Chotyłów

Patrz hasło: Piszczac.

Właściwie od początku wieś funkcjonowała pod nazwą Chotyłów. Inne formy, jak np. Chotylew w 1667 r. stanowiły wyjątek i były raczej rzadkie. Nazwa pochodzi od nazwy osobowej ‘Chotyło’ z sufiksem -ów [NMP, 1997, t. 2, s. 69].

W okresie przedrozbiorowym Chotyłów stanowił część powiatu i województwa brzeskolitewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Piszczac [MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Połoski [APL, BKSW, sygn. 3], od 1919 r. gminy Piszczac. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Chotyłów [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Piszczac [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Piszczac [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1744 r. wzmiankowany Hryc mieszkający w Chotyłowie i mający pół włóki [BLAN, f. 43–6192].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1984 odkryto 4 stanowiska. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej, wyróżniono kilka horyzontów chronologicznych w postaci zarówno śladów osadniczych, a być może i pozostałości po siedliskach / obozowiskach / osadach ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych), bliżej nieznanej fazy epoki brązu, wczesnej epoki żelaza (kultura przeworska?) oraz średniowiecza (m.in. XIII-XV w.), także bliżej nieokreślonego okresu nowożytnego. Ponadto w dwóch przypadkach nie określono chronologii nielicznych odpadów krzemiennych i ułamków ceramiki [NID, AZP obszar 61-88].

W 1566 r. występuje nazwa „błoto Chotyłowskie” [AVAK, t. 14, s. 98]. W 1586 r. pojawia się nazwa „dworyszcze Chotyłowskie” (obie wersje w zapisie cyrylicą).

Pierwotnie była to część dóbr horbowskich i dzieliła ich losy. W 1586 r. Chotyłów („dworyszcze Chotyłowskie”) był przedmiotem sporu o przebieg granicy między Horbowskimi a miastem Piszczacem. W 1667 r. jako właściciel wystąpił Stanisław Turowski, który opłacił podymne z jednego dymu. W 1690 r. Chotyłów miała wdowa po nim, Anna z Młożewskich. Po jej śmierci w 1698 r. wybuchł gwałtowny spór o spadek po niej między Grzegorzem Łużeckim, podkomorzym wendeńskim Stanisławem Wincentym Łużeckim i jego żoną Barbarą, a później również wnukami zmarłej Anny – Józefem i Stanisławem Witanowskimi. W 1703 r. Stanisław Wincenty Łużecki zastawił Chotyłów za 4000 złp Janowi Tyszkowskiemu, dodając mu dodatkowo do zastawu 5 poddanych z Horbowa. Spór o dobra chotyłowskie ciągnął się przez wiele lat, aż do lat 30. XVIII wieku. Horodniczy brzeski Józef Grabowski w 1720 r. sądził się w Trybunale Litewskim ze Stanisławem Łużeckim, a po śmierci Grabowskiego, w 1724 r., wdowa po nim, Łucja z Tyszkowskich w imieniu swoim i dzieci wytoczyła proces skarbnikowi żydaczowskiemu Janowi Tyszkowskiemu i stolnikowi sanockiemu Michałowi Alojzemu Pełce o zapis 6 tys. zł, na Chotyłowie. W 1729 r. uzyskała ona przyznanie jej Chotyłowa, co nie zakończyło jednak konfliktów. Sytuację zdołał ustabilizować dopiero oboźny brzeski Franciszek Grabowski, który po prostu spłacił część spadkobierców i osoby, które miały jakieś zapisy na Chotyłowie. Franciszek Grabowski 24 VI 1744 r. zastawił wieś brygidkom z klasztoru brzeskiego za 7 tys. złp. i od tego momentu, aż do rozbiorów wieś była niemal nieprzerwanie w ich rękach. Wg danych z 1790 r. miejscowość została określona jako dziedziczna własność Sadowskich w posesji brygidek brzeskich [Gmina Piszczac, 2018, s. 44–45]. Po rozbiorach prawdopodobnie dobra przeszły w ręce rządu austriackiego. W 1808 r. dobra rządowe Chotyłów kupił Antoni Nieprzecki. W 1840 r. na licytacji dobra te nabył Erazm Mańkowski. Ten połączył je z dobrami Piszczac. Na mocy jego testamentu z 1845 r. odziedziczyła je Ignacja Mańkowska. W 1854 r. majątek kupił Andrzej Ruttie. Z kolei w 1859 r. dobra nabył Jan Werner, który w 1871 r. podzielił je na cztery części: Piszczac, Chotyłów, Wyczółki i Hulcze. Chotyłów sprzedał on w 1872 r. Ajzykowi Czarnemu. W 1876 r. dobra kupił od niego Mirosław Burzyński. W 1879 r. Chotyłów nabyli Grunwald, Grynapiel, Szpejn i Cymmerman. W 1888 r. majątek kupił od nich Herszko Szterynfeld, który rozpoczął jego parcelację [APL OR, HBP, sygn. 39, 643; Gmina Piszczac, 2018, s. 47].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Należeli oni do parafii w Piszczacu, leżącej w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, a od 1810 r. do diecezji chełmskiej. W spisie sporządzonym między 1798 a 1800 r. wskazano, że w Chotyłowie są 3 domy zamieszkane przez unitów [APL, CHKGK, sygn. 145, k. 18v]. W 1904 r. w Chotyłowie zamieszkiwało 53 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych nie zmieniła się [APL, KPCH, sygn. 103]. W okresie II Rzeczypospolitej należeli oni do parafii prawosławnej w Zahorowie [APL, SPB, sygn. 477].

