Lubartów
start
Powiat: lubartowski
Gmina: miejska Lubartów
Mapa miejscowości
end
Miejscowości – część ekspercka
W świecie cyfrowym
Wykaz wybranych stron WWW ilustrujących dzieje i dzień dzisiejszy miasta Lubartowa i jego mieszkańców (dostęp w dn. 816 stycznia 2026 r.)
W tytule niniejszego pliku pojawiły się dwa słowa stanowiące klucz do zrozumienia natury i charakteru netografii powięconej miastu Lubartów. Jej wybiórczość załuguje na szczególne podkreślenie główne z tego powodu, że bodaj po raz pierwszy przychodzi nam dokonać takiego opracowania „obecności w Internecie” dużego, tętniącego życiem i aktywnego na wszelkich polach ośrodka miejskiego. Wspomniana aktywność znajduje zatem w oczywisty sposób -adekwatne do roli i znaczenia miasta- odzwierciedlenie w nowoczesnych mediach elektronicznych. Rozległość tego echo sprawia spore kłopoty internetowym peregrynantom nie tyle w stworzeniu holistycznej natury zbioru wszystkich dotyczących miasta i jego mieszkańców informacji (co niezwykle trudne w realizacji!), co nawet w poszukiwaniu danych, które obrazują i ilustrują „charakter Lubartowa”. Chodzi bowiem o to, aby dokonany wybór i żmudna selekcja masy internetowych informacji wykreowały obraz w miarę możliwości reprezentatywny, odpowiadający rzeczywistości i naturze miasta.
Zapewne jego mieszkańcy, zwłaszcza ci znający wszelkie niuanse jego dziejów i obecnego funkcjonowania, znajdą w tym zestawieniu jakieś luki i zaniechania. Proszę jednak pamiętać, że zawsze (o czym informujemy na głównej stronie Centrum) istnieje szansa na uzwględnienie wszelkich sugestii i propozycji płynących spoza środowiska twórców netografii. Ufamy jednak, że poniższy zbiór jest jednak przeznaczony głównie dla tych, którzy relatywnie szybko, dysponując pakietem wkazówek i gotowych ścieżek poszukiwania wiedzy, zamerzają rozpoznawać miasto niejako z zewnątrz i w swego rodzaju w pigułce. Z tego powodu poniższy wybór został oparty na identycznej formule i schemacie jak te, które służyły przygotowaniu podobnych netografii powstałych w przypadku najmniejszych nawet gmin Lubelszczyzny. Różnice tkwią głównie w objętości informacji pomieszczonych w poszczególnych działach zbioru, bo przecież życie relatywnie dużego miasta znajduje zupełnie inne internetowe echo niż w odniesieniu do niewielkich gmin regionu.
Lubartów – oficjalny serwis miasta . Na pasku górnym począwszy od lewej znajduje się zakładka O MIEŚCIE z następującym podziałem wewnętrznym: Informacje ogólne ; Historia Miasta ; Miasta partnerskie ; Barwy Miasta ; Pieśń i hejnał Lubartowa ; Księga Pamięć i Zobowiązanie ; Logo Miasta ; Herb Miasta Kolejne zakładki dotyczą władz: SAMORZĄDU i URZĘDU oraz ram prawnych ich funkcjonowania. Ważne dla poznania miasta wydają się trzy kolejne rubryki KULTURA, SPORT i OŚWIATA (treści z nich zawarte zostały umieszczone w podobnych merytorycznych częściach niniejszego zestawienia)
Lubartów (miasto – mapy) ; patrz też TUTAJ
GMINA MIEJSKA LUBARTÓW POWIAT LUBARTOWSKI (pdf. 4 ss., informacje statystyczne)
Lubartów w liczbach (dane Urzędu Stanu Cyweilnego w Lubartowie z 2025 r.)
M. Banach, Zrównoważony rozwój regionów na podstawie stymulowania rozwoju lokalnego przez działania prowadzące do powstania terenów pod inwestycje na przykładzie realizacji projektu – „Czas na Lubartów” (plik pdf. ss. 44). Projekt „Czas na Lubartów” realizowany był w latach 2008 – 2010.
Uchwały Rady Miasta IX kadencji (2024-2029) (pliki pdf.)
Gminny Program Rewitalizacji dla Gminy Miasto Lubartów na lata 2023-2030, Lubartów 2023 (plik pdf., ss. 159)
Strategia Rozwoju Gminy Miasto Lubartów na lata 2021-2035
Strategia Rozwoju Miasta Lubartów do roku 2015
Lokalny Program Rewitalizacji Lubartowa na lata 2017-2023
Lokalny Program Rewitalizacji Lubartowa za lata 2009-2015
Strategia Promocji Produktu Turystycznego Ziemi Lubartowskiej, Lubartów 2011 (plik pdf., ss. 120)
LUBARTÓW – FOLDER INFORMACYJNY, 2025 (plik pdf. ss. 22)
Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Lubartów Lubartów 2017 / 2018 (plik pdf., ss. 132)
Podstawowe dane dotyczące szerszego kontekstu funkcjonowania miasta jako loklanego centrum, czyli gminy Lubarów
GMINA WIEJSKA LUBARTÓW POWIAT LUBARTOWSKI
Strategia Rozwoju Gminy Lubartów na lata 2021 – 2030 (plik pdf. ss. 123.)
RAPORT O STANIE GMINY LUBARTÓW ZA 2024 ROK, Lubartów, maj 2024 r. (plik pdf., ss. 72)
Informator Gminy Lubartów (od 2023 r.)
AKTUALNOŚCI
Lubartów 24.pl ; Portal obecny na FB , portal dysponuje także kanałem na Youtube
numery archiwalne dwutygodnika ; Patrz też Archiwum gazety
Kanał S – portal informacyjny Spółdzielni Mieszkaniowej w Lubartowie
„Dziennik Wschodni” (z tagiem Lubartów)
„Kurier Lubelski” (z tagiem Lubartów)
lublin112.pl (z tagiem Lubartów)
Radio Lublin (z tagiem Lubartów)
TVP Lublin (z tagiem Lubartów)
GOSPODARKA, firmy i przedsiębiorstwa działające w mieście LUBARTÓW
Dlaczego Lubartów? ; (patrz też zakładka O Lubartowie )
Lubartów – Miasto promuje strefę gospodarczą
Oferta ekonomiczna gminy Lubartów
BiznesOferty.pl – Ogłoszenia biznesowe Lubartów
176 firm widnieje w wykazie Businessnavigator
Panorama firm (wskazuje tylko 52 firmy z lokalizacja w Lubartowie)
Kompass Firmy – Lubartów (Lubartowski) podaje 205 firm
Oferteo Firmy Lubartów (podaje je z podziałem na sferę aktywności)
Baza firm – powiat lubartowski (lista firm i instytucji z powiatu lubartowskiego zawiera aktualne dane 17 304 podmiotów gospodarczych)
Kwestia liczby podmiotów gospodarczych działających na terenie miasta Lubartów podana powyżej jest zależna od kryteriów stosowanych w dobrowolnych (zależnych od woli przedsiębiorcy) repozytoriach gospodarczych. Nie ma nakazu aplikowania o obe cność firmy w tych bazach danych. Spór zdaje się rozstrzygać sztuczna inteligencja. AI podpowiada w Lubartowie zarejestrowanych jest pnad 2300 podmiotów gospodarczych wpisanych do rejestru REGON.
