (ZWZ–AK, Gwardia Ludowa [Gmina Piszczac, 2018, s. 35–38].