Katolicy należeli do parafii rzymskokatolickiej w Piszczacu. Po jej zamknięciu przez władze carskie w 1878 r. przypisano ich do parafii rzymskokatolickiej w Białej Podlaskiej, a następnie po erygowaniu parafii rzymskokatolickiej w Tucznej w 1882 r. do tejże (chociaż prowadzono nadal oddzielne księgi metrykalne dla parafii piszczackiej). W okresie II Rzeczypospolitej katolicy należeli do parafii rzymskokatolickiej w Piszczacu [APL, SPB, sygn. 477]. Obecnie katolicy ze wsi należą nadal do parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Piszczacu.

W 1928 r. we wsi działała dwuklasowa szkoła powszechna [APL, SPB, sygn. 225].

W 1667 i 1690 r. wskazano, że w Chotyłowie znajduje się 1 dym. W 1790 r. Chotyłów liczył zaledwie 3 dymy [LVIA, f. 11, ap. 1, nr 1541]. Według wykazu z 1827 r. w Chotyłowie znajdowało się 10 domów zamieszkanych przez 49 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 69]. W 1864 r. mieszkało tam 55 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 83 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi i stacji kolejowej w 40 budynkach zamieszkiwało 222 osoby, w tym 121 rzymskich katolików, 85 Żydów, 13 prawosławnych i 4 grekokatolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 3]. W 1943 r. we wsi mieszkało 853 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Chotyłowie mieszkało 925 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Pierwotnie źródłem utrzymania mieszkańców Chotyłowa było rolnictwo. Wielu mieszkańców miejscowości od 1866 r. było związanych zawodowo z koleją, której powstanie spowodowało znaczny rozwój Chotyłowa. W 1930 r. we wsi działały cegielnie: Pękosławski, Stencel i Ska; Wajcman Z. i smolarnia: Winograd B. [KAP, 1930, s. 582].

Obecnie Chotyłów jest siedzibą nadleśnictwa.

Dworzec kolejowy

Wzniesiony w 1867 r., po zniszczeniach w czasie I wojny światowej gruntownie przebudowany w stylu dworkowym przez arch. Władysława Kwapiszewskiego.

Dom dróżnika

Wzniesiony około 1867 r., murowany [KZSP Biała Podl., s. 47].

*** W 1867 r. otwarto „Drogę Żelazną Warszawsko-Terespolską”, która przebiegała przez Chotyłów, gdzie powstał dworzec kolejowy.W latach II wojny światowej powstał w Chotyłowie posterunek żandarmerii niemieckiej. Jednym z jego dowódców był Johan Geryng. Miejscowa ludność poniosła znaczne straty rąk niemieckich okupantów, m.in. w 1942 r. aresztowano tam Franciszka Moronia, Stefana Suleja, Henryka Suleja, Bielaka, Fliska, Prokopiuka i Słomczyńkiego, którzy trafili do obozów koncentracyjnych oraz Antoniego Nicmana.

*** W tym samym roku żandarmi rozstrzelali we wsi 7 Żydów. W 1943 r. rozstrzelano ok. 20 jeńców radzieckich, zbiegłych z obozów [Gmina Piszczac, 32018, s. 48–49].

*** W latach 1943–1944 w okolicach wsi partyzanci kilkukrotnie wysadzili niemieckie pociągi (17/18 XI 1943, 6 V 1944, połowa maja 1944, 1 VI 1944, 29 VI 1944) [Gmina Piszczac, 32018, s. 49].