OŚWIATA I WYCHOWANIE
Przedszkole Miejskie nr 1 w Lubartowie
Przedszkole Miejskie nr 2 w Lubartowie
Przedszokole Miejskie nr 4 w Lubartowie
Przedszkole Miejskie nr 5 w Lubartowie
Szkoła Podstawowa nr 1 w Lubartowie im. ks. Jana Twardowskiego
Szkoła Podstawowa nr 3 w Lubartowie ; Szkoła na FB
Szkoła Podstawowa nr 4 im. Jana Pawła II w Lubartowie
I Licem Ogólnokształcące im. Piotra Firleja w Lubartowie
I I Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Firleja
Zespół Szkół Nr 2 im. Księcia Pawła Karola Sanguszki (I Liceum Ogólnokształcące, Technikum Zawodowe Nr 2 ). Szkoła na FB
Regionalne Centrum Edukacji Zawodowej (historia szkoły )
Społeczna Szkoła Muzyczna I i II st. im. F. Chopina w Lubartowie (prowadzona przez Lubartowskie Towarzystwo Muzyczne)
Szkoła Umiejętności w Lubartowie (prowadzi kształcenie zawodowe w ramach: Technikum Mechanicznego, Technikum Mechatronicznego oraz Branżowej Szkoły I stopnia)
Uniwersytet Trzeciego Wieku w Lubartowie
FUNDACJE, STOWARZYSZENIA, TOWARZYSTWA (INSTYTUTVJE POZARZĄDOWE)
Wykaz Organizacji Pozarządowych funkcjonujących na terenie powiatu lubartowskiego (s. 3-4 wykaz stowarzyszeń z miasta Lubartów)
Wykaz fundacji w powiecie lubartowskim (s. 5-7 wykaz fundacji z miasta Lubartów)
Program współpracy Gminy Miasto Lubartów z organizacjami pozarządowymi (od 2013 do 2026 w plikach pdf)
Stowarzyszenie Niezależny Klub Hodowców Gołębi Pocztowych i Rasowych w Lubartowie
Stowarzyszenie Miejskie Koło Turystyki Rowerowej Relaks w Lubartowie (patrz też SPORT)
Uniwersytet Trzeciego Wieku w Lubartowie
Stowarzyszenie Nasz Szpital w Lubartowie
Lubartowskie Młodzieżowe Koło Informatyczne
Stowarzyszenie Wspólnota Małej Drogi Emaus LUBARTÓW
Stowarzyszenie Kupców i Przedsiębiorców Polskich Ziemi Lubartowskiej
Lubartowskie Bractwo św. Huberta w Lubartowie
Stowarzyszenie Rodzin Zastępczych Drzewo w Lubartowie
Stowarzyszenie Inicjatyw Lokalnych SIL w Lubartowie
Stowarzyszenie Odnowa przy kościele o. Kapucynów Lubartów w Lubartowie
Stowarzyszenie Razem dla Gminy Lubartów
Klub Abstynenta Nadzieja w Lubartowie
Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niech się Serce Obudzi w Lubartowie
Stowarzyszenie Alwernia Franciszkańskie Dzieło Promocji Młodzieży i Rodziny
Federacja Zmotoryzowanych LUBARTÓW
Stowarzyszenie Pomysłowych i Aktywnych Alternatywa LUBARTÓW
Stowarzyszenia Perspektywa LUBARTÓW
Stowarzyszenie Przyjaciół Niepełnosprawnych LIBRA LUBARTÓW
Stowarzyszenie Sąsiedzi z/s w Lubartowie
Stowarzyszenie Izba Tradycji Kolejowej Stacja Lubartów z/s w Lubartowie
Lubartowskie Towarzystwo Muzyczne
Lubartowskie Stowarzyszenie Hospicjum św. ANNY
Petrus Stowarzyszenie Przyjaciół II Liceum Ogólnokształcącego im. Piotra Firleja w Lubartowie
Stowarzyszenie Lokalna Grupa Rybacka „W Dolinie Tyśmienicy i Wieprza” LUBARTÓW
Stowarzyszenie Huty Szkła w Lubartowie
Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Powiatu Lubartowskiego
FUNDACJA „STELLA” IM. AGATY ORŁOWSKIEJ w Lubartowie
FUNDACJA „INNOWACYJNI W DZIAŁANIU” w Lubartowie
FUNDACJA ROZWOJU SPOŁECZNEGO I GOSPODARCZEGO „INTEGRALNY LUBARTÓW” w Lubartowie
FUNDACJA TRZY TALENTY w Lubartowie
FUNDACJA „WCZORAJ I DZIŚ DLA JUTRA” w Lubartowie
FUNDACJA NA BIEGUNACH w Lubartowie
FUNDACJA POMOCY ZWIERZĘTOM CHOchCHOW w Lubartowie
FUNDACJA „MY EVERGREEN” w Lubartowie
FUNDACJA „GODNIE DO KOŃCA” w Lubartowie
FUNDACJA ZDROWIA ZWIERZĄT MILWET w Lubartowie
FUNDACJA INSPIRES w Lubartowie
FUNDACJA OD ZIARENKA DO BOCHENKA w Lubartowie
FUNDACJA „HELPCRAFT w Lubartowie
„FUNDACJA CZARNY ŁABĘDŹ” w Lubartowie
FUNDACJA FRIENDLY SPACE w Lubartowie
FUNDACJA DWOJGA SERC w Lubartowie
FUNDACJA UPAMIĘTNIAJĄCA KORPUS OCHRONY POGRANICZA w Lubartowie
FUNDACJA MEDYCZNA CARDIO w Lubartowie
Lubartowskie Towarzystwo Regionalne ; Historia Lubartowskiego Towarzystwa Regionalnego ; Prezesi LTR ; Zasłużeni regionaliści ; medale wydawane przez LTR ; LTR na stronie miasta Patrz też informacje o działalności Lubartowskiego Towarzystwa Regionalnego w dziale Historia
Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania „Doliną Wieprza i Leśnym Szlakiem” ; Statut Lokalnej Grupy Działania (Stowarzyszenie prowadzi szeroką działalność promującą region, wydaje własny Biuletyn)
Spółdzielnia Mieszkaniowa Lubartów (plik pdf., ss. 16). Strona własna SML ; SPÓŁDZIELNIA MIESZKANIOWA W LUBARTOWIE
LUBARTOWSKIE MŁODZIEŻOWE KOŁO INFORMATYCZNE
OCHOTNICZA STRAŻ POŻARNA W LUBARTOWIE
ŻYCIE RELIGIJNE
Parafia rzymskokatolicka św. Anny w Lubartowie (Juliusza Słowackiego 6), parafia na FB ; video online ; parafia na stronie Archidiecezji (tu historia parafii)
Parafia rzymskokatolicka Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Lubartowie ; parafia MBNP ; transmisja online ; historia parafii ; parafia na stronie Archidiecezji (Lubelska 97A)
Parafia Wniebowstąpienia Pańskiego w Lubartowie ; Parafia WP w Lubartowie ; historia parafii ; parafia na stronie Archidiecezji (Lisów 2d, 21-100 Lubartów)
Klasztor Braci Mniejszych Kapucynów w Lubartowie (ul. Lubelska 32)
KULTURA – instytucje, najważniejsze przedsięwzięcia
Potencjał kulturotwórczy Lubartowa (plik pdf., ss. 18)
Rejestr instytucji kultury, dla których organizatorem jest miasto Lubartów
Bieżące wydrzenia kulturalne w Lubartowie
Muzeum Parafialne w Lubartowie (istnieje od 2000 r.) ; Patrz też TUTAJ ; Muzeum Parafialne, Placówka stanowi filię Muzeum Archidiecezjalnego Sztuki Religijnej w Lublinie
Muzeum Kina Lewart . Narodziło się w maju 2021 roku.
