Kościeniewicze

Patrz hasło: Piszczac.

Nazwa Kostieniewicze pojawia się po raz pierwszy w 1580 r. (zapis cyrylicą) [NGAB, f. 1705, op. 1, nr 78]. Dzisiejsza nazwa jest polskim zapisem tej nazwy i występowała na pewno już w I połowie XVII wieku. Nazwa pochodzi od imienia Kościan [NMP, 2003, t. 5, s. 195].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim, początkowo w powiecie brzeskim województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego [Michaluk D. 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kościeniewicze [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kościeniewicze [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Kościeniewicze, składającą się ze wsi oraz kolonii A i B [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Kościeniewicze [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Piszczac [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Piszczac [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) częściami wsi są: Dziewulszczyzna, Kościeniewicze Kolonia, Lutnia, Maciejówka, Podżar, Zagościniec [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1870 r. we wsi posługiwano się takimi nazwami terenowymi: Borek, Klin, Koło Szerokiej Gruszy, Pod Wyczółki, Pri Wygonie, Staw, Wołoki, Za Groblo, Zaogrodzie, Zapuszczone, Żar [APS, Plany folwarków, sygn. 106].

W 1864 r. we wsi zostali uwłaszczeni: w części wsi A: Chazan Jan, Chwedoruk Michał, Ciekalski Grigor, Czebretuk Kondrat, Greczinski Tomasz, Kobel Stefan, Marczuk Wasyl, Miciuk Melan, Polaczuk Andriej, Polaczuk Mikołaj, Stepaniuk Andriej, Stepaniuk Jozefat, Stepaniuk Łukasz, Stepaniuk Teodor, Stepaniuk Tomasz, Sziszka Łukijan, Szutkowski Nazar, Wołoch Michał, Wołosiewicz Dmiter. W części wsi B: Bessaraba Iwan, Dawidziuk Ilja, Gradzik Iwan, Ignatiuk Paweł, Ignatiuk Stepan, Karpowicz Iwan, Karpowicz Jozafat, Karpowicz Silwiestr, Makarowicz Feodor, Makarowicz Niczipor, Marczuk Danił, Marecki Denis, Miciuk Maksim, Miciuk Osip, Miciuk Paweł, Nicziporuk Jarofiej, Niescieruk Julian, Niescieruk Niescior, Onocki Michaił, Onocki Paweł, Pietrasik Karl, Walczynski Wasilij, Waluszinski Stepan [APL, ZTL, sygn. 44].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1987 odkryto 6 stanowisk. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej wyróżniono ślad osadniczy z bliżej nieokreślonego wczesnego średniowiecza. Chronologii pozostałych ułamków naczyń nie określono. Od miejscowej ludności uzyskano informacje o cmentarzysku szkieletowym, z którego szkielety zostały wtórnie pochowane i przykryte współczesnym kopcem ziemnym (1929 r.) [NID, AZP obszar 62-88 – dwa stanowisko opisano Kościeniewicze-Kolonia, kolejne Diewulszczyzna – w obu przypadkach są to części wsi Kościeniewicze].

Najstarsza, pewna wzmianka o wsi pochodzi z 1580 r., gdy Aleksander Proński zastawił na trzy lata majątek Kościeniewicze (wraz z Wólką Kościeniewicką i Mazanówką) Janowi Świderskiemu za 1000 kop groszy litewskich [NGAB, f. 1705, op. 1, nr 78].

