Ortel Królewski

Patrz hasło: Piszczac.

Początkowo jako Wortel (tak w 1549 r. i 1588 r. (zapis w języku polskim) i 1566 Wortoł (zapis cyrylicą). Nazwa Ortel występuje w 1668 r. [NGAB, f. 1928, op. 1, nr 36]. Pochodzenie nazwy nie jest ustalone. Teza przypisująca pochodzenie nazwy od niemieckiego słowa ‘ortel’ oznaczającego decyzję prawną jest błędna, gdyż przez pierwsze półtora wieku nazwa miejscowości pisana była konsekwentnie jako Wortel [NMP, 2009, t. 8, s. 149–150].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo wieś położona w województwie trockim, od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego. W 1569 r. na krótki okres włączona do Korony i województwa podlaskiego. W granicach województwa brzeskolitewskiego ponownie wzmiankowana już w 1576 r. [Michaluk D. 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Łomazy [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kościeniewicze [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromady: Ortel Królewski (część II wsi) oraz Ortel Królewski Nowy (część wsi, kolonia i folwark) [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wsie weszły w skład gromady Kościeniewicze [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. wsie po likwidacji tej gromady włączono do gromady Piszczac [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Piszczac [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi Ortel Królewski II są Czworaki i Parcela [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1864 r. odnotowano we wsi takie nazwy terenowe: Lubieże, Rowy i Strabno [APL, ZTL, sygn. 77].

W 1566 r. (najstarszy znany spis mieszkańców) wymienieni następujący gospodarze: Andriej bez podanego nazwiska, Borowik Martin, Chwalibogowicz Sawka, Chwalibogowa wdowa, Deszko bez nazwiska, Diesiatnikowicz Ihnat, Diesiatnikowicz Kudin, Hapkowicz Liaszko, Hołownia Olizar, Hrebul Paweł, Iwanowicz Piotr, Jacewicz Martin, Kartałowicz Jacko, Katryszewicz Hawryło, Katryszewicz Jarmosz, Katryszewicz Marko, Katryszewicz Sawka, Kirtołowicz Hryc, Kirtołowicz Iwan, Kirtołowicz Jacko, Kowalewicz Chwedko, Kurnica Paszko, Kuźma bez nazwiska, Liko Wasil, Lewkowicz Martin, Lewoniewicz Hryc, Lewoniewicz Wasyl, Lesnikowicz Lewoniec, Lewoniec bez nazwiska, Lizenia Stepan, Maskowicz Kuźma, Michajłowicz Oleksij, Mitko bez nazwiska, Postawka Iwan, Proniewicz Lewko, Pukalenia Wasil, Rakowicz Harasim z braćmi, Radko bez nazwiska (dwukrotnie), Rakowicz Hryc, Rodkiewicz Makar, Rodkiewicz Paweł, Rodkowicz Paweł, Sidor bez nazwiska, Szepietkowicz Anton, Szobudka Pac, Zaleski Michno i drugi Zaleski Michno. Ponadto Radko z Woskrzenic, Paszko z Piszczaca, Daniło, Jurko, Konach i Lec z Nosowa, Micko z Kornicy, Żuk z Kornicy i Iwaszko pop z Wortela (drugiej części wsi w rękach szlacheckich) [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 354–355].