Muzeum Ziemi Lubartowskiej ; strona własna muzeum ; o muzeum ; Historia i zabytki ; prezentacja muzealiów ; wybrane fotografie i pamiątki ; kalendarium dziajów miasta ; informacje ogólne o Muzeum Ziemi Lubartowskiej ; Miasto przejmuje Muzeum . Patrz także TUTAJ: ; Muzeum Ziemi Lubartowskiej świętuje 10-lecie (w 2025 r.) ; Status prawny z 2018 r. ; Muzeum Regionalne w Lubartowie ; Mirosław Derecki, HISTORIA PEWNEJ INICJATYWY, (wspomnienia dotyczące genzey instytucji)
Miejska Biblioteka Publiczna im. Adama Mickiewicza w Lubartowie Instytucja organizuje cykliczne, tematyczne spotkania pt. CYFROWA BIBLIOTEKA PAMIĘCI ; O zasobach Lubartowskiej Biblioteki Pamięci patrz poniżej. Na terenie miasta Lubartów w roku 2016 funkcjonowało 5 obiektów bibliotecznych, tj.: filia Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. KEN w Lublinie, Powiatowa Biblioteka Publiczna w Lubartowie (ul. Szaniawskiego 64) oraz Miejska Biblioteka Publiczna im. Adama Mickiewicza (ul. Lubelska 36) wraz z 2 filiami.
Powiatowy Młodzieżowy Dom Kultury w Lubartowie (ul. Szaniawskiego 64) ; Oferta edukacyjna PMDK ; wystawa Lubartowski pejzaż kulturowy – okres międzywojenny ; konkursy (patrz na przykład cykliczny Powiatowy Konkurs Plastyczny „Opowieści Wigilijne” 2025 oraz Powiatowy Konkurs Piosenki Pora na Piosenkę, porównaj też II Ogólnopolski Konkurs Literacko-Kabaretowy „Lubartów 33” (organizowany od 2024 r. oraz XXVII Powiatowy Konkurs LIteracki”Opowieści Wigilijne” 2025
Lubartowski Ośrodek Kultury z tematycznymi zakładkami: Dla seniora ; Oferta zajęć ; kino Lewart ; Muzeum Kina ; zakładka turysta to Punkt Informacji turystycznej w Lubartowie (LOK został powołany w 2009 r., ul. Rynek II 1).
XV Międzynarodowy Festiwal Śladami Singera w Lubartowie (imprez cykliczna, link do edycji z 24 czerwca 2025 r.)
Orkiestra Ochotniczej Straży Pożarnej w Lubartowie
Koncert Noworoczny Orkiestry Dętej Ochotniczej Straży Pożarnej w Lubartowie (impreza cykliczna)
Gala Taneczna Doroczna prezentacja grup tanecznych Lubartowskiego Ośrdoka Kultury
Zespół Pieśni i Tańca Lubartowiacy”
Zespół Pieśni i Tańca „Lubartowiacy” – reaktywacja https://loklubartow.pl/zespol-piesni-i-tanca-lubartowiacy-reaktywacja/
SCENA 44 Projekt teatralny młodzieży II Liceum Ogólnokształcącego im. Piotra Firleja w Lubartowie
ZABYTKI miasta Lubartów
PROGRAM OPIEKI NAD ZABYTKAMI POWIATU LUBARTOWSKIEGO NA LATA 2021-2025 (plik pdf. z 2021 r., ss. 78)
Obszary i obiekty figurujące w gminnej ewidencji zabytków (PLIK PDF., s. 21-23, stanowiska archeologiczne, s. 23-24)
Barokowy kościół Św. Wawrzyńca i klasztor Kapucynów ; Zespół klasztorny kapucynów ; Zespół klasztorny oo. kapucynów ; patrz też TUTAJ: ; Kościół św. Wawrzyńca i klasztor kapucynów w Lubartowie ; Wawrzyniec z Lubartowa
Kościół p.w. św. Wawrzyńca (proj. P. A. Fontany, powstały w latach 1737-41, zabudowania klasztorne, powstałe w latach 1741-51, ul. Lubelska 32)
Cmentarz z murowaną kaplicą w Lubartowie ; Stary cmentarz w Lubartowie ; Cmentarz Parafialny w Lubartowie (Cmentarz z 1819 r., kaplica na cmentarzu rzymsko-katolickim powstała w 1846 r.)
