Zamołodycze

Patrz hasło: Stary Brus.

Najprawdopodobniej pierwotnie wieś funkcjonowała pod nazwą Temna. Zamiana na Zamołodycze nastąpiła w latach 80. XVI w. [patrz: Pierwsza wzmianka o osadzie]. Nazwa wsi pochodzi od rzeczki Mołodycka, odnotowanej w 1566 r. [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 402].

Okolice Zamołodycz w XV w. należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a w jego ramach do rozległego województwa trockiego. W 1513 r. król Zygmunt I utworzył samodzielne województwo podlaskie ze stolicą w Drohiczynie, składające się z ziem: drohickiej, bielskiej, mielnickiej, brzeskiej, kobryńskiej i kamienieckiej. Interesujące nas okolice znalazły się w powiecie brzeskim. Na mocy reform administracyjnych w Wielkim Księstwie Litewskim w 1566 r., z dotychczasowego województwa podlaskiego wydzielono powiaty brzeski, kobryński i kamieniecki, tworząc z nich nowe województwo brzesko-litewskie, ze stolicą w Brześciu [Litewskim]. W 1569 r. po unii lubelskiej pozostały one w Wielkim Księstwie Litewskim. Tuż po zawarciu unii lubelskiej m. in. Zamołodycze na krótko znalazły się pod jurysdykcją Korony, bowiem król Zygmunt August, rozgniewany niechętną postawą wobec unii Eustachego Wołłowicza starosty brzeskiego i wohyńskiego, przyłączył starostwo wohyńskie (do którego należały także Zamołodycze) do koronnego województwa podlaskiego i przekazał staroście radomskiemu Janowi Tarło. Była to jednak sytuacja przejściowa, bowiem wkrótce Wołłowicz wrócił do łask, Tarło zrzekł się tego nadania na jego rzecz, a tereny te powróciły do województwa brzesko-litewskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po ostatnim rozbiorze Polski (1795) miejscowość znalazła się w zaborze austriackim, w cyrkule chełmskim (od 1796) Galicji Zachodniej.

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, weszła ona w 1810 r. w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie włodawskim województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej). W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (od 1912 r. guberni chełmskiej).

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego (1919–1939). W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. powróciła do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w składzie województwa chełmskiego. Od 1999 r. w powiecie włodawskim województwa lubelskiego [Maroszek, 2013; Wawrzyńczyk, 1951; Mapa, 1803; Ćwik i Reder, 1977].

Gmina

Początki samorządu na ziemiach polskich sięgają czasów średniowiecza. Konstytucja Księstwa Warszawskiego wprowadziła nowe formy ustroju lokalnego. Na mocy ustawy z 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie z wójtami na czele. Zostali nimi właściciele ziemscy. Zamołodycze początkowo należały do gminy Hola, a w latach 50. XIX w. stały się samodzielną gminą. [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu gmin samorządowych w Królestwie Polskim w 1864 r., wieś weszła w skład gminy Turno, której nazwę w 1927 r. zmieniono na gmina Wołoskowola. W latach 1927–1947 jej siedziba mieściła się w Wołoskowoli, a w latach 1947–1954 w Sosnowicy [APL, KWPB, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromady Zamołodycze wieś i Zamołodycze kolonia [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin, w latach 1954–1958 wchodziła w skład gromady Hola [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Potem przyłączono ją do gromady Wołoskowola [DUWRNwL, 1958, nr 76, poz. 392]. W 1969 r. przeniesiono ją do gromady Stary Brus [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. sołectwo należy do gminy Stary Brus.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.10.2025) częścią składową wsi są Pieńki [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1839 r. w Zamołodyczach zapisano następujące nazwy terenowe: Andrzejowszyzna, Brzezina, Dębowa, Guzowszczyzna, Koszereń, Melanowszczyzna, Mielewszczyzna, Petrykowszczyzna, Pocharast, Szeroki Łan, Śmietankowska, Tabenszczyzna, Temno, Terepcza [APR, ZDP, sygn. 13056]. W 1864 r. we wsi występowały nazwy: Czaszcz, Kaszyrnia, Łydyma, Morgi, Pieriedni, Pola, Posary, Pridatki, Suchyj Bagon, Zakoszirnoju i Zduchi [APL, ZTL, sygn. 3316].