W 1864 r. we wsi zostali uwłaszczeni: Antoniewicz Iwan, Arseniuk Dmitrij, Arseniuk Feodor, Artem, Jekatierina, Anastasija, Maryna, Arseniuk Feodor, Maryna, Tatiana, Arseniuk Jakow, Arseniuk Nazar, Bańkowski Stanisław, Bendzio Wikientij, Bielecka Akulina, Bielecki Jarosz, Bielecki Josif, Bielecki Jozafat, Bielecki Kiriło, Bielecki Paweł, Anna, Tekla, Marta, Bucziło Nikifor, Bucziło Roman, Czech Jan, Choronżina Magdalina, Chrościanek Anna, Czarnomyski Toma, Czarnomyśl Borys, Czech Joachim, Czech Josip, Dragiłowicz Iwan, Dyrda Michaił, Głowacki Iwan, Głowacki Wasilij, Gołubowicz Jan, Griniewicz Aleksiej, Griniewicz Ilja, Piełagija, Maryna, Griniewicz Onufrij, Griniewicz Rozalija, Ignatiuk Pietr, Jarocki Karl, Kaczan Jan, Karolewicz Konrada, Karpowicz Polikarp, Kirwiniecki Semen, Knutowski Anton, Komarzeniec Tomasz, Anton, Oksenija, Komarzeniec Wasilij, Kondracka Marfa, Kondratski Iwan, Kozłowska Marta, Kozłowski Grigorij, Kozłowski Jochim, Kożuchowska Aleksandra, Kożuchowska Tatiana, Kożuchowska Tekla, Kożuchowski Daniło, Kożuchowski Grigorij, Kożuchowski Konrad, Kożuchowski Paweł, Kożuchowski Silwiestr, Lasecki Feodor, Lasecki Stepan, Lasecki Timofiej, Łobacz Niestier, Marczuk Leon, Muszinski Semen, Owczaruk Jan, Owczaruk Jarosz, Owczaruk Paweł, Pawlik Iwan I Ulana, Pawszuk Michaił, Raczinski Paweł, Raczkowski Filipp, Raczynska Marta, Raczyńskie Elena, Justina, Marianna, Regulski Toma, Rogulski Jan, Sosnowski Feliks, Sosnowski Iwan, Starosielec Iwan, Stasiewicz Silwiestr, Sziszkiewicz Gregor, Szostak Onufrij, Jewdokija, Szulganiuk Garasim, Szulganiuk Julian, Szyszkiewicz Justina, Tokarski Michaił, Tokarski Miron, Tokarski Roman, Tokarski Roman, Tokarski Roman, Iwan, Anna, Domna, Praskowija, Akulina, Jewdokija, Zarzicki Semen, Zarzicki Taras, Zarzycki Foma, Zieniuk Andriej, Zieniuk Pietr [APL, ZTL, sygn. 77].

Ortel Królewski Pierwszy

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w latach 1985 i 1987 zarejestrowano 23 stanowiska. Do najstarszych znalezisk należy drapacz wiórowy prawdopodobnie ludności zbieracko-myśliwskiej (mezolit?). Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej wyróżniono kilka horyzontów chronologicznych w postaci śladów osadniczych z wczesnej epoki żelaza (kultura przeworska?), także śladów osadniczych, a być może i pozostałości po siedliskach / osadach z różnych faz średniowiecza (w zakresie VII-XV w.). Ponadto z kilku stanowisk nie określono chronologii nielicznych odpadów krzemiennych i ułamków ceramiki. Od miejscowej ludności uzyskano informacje o wykopywanych szkieletach ludzkich (brak bliższych danych) nieznanej chronologii [NID, AZP obszar 62-88]. Być może na terenie tej miejscowości należy lokalizować domniemany zamek średniowieczny / okres nowożytny [NID, AZP obszar 62-88 – tam: Ortel]. Ponadto w latach 30-40. XX w. na terenie tej miejscowości znaleziono dwie główki fajek glinianych (XVII-XVIII w.) [Głosik 2003, 233].

Ortel Królewski Drugi

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1985 odkryto 6 stanowisk. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej wyróżniono kilka horyzontów chronologicznych w postaci śladów osadniczych ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych), wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka) i wczesnej epoki żelaza (okres lateński), także z bliżej nieznanego wczesnego średniowiecza. Ponadto z kilku stanowisk nie określono chronologii nielicznych ułamków ceramiki [NID, AZP obszar 62-87 – stanowiska opisano: Ortel Królewski].

