Dąbrowica Mała

Patrz hasło: Piszczac.

Najstarsze wystąpienie nazwy to „Dubrowica Mienszaja” zapisane cyrylicą w lustracji starostwa brzeskiego z 1566 r. [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 365]. W 1588 r. nazwę zapisano po polsku jako Dubrowicza Mniejsza [AGAD, ASK, dz. LVI, sygn. 11, k. 18]. Nazwa wsi pochodzi od słowiańskiego słowa dobrowica, lub białoruskiego dubrowica, oznaczających – lasek dębowy [NMP, 1997, t. 2, s. 292].

W okresie przedrozbiorowym w Wielkim Księstwie Litewskim, początkowo w powiecie brzeskim województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego [Michaluk D. 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r., weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kościeniewicze [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kościeniewicze [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Dąbrowica Mała [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Dąbrowica Duża [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Piszczac [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Piszczac [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś ma części składowe: Kuliki i Zamoście [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1566 r. (najstarszy znany spis mieszkańców) wymienieni następujący gospodarze: Chwedorowicz Mac, Hredicz Ochrem, Hryniewicz Łuc, Iwanowicz Marko, Kochanowicz Mac, Komar Iwan, Komar Iwaszko (prawdopodobnie Iwan i Iwaszko to dwie odrębne osoby), Konochowicz Makar, Krzałowicz Stas, Krzunowicz Lenar, Łazowskij Michno, Makarowicz Hryc, Prichoży Michno, Prichoży Pilip, Sakowicz Sienko, Stepanowicz Zania, Wakulicz Choten, Wakulicz Hryc, Zawalejko, Zawalejkowicz Iwan. Ponadto Iwan stary wójt [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 365].

W 1736 r. na liście posiadaczy gospodarstw wymienieni: Bohdanik Wasil z Piszczaca, Buczyło Iwan, Chwalewski Kazimierz, Chwesycha wdowa, Chwiliatuk Sawostyan wójt, Chwyliatiuk Wasil, Demko pastuch, Doroszuk Hryc, Iwaniuk Ostap, Iwaniuk Wasil, Iwańczuk Osyp, Iwaszczuk Kalich, Jasiuczyk Jaśko, Kaliszuk Chweś, Kaliszuk Stefan, Kaliszuk Wasil z Dąbrowicy Dużej, Kolada Daniło, Kondratiuk Demko i Prokop (razem), Konowaluk Łukasz z Choroszczynki, Konował Petruk, Krysiuk Chweś z Dąbrowicy Dużej, Kucycha wdowa, Kulhawczuk Paweł, Kurniło Marcyko, Kutiuk Sliasz, Kuźmicz Panas, Łoik Iwan diak, Łopatycha wdowa, Łukianiuk Paweł z teściem, Łyczyn Stefan, Morczuk Hryc z pasierbami, Myszczukowa Chwesia, wdowa z Dąbrowicy Wielkiej, Olejnik Sawka, Oleszczuk Dmitier, Pahicz Iwan, Parchinicha wdowa z Dąbrowicy Wielkiej, Perekipar Daniło z Zalutynia, Polianik Artym, Radko Paweł ze szwagrem, Saczuk Mikita z Kłody, Serhijuk Klim, Stepaniuk Pilip, Szyszczycha wdowa, Tomczyk Iliasz, Trociuk Wasil krawiec, Ułasiuk Iwan, Wawdysz Klim z Choroszczynki, Wiszniewski Lewko (ubogi), Wiśniowski Martyn, Wołoszczuk Chweś z zięciem, Zezko Wasil [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1682, s. 37–38].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono: Akaliszuk Jakow, Albiczuk Filip, Albiczuk Iwan, Albiczuk Kapistran, Andriejuk Iwan, Andriejuk Silwiestr, Chotkowski Awgustin, Churycz Paweł, Chwalewski Tomasz, Chwesiuk Klim, Danieluk Michał, Dawidiuk Iwan, Demczuk Iwan, Demczuk Jakow, Detczuk Stepan, Gawriluk Stepan, Iwaniuk Chwedor, Iwaniuk Kasjan, Kaliszuk Marko, Kaliszuk Piotr, Kaliszuk Stepan, Klimiuk Iwan, Klimiuk Paweł, Kolada Gregor, Kolada Ignatij, Kolada Kuprian, Kolada Tomasz, Kolada Wasil, Koniuszewski Jakow, Koniuszewski Osip, Korniluk Mikita, Kukawski Lewko, Kulawczuk Semen, Łojewski Timofiej, Marczuk Ignat, Marczuk Kuprian, Marczuk Michał, Marczuk Michał, Marczuk Wasil, Naumczuk Gryć, Nicziporuk Łukasz, Patejuk Paweł, Sarnecki Jozafat, Soroka Charyton, Ułasiuk Lewko, Ułasiuk Matofiej, Zaleszczuk Iwan, Zieliński Iwan, Żeszko Iwan, Żuk Adam [APL, ZTL, sygn. 13].