Dworek z I połowy XIX w. Lubartowie (gościł w nim Klemens Junosza Szaniawski (budynek drewniany, parterowy z poddaszem użytkowym, ul. Kościuszki 3/5)
Dwór z przełomu XVIII/XIX w Lubartowie (obecnie to, patrz fot., Muzeum Regionalne ; patrz też TUTAJ: (budynek w stylu klasycystycznym, murowany, parterowy, ul. Kościuszki 28)
Park klasztorny w Lubartowie (ogród kwaterowy w zespole klasztornym, znajdujący się przy ul. Lubelskiej 35)
Zespół pałacowo-parkowy w Lubartowie
Zawiłe losy lubartowskiego pałacu
Pałac Sanguszków w Lubartowie: tajemnice i historia ; patrz też na e-lubelskie.pl (pierwotna posiadłość założona przez Piotra Firleja w XVI w., wykupiony wraz z ogrodem przez Zarząd Miejski (1933-1938), kompleksowo zrewaloryzowany i odbudowany ze zniszczeń po II wojnie światowej (1950 – 1975), obecnie siedziba Starostwa Powiatowego, w tym zespole też oranżeria (wzmiankowana już w 1703 r.), brama pałacowa powstała w 1740 r., most (pozostałości), powstały w XVII/XVIII w., założenie dziedzińca wraz z ogrodem barokowym, zrewaloryzowanym (wg projektu G. Ciołka) nawiązującym do okresu rezydencji Sanguszków. Patrz poniżej artykuł G. Czapskiej oraz B. Purc-Stępniak.
Kościół parafialny p.w. św. Anny w Lubartowie
Bazylika św. Anny w Lubartowie (kościół powstały z funduszy ks. Pawła K. Sanguszki, późnobarokowy kościół Św. Anny, 1733-1738 r.)
Cmentarz żydowski w Lubartowie ; Patrz także TUTAJ:
Nowy cmentarz żydowski w Lubartowie
NOWY CMENTARZ ŻYDOWSKI (RÓG UL. CICHEJ I UL. 1 MAJA) (z zachowanymi macewami z okresu I poł. XIX w. – I poł. XX w., z których stworzono tzw. „ścianę płaczu”)
TURYSTYKA (głównie atrakcje turystyki kulturowej)
PUNKT INFORMACJI TURYSTYCZNEJ w Lubartowie ; z następującymi zakładkami:
MIASTO LUBARTÓW I JEGO HISTORIA
PRZYRODA (Kozłowiecki Park Krajobrazowy; Park im. Książąt Sanguszków; Meandry rzeki Wieprz)
Punkt Informacji Turystycznej w Lubartowie na FB
Plan miejskich ścieżek rowerowych (mapka, w Lubartowie i okolicach wytyczonych zostało 18 szlaków rowerowych)
„Szlak pamięci mieszkańców Lubartowa walczących o wolność”
Tablice pamięci w Lubartowie (umieszczone na budynku LOK Lubartów, na Dworcu PKP, na frontonie Klasztoru Kapucynów, w Klasztorze Kapucynów, w Bazylice św. Anny, w Kościele Matki Bożej NP. Patrz też – cmentarz parafialny Sektor XV, Szkoła Podstawowa na ul. Legionów)
Uroczystość odsłonięcia muralu poświęconego 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK ; sam mural
Szlak Rezydencji Magnackich Lubartów
Szlak Architektury Sakralnej Lubartów
„Szlak Partyzancki” (niebieski, pieszy szlak o charakterze historycznym, trsa o długości ok. 77 km wiodąca od Rąblowa przez Lubartów do Ostrowa Lubelskiego)
Atrakcyjny przewodnik turystyczny (wyd. Nadleśnictwo Lubartów)
Ochrona przyrody Natura 2000 Lubartów
PROGNOZA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO (plik pdf., ss. 39, wg. ustaleń Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Lubartów, Lubartów 2017 / 2018)
Spływy kajakowe i wypożyczalnie kajaków ; Patrz też TUTAJ:
HISTORIA
Celem tej zakładki nie jest ani stworzenie, ani uzupełnienie (istniejącej w ograniczonej formie – patrz A.Rokicka, Bibliografia zawartowści wydawnictwa Lubartów i Ziemia Lubartowska, Lubartów 2008, ss. 105 ) bibliografii Lubartowa. Kryterium umieszczenia w zasadniczej większości publikacji o charakterze historycznym opiera się wyłącznie na ich dostępności w formie zdigitalizowanej. Pokazujemy natomiast ścieżki docierania do źródeł i literatury z wykorzytaniem doroblku polksije digitalizacji. Uzupełnieniem istnoiejącej bibliografii może być katalog Biblioteki Narodowej z tagiem Lubartów
Lubartów w zasobach Biblioteki Cyfrowej UMCS (to w sumie 1700 zdigitalizowanych obiektów – monografie, artykuły, prasa, dokumenty dnia codziennego, które nie dotyczą wyłącznie dziejów miasta).
W zasobach Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Adama Mickiewicza w Lubartowie istnieje niezwykle ciekawe repozytorium pt. Lubartowska Biblioteka Pamięci , które gromadzi materiały związane z miastem Lubartów i powiatem lubartowskim w historycznych granicach. Chronologia zbiorów obejmuje okres od XIX wieku po czasy współczesne. Zbiory archiwalne obejmują: fotografie – ok. 3000; pocztówki – ok. 300; wywiady audio – ok. 200; DŻS-y – ok. 300, korespondencja – ok. 100, czasopisma – ok. 100; rękopisy – ok. 100, druki ulotne – ok. 100; plakaty – ok. 100; książki – ok. 300.
Biblioteka Cyfrowa KUL pod hasłem „Lubartów historia” pokazuje np. zdigitalizowane numery periodyku „Lubartowiak” od 1936 r.
Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie, istniejąca zakładka „zasoby cyfrowe” pod hasłem Lubartów jest nieczynna
Obecność materiałów historycznych dotyczących Lubartowa w zasobach „Polona” (znajduje się tutaj 307 zdigitalizowanych obiektów łączonych z hasłem Lubartów, to głównie plakaty, anonse, ogłoszenia i obwieszczenia natury wojskowej, politycznej, kulturalnej i sportowej od ok. 1916 r. począwszy, z nieiwielką liczbą fotografii)
Zdigitalizowane zasoby TeatruNN na temat Lubartowa (pod tagiem Lubartów oferują sto artykułów, wywiadów, wspomnień, relacji dotyczących głownie okresu okupacji hitlerowskiej i dotyczą eksterminacji żydów)
Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych (RCIN) (udostępnia ok. 500 fotografii, publikacji odnalezionych pod tagiem „Lubartów”)
Lubartowskie Towarzystwo Regionalne w dziale Wydawnictwa książkowe podaje informację na temat serii Lubartów i Ziemia Lubartowska (Ukazało się 20 tomów, pierwsze cztery w formie zeszytowej (1956, 1958, 1959, 1961) – nakład z lat 1956 i 1958 został wyczerpany. Kolejne tomy już w formie książkowej (1964, 1972, 1975, 1983, 1986, 1990, 1993, 1996, 2000, 2003, 2006, 2010, 2013, 2016, 2020). Żadna z tych publikacji nie została zdigitalizowana, podbnie jak inne publikacje firmowane przez aktywnie działające LTR (ikonka „spis treści” przy wszystkich z tych książek nie działa…
Najnowsze dzieje Lubartowa na poratlu Niepodległa
J.Wrana, A. Fitta, TRUDNE DZIEDZICTWO WIELOKULTUROWOŚCI.