Po raz pierwszy Wortel był wzmiankowany w 1501 r., gdy król Aleksander Jagiellończyk nadał osadę cześnikowi litewskiemu Lwu Bohowitynowiczowi [LM. Knyga nr 6, s. 262, nr 439]. Jeszcze przed 1549 r. część Wortela wróciła do domeny monarszej i to z niej wykształcił się Ortel Królewski [AN, Zbiór Zygmunta Glogera, sygn. 949]. W okresie II Rzeczypospolitej wieś podzielono na dwie części (I i II).

W okresie przedrozbiorowym własność monarsza, w 1501 r. nadana Lwu Bohowitynowiczowi. Przed 1549 r. część ówczesnego Wortela ponownie znalazła się w rękach królewskich i to ona stanowi dzisiejszy Ortel Królewski. Początkowo w starostwie brzeskim, od 1589 r. w ekonomii brzeskiej jako część dóbr stołowych. Od końca XVII w. zaczęły się pojawiać przypadki nadawania części wsi w dzierżawę, czasem dziedziczną. W 1690 r. Jan III Sobieski nadał włókę dla Zubelewicza. W tym roku włókę we wsi posiadał też Piotr Leśniewski. W lustracji z 1724 r. grunty w Ortelu, obok poddanych królewskich, posiadali też Żagurski 3 włóki, Władysław Mikulski 1,5 włóki, Jurkiewicz 3 włóki, oraz Zubelewiczowa 3 włóki (zapewne wdowa po odbiorcy nadania z 1690 r.). Mikulski otrzymał później powiększenie swego działu do 4 włók, gdyż po jego śmierci włóki te 8 listopada 1752 r. otrzymał Jan Bogusławski.

Drugą grupą odbiorców nadań w Ortelu Królewskim byli Tatarzy. Król August II 19 IV 1727 r. nadał 12 włók rotmistrzowi Abrahamowi Szerynie Montuszowi a 20 XI 1748 r. 10 włók otrzymali od Augusta III dożywotnio pułkownik Mustafa Ułan wraz z żoną Zuzanną z Krzewskich. W dniu 24 I 1749 r. cztery włóki nadane zostały także rotmistrzowi lekkiej chorągwi nadwornej Maciejowi Azulewiczowi i jego żonie Felicjannie z Lisowskich. Felicjanna, po śmierci męża, przekazała swe prawa do aż 20 włók rotmistrzowi pułku Bohdanowi Ułanowi i jego żonie Felicjannie z Bielaków, co August III potwierdził przywilejem z 15 II 1752 r. [Gmina Piszczac, 2018, s. 79–80]. W 1786 r. 32 włóki znajdowały się w rękach Tatarów i ich poddanych: 20 włók dziedzicznych miał Bohdan Ułan i jego 8 poddanych, a 12 włók dożywotnio Montusz wraz trzema poddanymi. [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1468].

W 1794 r. król Stanisław August Poniatowski (potwierdziła to caryca Katarzyna II) nadał ekonomię łomaską w dzierżawę na 50 lat Walerianowi Tęgoborskiemu. Wszedł on w jej posiadanie w czerwcu 1795 r. Jednak już w 1796 r. tego nadania nie uznali austriaccy zaborcy [AGAD, Rada Stanu i Rada Ministrów Księstwa Warszawskiego, sygn. 256b]. W latach 1811–1839 naddzierżawcą ekonomii łomaskiej był Franciszek Wojtulewicz [APR, ZDP, sygn. 14567, 20997; Demidowicz 2009, s. 17]. Część ekonomii łomaskiej stała się w 1841 r. dzierżawą funduszową Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (Ortel Królewski, Szenejki i Kopytnik). W latach 1847–1868 całość ekonomii łomaskiej dzierżawił Antoni Szeliga [APR, ZDP, sygn. 21024].

Na początku XIX stulecia Ortel Królewski składał się czterech części „Dobra Ziemskie Łomazy” i prywatnych (A, B i C–D).