Pierwszym znanym właścicielem Kościeniewicz był kniaź Aleksander Proński. Był on właścicielem Kościeniewicz na pewno w 1580 r., gdy zastawił je Janowi Świderskiemu za 1000 kop groszy litewskich na trzy lata. Prawdopodobnie Świderski w 1584 r. został wieczystym właścicielem wsi. Pod koniec życia popadł w finansowe problemy. Z powodu braku spłaty długów został skazany na banicję przez Zygmunta III Wazę, a Kościeniewicze w 1632 r. zajął Mikołaj Sapieha. W 1639 r. prawa do Kościeniewicz zdołała uzyskać wdowa po Świderskim Krystyna Koziczanka. Około połowy XVII w. dobra kościeniewickie musiały się znaleźć w rękach chorążego brzeskiego Aleksandra Szujskiego, gdyż wraz z ręką jego córki Anny otrzymał je stolnik liwski i późniejszy kasztelan miński Stefan Rusiecki. Po jego śmierci w 1671 r., schedę po nim objął jego syn Stanisław, prowadzący aktywną działalność polityczną w powiecie (był m.in. posłem do Augusta II, a w 1713 r. przewodził sejmikowi fiskalnemu). Po jego śmierci w marcu 1720 r. wybuchł spór o majątek po nim pomiędzy wdową Anna z Tryznów Rusiecką i młodszym bratem zmarłego Aleksandrem Rusieckim. W połowie XVIII w. Kościeniewicze znajdowały się w rękach Jozafata Ursyna Rusieckiego, który w lipcu 1765 r. sprzedał Kościeniewiecze i Wólkę Kościeniewicką podstolemu warszawskiemu Janowi Szymańskiemu. W 1775 r. jako właściciel Kościeniewicz występuje Ignacy Oziembłowski. W czerwcu 1780 r. żona Oziembłowskiego, Katarzyna z Narkiewiczów w imieniu swoim i syna Jana Oziembłowskiego sprzedała Kościeniewicze za 10010 zł swej córce Anieli, która wyszła za mąż za podczaszego buskiego Marcina Chociszewskiego. Chociszewscy wkrótce zastawili wieś podstarościcom brzeskim Jackowi i Teresie Paszkowskim, a w 1783 r. sprzedali wieś razem z Wólką Kościeniewicką generałowi Józefowi Bielakowi i jego żonie Kunegundzie z Józefowiczów za 100 tys. zł. polskich. W 1795 r. część Kościeniewicz, po zmarłym Józefie Bielaku odziedziczył Salamon (Sulim) Bielak. W 1844 r. oddał on synowi folwark Zagościniec z połową chłopów z części Kościeniewicz A. Po śmierci Salamona, majątek odziedziczyli jego synowie Maciej, Jan, Józef (zm. 1863). Po śmierci tego ostatniego, jego część odziedziczyli pozostali bracia i matka Zofia z Baranowskich. Druga część Kościeniewicz B należała m.in. do nieletnich Józefa i Kazimiery Koryckich, w 1840 r. sprzedali oni bratu swojej matki Erazmowi Mańkowskiemu. W 1852 r. majątek stał się własnością Ignacji Mańkowskiej. Z kolei w 1854 r. nabył go Andrzej Ruttie, który sprzedał w 1857 r. majątek Franciszkowi Dziewulskiemu. W 1873 r. Kościeniewicze B kupili Tomasz Żera i Adam Boguszewski, którzy rozpoczęli jego parcelację. W 1842 r. wydzielono z północy części majątku nowy folwark Nowa Wieś, albo Zagościniec. W 1844 r. stał się on własnością Macieja Bielaka, który sprzedał on w 1872 r. Janowi Ługowskiemu. Pozostawał on w rękach tej rodziny przez wiele lat. Majątek będący wówczas własnością Marii Ługowskiej (116 ha) został znacjonalizowany po II wojnie światowej [APR OR, HBP, sygn. 541, 543].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami) i należeli do diecezji włodzimiersko-brzeskiej. Ich początkowa przynależność parafialna nie jest pewna, być może należeli do parafii w Łomazach. Po erygowaniu parafii w Kościeniewiczach w 1670 r., należeli do niej. Fundatorką cerkwi pw. św. Jozafata Kuncewicza była kasztelanowa mińska Anna z Szujskich Rusiecka [APL, CHKGK, sygn. 101, k. 296v]. W składzie nowej parafii znalazły się również Wólka Kościeniewicka, Mazanówka i wymieniony po raz pierwszy w 1759 r. Zalutyń. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej parafia kościeniewicka została przekazana w administrację diecezji chełmskiej, początkowo jako część „diecezji brzeskiej”, w 1811 r. włączona bezpośrednio do diecezji chełmskiej [Buczyło, 2024, s. 62–63]. W XIX w. w skład parafii pw. Św. Proroka Eljasza wchodziły wsie: Kościeniewicze, Wólka Kościeniewicka, Janówka, Zalutyń i Mazanówka. Proboszczami lub administratorami parafii greckokatolickiej w Kościeniewiczach byli m.in. księża: Marcin Smolewicz (1676), Jan Bielewicz (1720–1729), Paweł Biegajłowicz (1750) Bazyli Andałłowicz vel Jandałowicz (1756–1778), Szymon Dołbiński (1781–1798), Bazyli Dołbiński (1798), Jan Górski (1810–1837), Józef Koncewicz (1837–1870), Jan Koncewicz (1871–1873), Jan Charłampowicz (1873–1874), Józef Terlikiewicz (1874–1875) [m.in. Sęczyk, 2022, s. 728]. Proboszczami prawosławnymi byli m.in.: Emelian Gannytkiewicz (1880–1907) i Josif Rogalskij (od 1907) [APL, KPCH, sygn. 52, 55]. W latach 70. XIX w. część mieszkańców wsi aktywnie uczestniczyła w protestach przeciwko przymusowemu przyłączeniu unitów do Cerkwi prawosławnej. Opór unitów został złamany i z upływem czasu większość z nich pogodziła się z przejściem na prawosławie. W 1904 r. we wsi zamieszkiwało 317 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacząco spadła. W 1907 r. we wsi doliczono się ich tylko 81 [APL, KPCH, sygn. 52, 55]. W okresie II Rzeczypospolitej nieliczni prawosławni ze wsi należeli do parafii w Zahorowie [APL, SPB, sygn. 477]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono do województwa olsztyńskiego jedynie 9 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 282].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. W 1938 r. we wsi mieszkało 12 neounitów [APL, SPB, sygn. 487].