St. Wiśniewski, „Lubartów – z dziejów miasta i regionu”, red. Stanisław Tworek,
B. Purc-Stępniak, Rodzina Sanguszków i jej pałac w Lubartowie, 1996
Z. Rościszewska, Lewartów (Lubartów) w latach 1543-1643, Lublin 1932
W. Śliwina, Lud lubartowski : szkic etnograficzny, Lublin 1930
G. CZAPSKA, PAŁAC SANGUSZKÓW W LUBARTOWIE, „ROCZNIKI HUMANISTYCZNE” Tom XV, z. 4, 1967
A.Tokarzewski, Muzeum Parafialne w Lubartowie, „Archiwa i Biblioteki Kościelne” 79, 2003
A.Rokicka, Bazylika pw. św. Anny w Lubartowie
W. Śliwina, F. Tracz, Ziemia lubartowska – szkic monograficzny, ilustrowany, Lubartów 1928
M. Filipowicz, Historyczna zabudowa gospodarstwa kościelnego parafii pw. św. Anny w Lubartowie
M. Ochmański, 50 lat Klubu Sportowego Lewart w Lubartowie, Lubartów 1973, (patrz też Sport)
Znani ludzie urodzeni w Lubartowie
Żydzi lubartowscy
Wyniki wyszukiwania dla: „żydzi w Lubartowie” w zasobach teatruNN (obszerny zbiór z 254 obiektami) Patrz wyżej artykuł J. Wrana i A. Fitta
Dzieje społeczności żydowskiejw Lubartowie
Rozwój handlu i przemysłu w Lubartowie (XIX–XX w.)
Organizacje i instytucje społeczne
Żydowska kultura i oświata w Lubartowie
Synagogi, domy modlitwy, mykwy
Cmentarz żydowski w Lubartowie
Znane-nieznane: Kirkut w Lubartowie
Generalne Gubernatorstwo: dystrykt Lublin, powiat Lublin, gmina Firlej.
Szlakiem lubelskich sztetli – Lubartów
Odsłonięcie pomnika upamiętniającego egzekucję Żydów
VIDEOTEKA
Miasto Lubartów (opublikowało kilka filmów na kanale miejskim na Yuotube). Niniejszy wykaz mnie zawiera filmowych, krótkich migawek, a jedynie dłuższe filmy nagrywane przez przyjeżdżających do Lubartowa turystów lub powstające w ramach jakichś projektów, co podkreśla ich raczej profesjonalny a nie czysto amatorski sposób ich technicznego przygotowania. Poniżej przykłady filmów wybranych z naciskiem na ich edukacyjny w zakresie historii miasta wymiar i charakter.
Wypad na Lubelszczyznę – Lubartów ;
Lubartów – historia miasta; Spot o historii Lubartowa ;
Lubartów – film promocyjny 2011-2014 ;
SZLAKIEM LUBELSKICH SZTETLI – LUBARTÓW
Lubartów Kulturalnie, odc.1 – Piotr Kozak
Z historią w tle… – wydanie IX Telewizja Kanał SM Lubartów
Reminiscencja historyczna. Lubartów i Lubelszczyzna w Powstaniu Listopadowym cz 2
XXXVI Sesja RM – 470-lecie Lubartowa – Wykład historyczny – prof. dr hab. Ryszard Szczygieł
Lubartów Wandy Śliwiny – otwarcie wystawy w Muzeum Ziemi Lubartowskiej
Lubartów wczoraj i dziś Józef Urban cz 8 tv Kanał S Lubartów 2013
(wszystkie filmy z tej serii Kanału S Lubartów na kanale )
Internet jest pełen filmów dokumentających lokalne wydarzenia, okolicznościowe, jubileuszowe, rodzinne (poza Youtube są one dostępne na FB, stronach mjsc. mediów elektronicznych, np. Telewizja Lubartów (1,64 tys. subskrybentów z 865 filmami). Sporo jest relacji z imprez sportowych, patrz np. Lewart Lubartów na kanale Youtube
SPORT I REKREACJA:
O bieżących wydarzeniach sportowych w Lubartowie systematycznie i obszernie informują lubartowskie media (patrz wyżej AKTUALNOŚCI)
Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Lubartowie , Patrz też zakładka: Wydarzenia i imprezy
Miejski Klub Sportowy „Lewart” Lubartów
KRÓTKI ZARYS HISTORII SEKCJI PIŁKI NOŻNEJ KLUBU SPORTOWEGO LEWART (klub itnieje od 1923 r.)
KS Lewart z Lubartowa najstarszym klubem Lubelszczyzny, „Przegląd Sportowy” R. 3, 1947, nr 39
MKS Lewart Lubartów na FB (patrz też: instagram.com/lewartlubartow )
Miejski Klub Sportowy Lewart Lubartów (wyniki zespołu piłkarskieho na portalu 90min.pl)
Lewart (filmy na kanale Youtube)
MKS Lewart, sekcja tenisa stołowego
Ludowy Klub Sportowy „Kadet” Lisów (z sekcją piłki nożnej, zespół występuje w rozgrywkach lubelskiej klasy A. Prowadzone są także rekreacyjne formy działalności. Lisów położony jest 3,5 km od Lubartowa. Podobnie jak LKS Skrobów
KOMPLEKS SPORTOWY PRZY ul. PARKOWEJ w Lubartowie
„Moje Boisko Orlik 2012 ” w Lubartowie
Stadion piłkarski w Lubartowie
Stadion „Lewartu” (użytkowany przez klub piłkarski MKS „Lewart Lubartów”)
Boisko „Orlik” w Lubartowie przy Szkole Podstawowej Nr 3
Skate park w Lubartowie przy d. Gimnazjum nr 2
Hale sportowe w Lubartowie przy ul. Chopina 6
Kryta pływalnia Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Lubartowie przy Szkole Podstawowej Nr 3
Kort tenisowy w Lubartowie przy Szkole Podstawowej Nr 3
Ponadto istnieją sale gimnastyczne i zespoły boisk przy wszystkich lubartowskich szkołach.
Lubartowskie Święto Roweru ; na temat Lubartowskiego Święta Roweru patrz też na FB (do 2025 r. 31 edycji, impreza znana w całej Polsce)
Festiwal Szachowy Ziemi Lubartowskiej (znacząca impreza cykliczna, XXV edycja w 2025 r.)