Cześć prywatna A do 1801 r. była własnością Felicjanny z Bielaków Ułanowej. W 1801 r. po jej śmierci odziedziczyły ją jej córki Helena i Elżbieta. W 1819 r. część po zmarłej Elżbiecie otrzymały dzieci Heleny: Samuel Kryczyński i Kunegunda z Kryczyńskich, żona Abrahama Azulewicza. W 1845 r. po śmierci tego ostatniego jego część przeszła na własność syna Józefa. W 1852 r. część Samuela Kryczyńskiego kupił jego syn Józef. W 1856 r. majątek należał do Józefa Kryczyńskiego i rodzeństwa: Józefa, Macieja, Elżbiety Azulewiczów i Felicjanny z Azulewiczów Lisowskiej, żony Jana. Ten w 1859 r. kupił całą część Azulewiczów, a w 1866 r. część Kryczyńskiego. Po śmierci Jana Lisowskiego majątek odziedziczyły jego dzieci: Maciej, Albert, Józef i wdowa po nim Felicjanna. W 1882 r. jedynym właścicielem został Maciej Lisowski. W 1895 r. majątek stał się własnością Karola i Marii Małachowskich. W 1903 r. przeszedł on na rzecz Józefa i Feliksa Małachowskich. Po śmierci Józefa Feliksa w 1924 r. przeprowadzono parcelację majątku [APL OR, HBP, sygn. 621].

Ortel Królewski B na początku XIX stulecia należał do Machmeta i Marianny Bielaków. W 1820 r. stały się one własnością Eliasza i Felicjanny z Bielaków Baranowskich. W 1834 r. majątek kupili Maciej i Felicjanna Buczaccy. W 1840 r. część po Felicjannie odziedziczyły jej dzieci: Aleksander, Jakub, Jan i Adam. Kolejna zmiana własnościowa nastąpiła w 1842 r., kiedy Maciej sprzedał swoją część Maciejowi Józefowiczowi. Ten w 1855 r. odsprzedał ją Zofii z Dąbrowskich Józefowiczowej. W ciągu kolejnych lat doszło do kilku zmian własnościowych, m.in. wydzielono niewielką część Kościeniewicze E. Ostatecznie w 1858 r. całość dóbr Kościeniewicze B stała się własnością Leona Karpińskiego. Ten w 1869 r. sprzedał je Rajnholdowi Mollerowi. W 1871 r. kupił je Wincenty Siennicki, a w 1872 r. kolejno Henryk Gościcki i Natalia Budziszewska. Potem dobra trafiły w ręce Kryńskich. Józef Kryński sprzedał majątek przed 1920 r. Wojciechowi Czajkowskiemu. Po II wojnie światowej został on znacjonalizowany (181 ha) [APL OR, HBP, sygn. 622].