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1999 zarejestrowano 9 stanowisk. Pierwsze informacje dotyczą przypadkowo odkrytego cmentarzyska szkieletowego z XIV-XVI w. [Głosik 1983, 232]. Natomiast z AZP na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej wyróżniono ślad osadniczy ze średniowiecza wczesnego (m.in. XII-XIII w.) i późnego (XIV-XV w.), także bliżej nieznanego okresu nowożytnego. Ponadto w kilku przypadkach nie określono chronologii nielicznych, niecharakterystycznych wytworów krzemiennych i ułamków ceramiki [NID, AZP obszary: 63-88 i 63-89].

Po raz pierwszy wzmiankowana w lustracji starostwa brzeskiego z 1566 r. [DMAMJ, , 1897, t. 1, s. 365], gdzie znajduje się adnotacja, że wieś mierzył wcześniej Iwan Sapieha (zmarł w 1561 r.). Świadczy to o tym, że Dąbrowica Mała powstała najpóźniej w 1561 r.

Wieś była własnością królewską przynależną pierwotnie do starostwa brzeskiego, a po 1588 r. do ekonomii brzeskiej. Najstarsza wzmianka z 1566 r. wskazuje, że znajdowała się ona ówcześnie w dzierżawie podkomorzego orszańskiego Hrehorego Iwanowicza Podbereskiego, jako rekompensata za jego dobra zajęte przez Moskwę w województwie połockim. Przekazał on prawa do wsi Dawidowi Sołtanowi ożenionemu z jego córką Dorotą, który jako właściciel wsi występuje w 1580 r. Podbereski nie miał zgody króla na tę zmianę i spowodowało to anulowanie nadania. Wieś już w 1582 r. została przekazana w dożywotnią dzierżawę Michałowi Tyszkiewiczowi. W początkach XVII w. ponownie włączona do domeny monarszej. W 1658 r. wraz z całym kluczem kijowieckim nadana jako dzierżawa kozackiemu atamanowi Pawłowi Teterze, Ten w 1668 r., scedował swe prawa Michałowi Kazimierzowi Radziwiłłowi. Od tej pory przez ponad 70 lat losy Dąbrowicy Małej związane były z tym właśnie rodem. W 1747 r. klucz kijowiecki wraz z Dąbrowicą Małą ponownie powrócił do dóbr monarszych i pozostawał w ekonomii brzeskiej aż do rozbiorów. [Gmina Piszczac, 2018, s. 53–54]. W czasach zaboru austriackiego wieś nadal stanowiła część dóbr państwowych. W 1808 r. dobra narodowe Piszczac, z Wyczółkami, Dąbrowicą Małą i Dobrynką, kupił Antoni Nieprzecki. W 1840 r. majątek ten na licytacji nabył Erazm Mańkowski. Dobra połączone z Chotyłowem na mocy jego testamentu z 1845 r. odziedziczyła Ignacja Mańkowska. W 1854 r. dobra kupił Andrzej Ruttie. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia część ziemi przeszła na własność chłopów. W 1868 r. Ruttie sprzedał 6 mórg Bartłomiejowi Marchlewskiemu. W latach 1871–1872 sprzedał on majątek Ignacemu Pietraszewskiemu. W 1888 r. nabył go Władysław Hajdukowski, a w 1897 r. Dymitr Łobaczew [APL OR, HBP, sygn. 39, 433; Gmina Piszczac, 2018, s. 56].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Należeli oni do parafii w Piszczacu, leżącej w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a od 1810 r. do diecezji chełmskiej. Według niedatowanego spisu sporządzonego między 1798 a 1800 r. w Dąbrowicy Małej było 59 domów zamieszkanych przez unitów [APL, ChKGK, sygn. 145, k. 18v]. W latach 70. XIX w. część mieszkańców wsi aktywnie uczestniczyła w protestach przeciwko przymusowemu przyłączeniu unitów do Cerkwi prawosławnej. Opór unitów został złamany i z upływem czasu większość z nich pogodziła się z przejściem na prawosławie. W 1904 r. w Dąbrowicy Małej zamieszkiwało 460 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi znacząco spadła. W 1908 r., we wsi doliczono się ich 271 [APL, KPCH, sygn. 103, 106]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi należeli do parafii w Zahorowie [APL, SPB, sygn. 477]. Po II wojnie światowej 18 prawosławnych ze wsi repatriowało się do BSRR. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono do województwa olsztyńskiego 83 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 269, 280].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodniosłowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Połoskach, do niej należeli wierni z Dąbrowicy Małej [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. we wsi mieszkało 129 neounitów [APL, SPB, sygn. 487]. Po II wojnie światowej wyznawcy neounii zniknęli z krajobrazu wsi.