Lubartowski Dzień Sportu , (to wydarzenie cykliczne pokazujące jak wiele możliwości uprawiania sportu jest wśród nas! VII edycja miała miejsce 30 sierpnia 2025!)
Aktywny Lubartów – Stowarzysznie Wspierające Sport i Rekreację
Miejskie Koło Turystyki Rowerowej “RELAKS” Stowarzyszenie Pożytku Publicznego
MKS 'Lubartów’ (głównie sporty walki) patrz też TUTAJ:
Lubartowski Uczniowski Klub Sportowy w Lubartowie
IV edycja Lubartowskiego Turnieju Koszykówki 3X3
Który sport jest najbardziej popularny w Lubartowie?
Wsparcie dla sportu w Lubartowie
Lubartowska Akademia Sztuk Walki
Boras Lewart Team Lubartów (kolarstwo)
MKS Lewart AGS Lubartów – Taekwon-do ITF
Uczniowski Klub Sportowy Razem Lubartów
Klub Petanque „Wieprz Lubartów”
Powiatowe Zrzeszenie Ludowe Zespoły Sportowe w Lubartowie
Nazwa, przynależność administracyjna
Nazwa miasta została utworzona od herbu fundatora „Lewart” i pod taką nazwą funkcjonowała przez pierwszy etap jego istnienia [Szczygieł, Lubartów 2018, 128]. Zmiana nazwy formalnie nastąpiła 22 XI 1744 r. (choć zaczęto jej używać od 1739 r.), gdy kancelaria królewska na prośbę Pawła Karola Sanguszki wystawiła specjalny przywilej. Na jego mocy, August III potwierdzał prawo magdeburskie dla Lubartowa, uznając moc prawną przywileju lokacyjnego i dokumentów Piotra Firleja z XVI w. Ponadto oficjalnie nadał miastu nową nazwę oraz herb. Tarcza herbowa została podzielona na dwie części, w górnym, czerwonym polu umieszczono Pogoń Sanguszków, przedstawiającą konnego rycerza z uniesionym mieczem (kolor biały – srebrny), a w polu dolnym koloru błękitnego zielone drzewo, na które wspinają się dwa białe (srebrne) lamparty. Nawiązywano w ten sposób do tradycji firlejowskiego herbu Lewart, aczkolwiek dominowała nad nim Pogoń obecnych właścicieli miasta. [Kupisz, Lubartów 2018, 256-257; Szczygieł, 2002, 610].
Miasto Lewartów zostało założone w ziemi lubelskiej województwa lubelskiego, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, 26, 33] Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidowały one z dotychczasowym podziałem. Osada podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującego nas miasta. [Ćwik, Reder, 1977, 52-53].
Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1795 r. miasto znalazło się w granicach zaboru austriackiego, w tzw. Nowej Galicji. [Mencel, 1976, 38]
W 1796 r. weszło ono w skład utworzonego wówczas cyrkułu lubelskiego podporządkowanego Zachodnio-Galicyjskiej Nadwornej Komisji Urządzającej, a następnie od 1797 r. Gubernium Krajowemu dla Galicji Zachodniej w Krakowie. Po reorganizacji administracji austriackiej w 1803 r. cyrkuł lubelski podlegał Gubernium Galicji we Lwowie. [Mencel, 1976, 306-310; Szczygieł, Lubartów 2018, 270-271].
Po przyłączeniu Lubelszczyzny do Księstwa Warszawskiego, Lubartów w wyniku reformy administracyjnej z 1810 r. został centrum administracyjnym nowego powiatu – lubartowskiego i wszedł w skład departamentu lubelskiego [DPKW, 1810, t. 2, 147]. Natomiast po reformie administracyjnej Królestwa Polskiego z 1816 r. powiat lubartowski wszedł w skład obwodu lubelskiego województwa lubelskiego [DPKP, 1816, t. 1, 117]. Później w 1837 r. województwa przemianowano na gubernie, a w 1842 r. obwody zamieniono na powiaty, a powiaty na okręgi. Lubartów był dotąd centrum okręgu lubartowskiego należącego do powiatu lubelskiego guberni lubelskiej.
W 1864 r. Lubartów został wyznaczony jako miejsce urzędowania jednego z komisarzy nadzorujących realizację ogłoszonego uwłaszczenia w tzw. rewirze lubartowskim. Komisarzem został Piotr Siergiejewicz Gonczarow. Miasto stało się także siedzibą jednego z rewirowych naczelników wojennych, którzy mieli kontrolować administrację miejską i wiejską na podległym mu obszarze. Urząd ten funkcjonował do 1866 r. i sprawował go Konstantin Iwanowicz Skabiczewski. [Latawiec, Lubartów 2018, 347-348].
W 1867 r. po podziale guberni lubelskiej na gubernię lubelską i siedlecką Lubartów przynależał do guberni lubelskiej. Jednocześnie stał się siedzibą nowego powiatu [DPKP, 1867, t. 66]. Kolejne zmiany administracyjne nastąpiły w okresie I wojny światowej. W 1915 r. po zajęciu tych terenów przez wojska niemieckie i austro-węgierskie przeszedł on pod zarząd austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego w Kielcach, którego siedzibę 1 X 1915 r. przeniesiono do Lublina. Lubartów zachował swój administracyjny charakter i został siedzibą komendy obwodu pokrywającego się z obszarem przedwojennego powiatu lubartowskiego. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Lubartów nadal był centrum administracyjnym powiatu lubartowskiego w województwie lubelskim.
igrek.amzp.pl
Po agresji niemieckiej, z części okupowanych ziem polskich 26 X 1939 r. utworzono Generalne Gubernatorstwo. Powołano nowy podział administracyjny i Lubartów znalazł się w dystrykcie lubelskim. Następnie zlikwidowano powiat lubartowski dzieląc jego dotychczasowy obszar między powiat lubelski i radzyński. Lubartów znalazł się w powiecie radzyńskim, ale od X 1941 r. przeniesiono go do powiatu lubelskiego[Ćwik, Reder, 1977, 153].
W latach 1975–1998 miasto znalazło się w „małym” województwie lubelskim. Potem w wyniku ostatniej reformy administracyjnej i otworzeniu powiatu lubartowskiego stał się centrum tej jednostki wchodzącej w skład województwa lubelskiego.
Mikrotoponimia
W okresie staropolskim w Lewartowie był szereg stawów i sadzawek (dwie z nich określane „Balwierskimi”). Najważniejszy to Wieprzek, ale także inne, noszące nazwy: Czarny, Toporek, Służny, Miejski, Gryf, Rudzkiego, Wicherek, Browarny, Pod chmielnikiem – zlokalizowane na wschód od zabudowy miasta. [Kupisz, Lubartów 2018, 208].