W roku 1566 we wsi Temna (późniejsze Zamołodycze) odnotowano m. in. gospodarzy o następujących nazwiskach: Bogacz, Dockowicz, Golanka, Gorełka, Hacewicz, Ihnatowicz, Jankowicz, Kołodka, Kozieradowicz, Kułgan, Kużeł, Litwin, Łuć, Macewicz, Panczeniata, Oleksejewicz, Pietrowicz, Sidor, Stebluchowicz, Wołosenia, Zasiadko [DMAMJ, s. 400].

W 1792 r. we wsi mieszkali gospodarze o nazwiskach: Byczuk, Dubiecki, Dutko, Gębski, Gęmski, Hoc, Iwaniuk, Klimczuk, Kowalczuk, Kromer, Kucharuk, Mironiuk, Olexiuk, Palej, Panasiuk, Piotrowicz, Ponda, Prystupa, Radczuk, Sełej, Serbiniuk, Szabryk [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1474].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujące osoby: Byczuk Wasilij, Chilimoniuk Włas, Driszcz Iwan, Filimoniuk Adam, Goć Jakow, Goć Jewdokija, Gularuk Filimon, Iwaniniuk Semen, Klimczuk Jakow, Klimczuk Roman, Kliza Uljana, Koleniec Wasilij, Kostejuk Łuka, Koszeluk Kondrat, Koszeluk Stepan, Kucharuk Kirik, Kulip Stepan, Masluch Wikientij, Mironczuk Andriej, Mironczuk Ignatij, Niestierowskij Adam, Parafiniuk Adam, Polejuk Hordej, Prodyszczuk Anna, Prodyszczuk Iwan, Prodyszczuk Konstantin, Prodyszczuk Maksim, Prodyszczuk Melan, Prokopiuk Stepan, Prokopiuk Wasilij, Romaniuk Daniło, Rozeluk Iwan, Selejuk Gordej, Skrynskij Iwan, Solejuk Fedor, Tabenskij Jakim, Toratyka Fedor, Zadubiec Andriej, Zadubiec Piotr, Zajonc Iwan [APL, ZTL, sygn. 3316].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2003 odkryto 8 stanowisk, głównie o charakterze śladów osadniczych, w jednym przypadku siedliska. Poza nielicznym półsurowcem krzemiennym i fragmentami naczyń nieokreślonymi chronologicznie, znaleziono również ceramikę ogólnie datowaną na neolit, wczesną epokę brązu (m.in. kultura trzciniecka?), późne średniowiecze (XIV-XV w.) oraz okres nowożytny (XVI-XVIII w.)  [NID, AZP obszar 71-87]. 

Wieś pod nazwą Zamołodycze pojawia się po raz pierwszy w inwentarzu starostwa brzeskiego z roku 1588 [AGAD, ASK LVI, sygn. 11, k. 22v]. Najprawdopodobniej jednak można ją utożsamić z występującą wcześniej w źródłach wsią Temna, która „znika” po roku 1570. Przemawia za tym kilka argumentów. Opisanie granic wsi Temna z roku 1566 sytuuje ją na północny wschód od Holi, między Holą a Horostytą, co idealnie odpowiada lokalizacji Zamołodycz. Ilości i określenie jakości włók (32 włóki gruntu podłego), powinności poddanych są identyczne dla wsi Temna w latach 1566 i 1570 i Zamołodycz w r. 1588. Znacząca jest także kolejność w jakiej opisywane są poszczególne wsie w inwentarzach. W latach 1566 i 1570 mamy sekwencję: Krzywowierzba, Temna, Hola, natomiast w roku 1588: Krzywowierzba, Zamołodycze, Hola [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 398–402; Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 19; AGAD, ASK LVI, sygn. 11, k. 22v–23]. Poza tym po r. 1588, kiedy pojawia się informacja o Zamołodyczach nie znajdujemy już w źródłach wsi Temna. Powyższe argumenty pozwalają stwierdzić z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością, że Zamołodycze są tożsame ze wspomnianą po raz pierwszy w roku 1566 wsią Temna.