Katolicy obrządku rzymskiego należeli do parafii rzymskokatolickiej w Piszczacu przynależącej do diecezji łuckiej, a od 1818 r. diecezji podlaskiej. Po jej zamknięciu przez władze carskie w 1878 r. należeli do parafii rzymskokatolickiej w Białej Podlaskiej, a następnie po erygowaniu parafii rzymskokatolickiej w Tucznej w 1882 r. do tejże (chociaż prowadzono nadal oddzielne księgi metrykalne dla parafii piszczackiej). W okresie II Rzeczypospolitej katolicy należeli do parafii rzymskokatolickiej w Tucznej [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Piszczacu.

W 1930 r. we wsi istniała polska jednoklasowa szkoła powszechna, do której uczęszczało 54 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

W 1767 r. we wsi mieszkało 291 osób, w tym 165 osób płci męskiej i 126 żeńskiej. Do 1786 r. liczba mieszkańców Dąbrowicy Małej wzrosła do 305 osób mieszkających w 60 gospodarstwach. Tuż przed upadkiem Rzeczypospolitej, w 1792 r. wieś liczyła 314 mieszkańców i 69 gospodarstw [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1468, 1474]. Według wykazu z 1827 r. w Dąbrowicy Małej znajdowało się 46 domów zamieszkanych przez 284 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 91]. W 1863 r. mieszkało tam 232 osoby [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 359 osób [PKSG za 1887, s. 35]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 47 budynkach zamieszkiwało 216 osób, w tym 139 rzymskich katolików i 77 grekokatolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1943 r. we wsi przebywało 329 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Dąbrowicy Małej mieszkało 256 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Dąbrowicy Małej na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Po założeniu wsi w połowie XVI w. jej mieszkańcy byli osadzeni na czynszu i dopiero w latach 1765–1767 zostali oni zaliczeni do chłopów „ciągłych” i tym samym obciążeni pańszczyzną. Posiadali taki status aż do 1864 r. Według lustracji z 1566 r. poddani z Dąbrowicy Małej ponosili następujące powinności: czynsz 12 gr, za owies i odwóz 20 gr, siano wóz i odwóz lub 5 gr, gęsi, kury, jajka 3 ½ groszy, niewody 2 gr, stacje 2 ½ gr, osadne 30 gr, tłoki 12 gr, gwałty 1 beczka żyta lub 10 gr. Razem 97 groszy [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 365].

Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Dąbrowicy Małej uwłaszczono 34 gospodarstw mających po 11–25 mórg, będących w posiadaniu 50 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono jedno gospodarstwo. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 853 morgi ziemi oraz serwitut pastwiskowy, sprecyzowany w 1888 r., który pozwalał chłopom na wypas 280 sztuk bydła rogatego, 36 koni i 360 owiec [APL, ZTL, sygn. 13].

Trzy zabytkowe kapliczki przydrożne: 1) murowana z I poł. XX w., 2) drewniana z XIX w. przy skrzyżowaniu drogi w stronę Piszczaca i drogi na cmentarz, 3) drewniana na cmentarzu prawosławnym, wzniesiona zapewne po 1925 r. [KZSP Biała Podl., s. 50].