Już w dokumencie lokacyjnym wspomniano o stawie Wieprzek, przy którym rozmierzono ogrody miejskie. Główną ulicą miasta była ulica Lubelska, która na południu przechodziła w drogę do Łucki i Lublina a na północy w drogę do Szczekarkowa i Kocka. W poprzek przecinała ją ulica Kamieńska, za miastem w kierunku zachodnim przechodziła w drogę do miasta Kamionki, zaś po przejściu przez północną pierzeję rynku wiodła w kierunku przeprawy przez Wieprz, łącząc miasto z terenami na prawym brzegu rzeki. Była ona określana też jako „ku Kamionce” lub „na zachód słońca”. Wzmiankowane były też ulice: Zatylna, Zatylna pierzei Kamieńskiej, ku dworowi, do stawu, ulica do lasu, ulica pastewnikowa, ulica między ogrodami. [Szczygieł, Lubartów 2018, 135-136]. Na początku XVII w. północno-wschodnią część miasta, która przypadła Tomaszowi Kazimierskiemu określono jako Krzywe Koło [Kupisz, Lewartów 2018, 198].
W pierwszej połowie lat 80. XIX w. Lubartów posiadał 12 ulic z czego tylko jedna – Lubelska była brukowana. Pozostałe – Rynek I, Rynek II, Kamionkowska, Stodolna, Browarna, Cmentarna, Syrnicka, Żabia, Krzywe Koło, Podzamcze i Piękna, nie posiadały utwardzonej powierzchni, co czyniło je wiosną, jesienią lub przy większych letnich opadach trudne do pokonania [Latawiec, Lubartów 2018, 351].
Na początku XX w. w dokumentacji miejskiej pojawiały się nazwy określonych części podległych pod miasto: łąka „Stawek”, staw „Rowy”, „Łąka za Wieprzem” [Latawiec, Lubartów 2018, 365].
Od lat 60. XX w. widoczny jest wzrost liczby ulic w mieście. Bezpośrednio po wojnie było ich 39: Annoborska, Bandurskiego, Cicha, Cmentarna, Droga Łucka, Droga do Łucki, Jacek, Kolejowa, Kościuszki, Krzywe Koło, Kręta, Legionów, Lipowa, 11 Listopada, 3 Maja, Mickiewicza, Nowodworska, Nowocmentarna, Obywatelska, Olechowa, Orlicz-Dreszera, Partyzancka, Piłsudskiego, Pocztowa, Pierackiego, Piękna, Poprzeczna, Rynek I, Rynek II, Siedlecka, Słowackiego, Stodolna, Stacja Kolejowa, Szopena, Wąska, Wspólna, Za Dworcem, Żabia. W okresie stalinowskim zniknęły nazwy ul.: Legionów, 11 Listopada, Orlicz-Dreszera, Piłsudskiego, Pierackiego, Nowopoprzeczna, Stacja Kolejowa, Wąska. W ich miejsce pojawiają się: 25 Października, 22 Lipca, 7 Listopada, Al. Stalina, M. Buczka, Lubelska, Bema, Droga do Wodociągu. W 1975 r. były 73 ulice, a ich długość wynosiła 36 km. [Lulek, 1975, 84].
W latach 1963-1964 wytyczono ul. Powstańców Warszawy i 1 Maja, gdzie zaczęto budować domy jednorodzinne. Należało też nadać nazwy nowopowstałym ulicom. W 1963 r. ulicy położonej za parkiem nadano nazwę ul. Parkowej, bocznej ul. Szaniawskiego nazwę ul. Stefana Żeromskiego, ul. Siedlecka zmieniła nazwę na Słowackiego, będącej jej przedłużeniem, ul. Stodolną zamieniono na B. Prusa, ul. Droga Łucka została Hutniczą, ul. Droga do Łucki – Łabędzią, ponieważ stanowiła jej przedłużenie, ul. Za Dworcem nazwano –Polną, ul. Pod Wieprzem –Nadrzeczną, ul. Droga do Wodociągu – Piaskową, a ul. Olechową przemianowano na Olchową [Mazur, Lubartów 2018, 510].
Antroponimia
Archeologia o najdawniejszym osadnictwie
Z kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1996 zarejestrowano 33 stanowiska (głównie ślady osadnicze, także obozowiska, siedliska, osady?). Pierwszym uzyskanym zabytkiem jest brązowa moneta Konstantyna Wielkiego (306) znaleziona w nieznanych okolicznościach w roku 1945, kolejnym fragment naczynia terra sigillata znaleziony pod koniec lat 50. [Gładysz-Juścińska et. al. 2006, 152-153 – tam wcześniejsza literatura]. Prowadzone w rejonie nadwieprzańskim badania powierzchniowe ujawniły przede wszystkim liczne stanowiska kultury łużyckiej. Na jednym z nich określonym jako Lubartów- Kolonia Zagrody Lubartowskie zespół archeologów z ośrodka lubelskiego prowadził badania wykopaliskowe w kilku sezonach lat 60. ubiegłego stulecia. Na odkrytej części stanowiska, poza kilkunastoma jamami zasobowymi (piwniczki? produkcyjne?), znaleziono również drobne ułamki ceramiki naczyniowej i zabytki krzemienne oraz kamienne [Kłosińska 2004, 248 – tam wcześniejsza literatura; także Libera 2001, 158]. Ponadto nad Wieprzem na powierzchni znaleziono rdzeń wiórowy z wczesnego neolitu (brak afiliacji kulturowej) oraz ułamki ceramiki naczyniowej pradziejowej, natomiast w rejonie szpitala przypadkowo znaleziono krzemienną siekierę z wczesnej epoki brązu (kultura mierzanowicka) [J. Libera archiwum].
Z AZP poza nielicznymi krzemieniami odpadkowymi i ułamkami ceramiki naczyniowej nieznanej chronologii, pozostałe znaleziska pochodzą ze środkowego neolitu (kultura lubelsko-wołyńska), epoki brązu – wczesnej (kultura: mierzanowicka, trzciniecka) i późnej (kultura łużycka – stanowiska najliczniejsze), wczesnej epoki żelaza (kultura przeworska) oraz okresów wczesnohistorycznych (w zakresie kilku faz: X-XI, XIII?-XIV, XVII-XVIII w.) [NID, AZP obszary 72-82 i 73-82].
Kolejnymi niecodziennymi znaleziskami przypadkowymi są zabytki metalowe: czekan miedziany datowany na środkowy neolit (krąg kulturowy lendzielsko-polgarski), znaleziony w rejonie dawnego Zakładu Produkcji Elementów Budowlanych na początku lat 70. ubiegłego stulecia [archiwum dawnego Archeologicznego Ośrodka Badawczo-Konserwatorskiego w Lublinie] oraz szpila ze spiralną tarczką (kultura łużycka), znaleziona w części Lubartowa zwanego Jacek – weryfikacja w miejscu znalezienia negatywna [Banasiewicz-Szykuła et al. 2015, 12]. Podobnie nie znamy kontekstu kulturowego dwóch toporów kamiennych – z późnego neolitu (kultura jamowo-katakumbowa) oraz chronologii nieznanej [Kludacz 1999, 146].