Wieś przez wieki należała do dóbr królewskich (hospodarskich)/skarbowych/rządowych. W XVI w. należała do starostwa wohyńskiego, a w jego ramach do wójtostwa kodenieckiego. W roku 1589 dobra monarsze w województwie brzeskim przekształcono w tzw. ekonomie, czyli dobra stołowe, wprowadzając przy tym podział na klucze. Zamołodycze znalazły się wówczas w kluczu krzywowierzbskim ekonomii brzeskiej. Zmiany w tym zakresie zaszły pod koniec lat 60. XVIII w. za sprawą ówczesnego zarządcy ekonomii litewskich, Antoniego Tyzenhauza. Podzielił on ekonomie na tzw. gubernie, a dopiero te na klucze. W wyniku tych zmian klucz krzywowierzbski stał się częścią rozległej, tzw. guberni łomaskiej [Por. DMAMJ, 1897, t. 1, s. 379–406; Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 10–25; Buczyło 2019, s. 85–88]. W 1871 folwark Zamołodycze został nadany w formie majoratu Aleksandrowi Jakowlewowi [APR, ZDP, sygn. 13056].

W dawnych czasach większość mieszkańców Zamołodycz była początkowo prawosławnymi, po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami i ponownie prawosławnymi (od. 1875). Byli oni wiernymi parafii pw. Św. Praksedy Męczennicy w Holi. W 1875 r. zamołodyccy grekokatolicy stali się prawosławnymi. Zdecydowana większość z nich w następnych latach przywiązała się do tego wyznania i po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, niewielu mieszkańców wsi zmieniło wyznanie. Liczba prawosławnych w Zamołodyczach między 1904 a 1911 r. spadła z 439 do 431 osób [APL, KPCH, KV, sygn. 982, 985]. Prawosławni czasowo zniknęli ze wsi po II wojnie światowej. W latach 1945–1946 do ZSRR ewakuowało się wraz z rodzinami 63 prawosławnych (Ukraińców) będących właścicielami ziemi we wsi [APL, PO PUR we Włodawie, sygn. 14]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono pozostałych na tzw. Ziemie Odzyskane.

W dawnych czasach we wsi mieszkało niewielu katolików obrządku rzymskiego, należących do parafii rzymskokatolickiej w Sosnowicy. W 1919 r. wieś przyłączono do parafii rzymskokatolickiej w Wyrykach.

W Zamołodyczach w latach 1897–1915 działała rosyjska żeńska szkoła cerkiewna [APL, KPCH KV, sygn. 984]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości we wsi działała polska 1. klasowa szkoła powszechna, do której chodziły również dzieci z kolonii Pieńki [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13]. W roku szkolnym 1930/1931 uczęszczało do niej 48 uczniów [Szkoły, 1933, s. 176].

W roku 1566 we wsi Temna (późniejsze Zamołodycze) odnotowano 32 gospodarstwa, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na około 160–190 osób [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 400]. W 1792 r. we wsi mieszkało 126 osób [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1474]. Według wykazu z 1827 r. w Zamołodyczach było 29 domów zamieszkanych przez 193 osoby [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 315]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 338 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 68 budynkach zamieszkiwało 344 osoby, w tym 43 rzymskich katolików, 233 prawosławnych i 68 wyznawców religii mojżeszowej [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 118]. W 1943 r. mieszkało tu 425 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. w Zamołodyczach było zameldowanych 88 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Zamołodycz na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa i gospodarki leśnej. We wsi istniał folwark dworski, np. w latach 1839–1851 jego dzierżawcą był Antoni Mańkowski, a w latach 1852–1864 Ignacy Bętkowski. W 1871 r. stał się on majoratem, którego właściciel zarządzał nim przez administratorów [APR, ZDP, sygn. 13056].