Ortel Królewski C i D Zofia z Łosiów Montuszowa z synem Aleksandrem sprzedali Karolowi Dmowskiemu. Potem przez kilkadziesiąt lat należał do rodziny Kryńskich: Jana (1832), Franciszka (1865), Józefa (1910). Ostatni z nich sprzedał majątek przed 1920 r. Wojciechowi Czajkowskiemu. Ten w 1927 r. dokonał parcelacji majątku [APL OR, HBP, sygn. 622].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami) i należeli do diecezji włodzimiersko-brzeskiej. Ich początkowa przynależność parafialna nie jest pewna, prawdopodobnie należeli do parafii w Łomazach, choć brak na to bezpośrednich dowodów. Po erygowaniu parafii w Ortelu Królewskim w 1680 r., należeli do niej. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej parafia ortelska przekazana w administrację diecezji chełmskiej, początkowo jako „diecezja brzeska”, w 1811 r. włączona bezpośrednio do diecezji chełmskiej. [Buczyło, 2024, s. 62–63]. Proboszczami lub administratorami parafii greckokatolickiej w Ortelu Królewskim byli m.in. księża: Teodor Bielecki (1696–1729), Demetriusz Wysiekierski (1757– przed 1777), Grzegorz Filanowicz (1786–1798), Mikołaj Filanowicz (1810–1825), Maksym Filanowicz (1827–1834), Jan Górski (1834–1841), Józef Tąkiel (1842–1850), Tomasz Żypowski (1851–1866), Jakub Żypowski (1866–1875) [m.in. Sęczyk, 2022, s. 729]. Proboszczami prawosławnymi byli m.in.: Adam Andruszkiewicz (1876–1885), Aleksander Reszetiełowicz (1886–1903), Stefan Biełoszewicz (1903–) [APL, KPCH, sygn. 52, 55, 77, 93]. W latach 70. XIX w. część mieszkańców wsi aktywnie uczestniczyła w protestach przeciwko przymusowemu przyłączeniu unitów do Cerkwi prawosławnej. Opór unitów został jednak złamany i z upływem czasu większość z nich pogodziła się z przejściem na prawosławie. W 1904 r. w Ortelu królewskim zamieszkiwało 718 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacząco spadła. W 1907 r. we wsi doliczono się ich 249 [APL, KPCH, sygn. 52, 55]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi należeli do parafii w Białej Podlaskiej [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono do województwa olsztyńskiego 115 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 283].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Dokudowie, do niej należeli wierni z Ortela Królewskiego [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. we wsi mieszkało 49 neounitów [APL, SPB, sygn. 487].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii rzymskokatolickiej w Piszczacu przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej zamknięciu przez władze carskie w 1878 r. należeli do parafii rzymskokatolickiej w Białej Podlaskiej, a następnie po erygowaniu parafii rzymskokatolickiej w Tucznej w 1882 r. do tejże (chociaż prowadzono nadal oddzielne księgi metrykalne dla parafii piszczackiej). W 1922 r. we wsi powstała parafia rzymskokatolicka Matki Bożej Różańcowej [APL, SPB, sygn. 477]. Proboszczami parafii Ortel Królewski byli m.in. księża: Jan Wustenberg (1922–1924), Stanisław Stefanowicz (1924–1925), Wincenty Orłowski (1925–1934), Feliks Walkiewicz (1934–1937), Adolf Kryński (1937–1939), Edward Branowski (1939–1942), Wacław Jaroszewicz (1942–1943), Leon Ryder (1943–1945), Jan Panek (1945–1947), Stanisław Gajowniczek (1947–1952), Franciszek Jasiński (1952–1960), Stefan Bartłomiej Ceptowski (1960–1962) i Piotr Burczaniuk (1962–1980) [Pińczuk, 2001, s. 271].

W okresie II Rzeczypospolitej w Ortelu Królewskim zamieszkiwali również ewangelicy.

W Ortelu Królewskim w drugiej połowie XIX w. powstała rosyjska szkoła ministerialna [APL, KPCH, sygn. 52]. W 1928 r. w Ortelu II funkcjonowała szkoła 4. klasowa [APL, SPB, sygn. 225]. W 1947 r. we wsi działała 4 oddziałowa szkoła powszechna [APL OR, SPB, sygn. 53].