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii rzymskokatolickiej w Piszczacu przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej zamknięciu przez władze carskie w 1878 r. należeli do parafii w Białej Podlaskiej, a następnie po erygowaniu parafii rzymskokatolickiej w Tucznej w 1882 r. do tejże (chociaż prowadzono nadal oddzielne księgi metrykalne dla parafii piszczackiej). W okresie II Rzeczypospolitej katolicy należeli do parafii rzymskokatolickiej w Piszczacu. W 1921 r. byłą cerkiew greckokatolicką wyświęcono na kaplicę rzymskokatolicką. W 1931 r. we wsi powstała parafia rzymskokatolicka pw. NMP Królowej Polski [APL, SPB, sygn. 477].

W Kościeniewiczach już w okresie przedrozbiorowym funkcjonowała szkoła podlegająca Komisji Edukacji Narodowej, powstała na bazie unickiej szkoły parafialnej [Gmina Piszczac, 2018, s. 70]. Rosyjska szkoła ministerialna w Kościeniewiczach powstała w 1864 r. [APL, KPCH, sygn. 52]. W 1928 r. we wsi działała 4. klasowa szkoła powszechna [APL, SPB, sygn. 225]. W 1947 r. we wsi działała 4. oddziałowa szkoła powszechna [APL OR, SPB, sygn. 53].

W czasie konfliktu o Kościeniewicze w latach 20. XVIII w. pojawiły się oskarżenia, że Anna z Tryznów Rusiecka miała wygnać 172 chłopów z Kościeniewicz, Wólki Kościeniewickiej, Horbowa, Kłody i Kisielnika, a na ich miejsce sprowadzić chłopów z dóbr Żeliszew w ziemi liwskiej. Nie wiadomo na ile te oskarżenia były prawdziwe, a na ile elementem walki między stronami [Gmina Piszczac, 2018, s. 70]. W 1775 r. w Kościeniewiczach wymieniono 1 dym w folwarku i 10 dymów we wsi, a w 1790 r. 18 dymów i 1 dworski [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1511, 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Kościeniewiczach znajdowało się 30 domów zamieszkanych przez 257 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 229]. W 1863 r. mieszkało tam 209 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 48 budynkach zamieszkiwało 261 osób, w tym 224 rzymskich katolików i 37 grekokatolików, zaś w kolonii Kościeniewicze w 23 domach mieszkało 131 osób, w tym 119 wyznania rzymskokatolickiego, 3 prawosławnego i 9 mojżeszowego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1943 r. we wsi mieszkało 512 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Kościeniewiczach mieszkało 290 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kościeniewicz na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych. Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Kościeniewiczach część A uwłaszczono 6 gospodarstw mających po ok. 22 morgi. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono 6 gospodarzy i 9 właścicieli ogrodów. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 255 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i opał. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. W 1881 r. właściciele Zagościńca (części wsi K.) wykupili część serwitutów. Chłopi z Ortela Królewskiego część A zrezygnowali z praw serwitutowych w 1925 r. [APL, ZTL, sygn. 44]. W Kościeniewiczach w części B w oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 uwłaszczono 14 gospodarstw mających po ok. 22 morgi. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono 8 właścicieli ogrodów i placów. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 329 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na remont zabudowań i opał. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. Chłopi z Ortela Królewskiego część B zrezygnowali z praw serwitutowych w 1926 r. [APL, ZTL, sygn. 44].

W Zagościńcu w 1930 r. działał zakład eksploatacji lasów A. Wajmana [KAP, 1930, s. 534]. W 1947 r. we wsi działała Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa [APL OR, SPB, sygn. 53].

Dawna cerkiew unicka pw. św. Jozafata Męczennika, zbudowana ok. 1670–1683 r., ufundowana przez kasztelanową mińską Annę z Szujskich Rusiecką. Po 1875 r. przekształcona w cerkiew prawosławną. Po I wojnie światowej świątynia rzymskokatolicka (najpierw jako kaplica, po 1930 r. kościół parafialny) [KZSP Biała Podl., s. 144–145]. Nad wejściem znajduje się napis „TEN BOŻY DOM ZBUDOWANY PRZEZ CIEŚLE NAZARA Roku 1707 Mca Maja 29 (4?) za staraniem Mnie niegodnego Teodora Bileckiego Prezbitera tego Kościoła Bożego” (tłum.).

***  W okresie międzywojennym w Kościeniewiczach działały różne organizacje: Ochotnicza Straż Pożarna, Gminna Kasa Pożyczkowo–Oszczędnościowa, Koło Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Koło Przyjaciół Związku Strzeleckiego, Oddział Ligi Morskiej i Kolonialnej, Koło Obozu Zjednoczenia Narodowego [Gmina Piszczac, 2018, s. 72].