W roku 1566 we wsi Temna (późniejsze Zamołodycze) było 32 gospodarstwa, których posiadacze płacili z włóki czynszu 8 groszy, oddawali dwie beczki owsa (lub 10 groszy), beczkę żyta (10 groszy), wóz siana (albo 5 groszy), gęś, kury, jaja (lub 4 półgrosze), niewody (2 grosze), zapewniali stancje (3 półgrosze) i odrabiali tłoki (12 groszy). Razem dawało to 83 grosze rocznie [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 400]. W 1792 r. we wsi było 26 gospodarstw pańszczyźnianych, o zróżnicowanym poziomie materialnym. Odrabiali oni tygodniowo dwa dni pańszczyzny ciągłej (z wołami) lub pieszej tygodniowo przez cały rok oraz od jednego do trzech dni tłoki (po cztery osoby z gospodarstwa) w czasie żniw [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1474].

W 1839 r. we wsi było wydzielonych 32 gospodarstwa (sześć z nich było opuszczonych) oraz 10 komorników. Gospodarze posiadali wówczas 13 koni, 42 woły, 85 sztuk bydła, 39 świń i 75 owiec. Każdy z gospodarzy pańszczyźnianych użytkował dwie ćwierci gruntu (15 morgów). W zamian odrabiali („z uległością i posłuszeństwem”) po jednym dniu pańszczyzny ciągłej (ze zwierzętami) i jednym dniu pańszczyzny pieszej tygodniowo przez cały rok, dwa dni tłoki pieszej w okresie żniw oraz płacił 10 złp 15 groszy czynszu rocznego i liczne podatki państwowe. Do 1839 r. komornicy odbywali sześć dni pańszczyzny pieszej rocznie. Potem zwolniono ich z niej [APR, ZDP, sygn. 13056]. W latach 50. XIX w. chłopi z Zamołodycz zostali oczynszowani. Poziom życia chłopów był niski, co pewien czas musieli być wspomagani przez rząd (1823, 1832, 1835) [APR, ZDP, sygn. 13056].

Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. we wsi uwłaszczono 27 gospodarstw mających po ok. 26–34 mórg, osadę kowalską oraz pastwisko (321 mórg). W oparciu o prawo z 1865 roku uwłaszczono dziewięć osób z czworaków (dostały po niecałej mordze). Razem chłopi otrzymali na własność ok. 1226 mórg ziemi. Chłopi nie otrzymali żadnych praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3316].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami. W 1937 r. we wsi powstała Spółdzielnia Rolniczo-Spożywcza „Promień” [AAN, Rada Spółdzielcza w Warszawie, sygn. 22488].

Pomnik żołnierzy WiN

Postawiony w hołdzie poległym żołnierzom: Karolowi Mielniczukowi „Wackowi”, Bronisławowi Wojciechowskiemu „Leszkowi” i Ignacemu Zalewskiemu „Zygmuntowi”.

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

*** W inwentarzu Zamołodycz z 1735 r. zapisano, że we wsi nie było chłopów, którzy rozeszli się zrujnowani przez wojsko [LVIA, f. 11, ap. 1 d. 1461].

*** Podczas odwrotu armii rosyjskiej z Królestwa Polskiego w sierpniu 1915 r. wielu, przede wszystkim prawosławnych mieszkańców gminy Turno (w okresie okupacji niemieckiej nazwanej bezirk Hola) udało się na uchodźstwo w głąb państwa carów. Wycofujące się wojska rosyjskie 10–12 sierpnia spaliły całkowicie 7 i częściowo – 13 wsi w gminie. Wśród ocalałych wsi były Zamołodycze. W opuszczonych domostwach tej wsi Niemcy osadzili przesiedlonych spod Pińska Poleszuków, wśród których było wielu katolików (m.in. Kirkiewicz, Wołodko).

*** 23 lipca 1944 r. w walkach wycofujących się wojsk niemieckich z radziecką 165 DP ucierpiały zabudowania wsi [APL, KP PPR we Włodawie, sygn. 6].

*** 11 września 1951 r., po doniesieniu informatora UB, że do Władysława Filipka przybyli: Karol Mielniczuk „Wacek” i Bronisław Wojciechowski „Leszek”, grupa operacyjna UB–KBW zamknęła pierścień okrążenia wokół zabudowań Filipka w Zamołodyczach. Otoczeni „Wacek” i „Leszek” próbowali się przebić, jednak obaj zginęli.