W 1775 r. wykazano we wsi 43 dymy należące do poddanych królewskich oraz 8 dymów [Bohdana] Ułana i 4 dymy Montusza [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511]. W 1786 r. w części Ortela zamieszkałej przez poddanych królewskich były 44 rodziny liczące razem 233 osoby. W 1792 r. tyle samo rodzin, a liczba mieszkańców wzrosła do 238 [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1468 i 1474]. Według wykazu z 1827 r. w Ortelu Królewskim znajdowało się 66 domów zamieszkanych przez 265 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 65]. W 1863 r. mieszkało tam 420 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi przebywały 742 osoby [PKSG za 1887, s. 68]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 104 budynkach zamieszkiwało 496 osób, w tym 455 wyznania rzymskokatolickiego, 31 prawosławnego i 10 mojżeszowego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1943 r. we wsi mieszkało 751 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Ortelu Królewskim zameldowanych było 490 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Ortela Królewskiego na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Po reformie włócznej byli oni osadzeni na czynszu i byli zwolnieni z odrabiania pańszczyzny. Sytuacja zmieniła się między 1765–1767 r., gdy mieszkańcy Ortela zostali uznani na chłopów „ciągłych” i zmuszeni do poddaństwa, w tym pańszczyzny. Ich sytuacja prawna nie zmieniła się do 1864 r. i ogłoszenia ukazu uwłaszczeniowego. Chłopi z części skarbowej Ortela Królewskiego w I połowie XIX w. odrabiali po jednym dniu pańszczyzny sprzężajnej i pieszej tygodniowo. Poza tym musieli odrabiać 7 dni innej pańszczyzny. Po powstaniu listopadowym postanowiono oczynszować chłopów w dobrach państwowych, w tym i w Ortelu Królewskim. W 1852 r. w tej wsi proces kolonizacji i oczynszowania został zahamowany w wyniku braku zgody właścicieli części prywatnych we wsi na zamianę gruntów. Kolejne próby z 1856 i 1857 r. zakończyły się także niepowodzeniem. Tymczasem chłopi odrabiający pańszczyznę w odległym o 10 km folwarku w Łomazach w 1859 r. złożyli prośbę, w której czytamy, że „żebrzą litości i uwolnienia ich od pańszczyzny”. Ostatecznie oczynszowania dokonano w 1862 r. [APR, ZDP, sygn. 21014]. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawa z lat 1846 i 1864 w Ortelu Królewskim część A uwłaszczono 10 gospodarstw mających po 25–28 mórg, będących w posiadaniu 12 właścicieli. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 267 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny dla 12 osad pozwalał im na otrzymywanie 12 wozów „krzaków”. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. W Ortelu Królewskim część B uwłaszczono tylko dwie osoby w 1864 r., otrzymały one jedynie po 200 prętów ziemi. W Ortelu Królewskim część C i D w oparciu o prawa z 1846 i 1864 r. uwłaszczono dwa gospodarstwa mające po 14 mórg, będących w posiadaniu czterech właścicieli. Mieli oni takie same prawa serwitutowe jak chłopi z części A. Chłopi z części A zrezygnowali z praw serwitutowych w 1894 r. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono kilkadziesiąt osób w części skarbowej Ortela Królewskiego [APL, ZTL, sygn. 77].

W 1947 r. we wsi działała Spółdzielnia Samopomoc Chłopska [APL OR, SPB, sygn. 53].

Cerkiew unicka pw. Świętych Dawida i Romana, obecnie kościół pw. Matki Bożej Różańcowej.

Świątynia wzniesiona przez cieślę Nazara Olechowika między 1706 a 1712 r. r. na miejscu poprzedniej z 1680 r. pw. Protekcji Najświętszej Matki, która stanowi część obecnego prezbiterium. Nad drzwiami świątyni do dziś zachował się napis: „Ten Boży Dom zbudowany przez cieślę Nazara Rok 1706 miesiąca maja 29 za staraniem mnie niegodnego Teodora Bieleckiego, prezbitera tej cerkwi Bożej.”

W okresie 1875–1919 cerkiew prawosławna, rekoncyliowana w 1922 r. Kościół orientowany na wschód, drewniany, konstrukcji zrębowej z bali modrzewiowych związanych ze sobą w jaskółczy ogon, oszalowany. Wyróżnikiem tego zabytku jest charakterystyczna bryła, składająca się z prostopadłościennej nawy, prezbiterium – przykrytego wspólnym wysokim, czterospadowym dachem – nad którym góruje cebulasta kopuła, zakrystii na przedłużeniu prezbiterium, niewielkiego skarbca, dwukondygnacyjnej wieży z kopułą.

W świątyni znajduje się barokowy ołtarz główny z przełomu XVIII i XIX w i ołtarze boczne w stylu rokoko z XVIII w. Na szczególną uwagę zasługują starocerkiewne malowidła na łuku tęczowym w prezbiterium z 1720 r.

Zabytkowa świątynia była kilkakrotnie odnawiana, począwszy od 1994 r staraniem księży: W. Pińczuka, M. Rogoźnickiego, S. Brodawki i parafian.” [Gmina Piszczac, 2018, s. 79; http://www.parafia-ortel-krolewski.pl/kosciol/kosciol_5].