Rejon miasta dostarczył również kilku skarbów monet. Najstarszy dotyczy monet angielskich z lat 975-1075 [Piotrowscy 2010, 90, 100 – tam wcześniejsza literatura; Wojtulewicz 1992, 16 – opisuje ten skarb jako z nieznanej miejscowości powiatu lubartowskiego]. Kolejne pochodzą z okresu nowożytnego, m.in. ponad 100 drobnych monet z czasów panowania Zygmunta III Wazy (1587-1632) zdeponowanych w skrzyneczce, odkryto w roku 1960 podczas prac ziemnych związanych z kopaniem fundamentów pod budynek RUCH-u [Grochecki, Solarska 2010, 129 – tam wcześniejsza literatura]. Następne znaleziska gromadne pochodzą z XVI i XVII w. [Grochecki, Solarska 2010, ryc. 3-5].
Prowadzono badania archeologiczne przy budynku dawnej oranżerii na terenie parku przy zespole pałacowym, odsłoniły one relikty architektury – pozostałość północnego traktu oranżerii z czasów XVIII-XIX w., posadowionego na fundamentach datowanych na XVI w. Ponadto pozyskano materiał ceramiczny w zakresie XVII-XIX w. [Banasiewicz-Szykuła et. al. 2008, 33]. Kolejne badania ratownicze prowadzono przy budowie budynku mieszkalnego przy ulicy Lubelskiej, pozwoliły one na zlokalizowanie cmentarza epidemicznego, na podstawie materiałów ruchomych datowanego na XVII w. [Banasiewicz-Szykuła et. al. 2016, 22].
Lokacja miasta, gmina miejska (XVI-XX wiek)
We wtorek 29 maja 1543 r. na zamku krakowskim król Zygmunt Stary wystawił przywilej, w którym pozwalał Piotrowi Firlejowi zbudować miasto na gruntach należących do niego wsi Łucka i Szczekarków w ziemi lubelskiej. [Szczygieł, 1989, 252] 30 VIII 1543 r. w Kocku właściciel Piotr Firlej wystawił dokument lokacyjny fundatora. [Szczygieł, Lubartów 2018, 129]. Miasto powstało jako ośrodek centralny dla okolicznych dóbr, w którym miała odbywać się wymiana lokalna, miejsce zbytu płodów rolnych i zaopatrywania się w potrzebne w życiu i gospodarstwie wytwory rzemiosła. Miejsce na granicy wymienionych wcześniej wsi zostało starannie wybrane, znajdowało się niemal w połowie drogi między Lublinem a Kockiem i Parczewem. Były to odcinki ważnych szlaków handlowych z Małopolski na Podlasie i Litwę. Miasto zajmowało powierzchnię ok. 31 łanów (1350 mórg). Nadano mu 12 lat wolnizny, zwolnienia od podatków państwowych. Targi miały odbywać się w środy a jarmarki trzy razy w ciągu roku: na św. Marka (25 IV), św. Aleksego (17 VII) i św. Idziego (1 IX). Mieszkańcy miasta decyzją fundatora mogli swobodnie pozyskiwać drewno w okolicznych lasach potrzebne na wznoszenie domów, zorganizował on też władze i wymiar sprawiedliwości na wzór pobliskiego Kocka. Po upływie okresu wolnizny mieli mieszkańcy płacić po 24 grosze z łanu i 2 grosze z ogrodu, podobnie jak z folwarku. Rzemieślnicy też zostali obciążeni czynszem. [Szczygieł, Lubartów 2018, 112-113, 128-132]. Wiosną lub latem 1543 r. podjęto też prace nad lokacją przestrzenną miasta. Sektor zwartej zabudowy wraz z ogrodami wymierzono koło stawu „Wieprzek”, dwa sektory pól od strony Kamionki i przy granicy z Łucką oraz sektor łąk w pobliżu doliny Wieprza. Główna oś Lewartowa została rozplanowana wzdłuż drogi z Lublina do Kocka, którą nazwano ulicą Lubelską. To przy niej wytyczono miejsce na kościół i przyszłą rezydencję właściciela.
Osią poprzeczną była ulica Kamieńska biegnąca z zachodu w kierunku przeprawy przez Wieprz. W mieście rozplanowano ok. 150 działek siedliskowych. Na rynku wzniesiono ratusz, po raz pierwszy wzmiankowany w 1557 r. W pierwszym dziesięcioleciu zbudowano też łaźnię miejską oraz w 1549 r. drewniany kościół parafialny, który otrzymał wezwanie św. Piotra Apostoła. Jednocześnie z lokacją miasta zorganizowano w jego najbliższym sąsiedztwie dwie nowe wsie: Raszów i Zajączków. Raszów rozplanowano na południe od terenów miejskich. Jednak szybki rozwój miasta i brak terenów pod zabudowę doprowadził do tego, iż spadkobierca Piotra, jego syn Mikołaj na terenie wsi Raszów polecił wytyczyć tzw. Nowy Rynek, po raz pierwszy wzmiankowany w 1555 r. Dość szybko Nowy Rynek został włączony do Lewartowa a reszta wsi Raszów funkcjonowała jeszcze w XVII w., gdy połączono ją z sąsiednią wsią Zagrody, tworząc jedną osadę zwaną Zagrodami Lubartowskimi w XVIII w. [Szczygieł, Lubartów 2018, 134, 136-137].
Centralną część miasta zajmował trapezoidalny rynek o wymiarach 135×120 m. Odchylenie zachodniej pierzei ku północnemu zachodowi wiązało się z głównym kierunkiem wjazdu do Lewartowa od strony Kamionki. Tuż za północną pierzeją rynku wznosiła się świątynia, pierwotnie drewniana pod wezwaniem św. Piotra Apostoła przy której w 1549 r. utworzono parafię. Za świątynią wzniesiono rezydencję właściciela w otoczeniu ogrodów. Najważniejszą ulicą miasta, osią przestrzeni miejskiej była ulica Lubelska, przechodziła przez Nowy Rynek i z południowego narożnika wiodła w kierunku Łucki i Lublina. Z północnego narożnika Rynku w kierunku zachodnim biegła ulica Kamieńska, zwana też ulicą „na zachód słońca”. Poza terenem miasta wytyczała ona trakt do miasta Kamionki. W zachodniej części przestrzeni miejskiej od ulicy Kamieńskiej na południe wytyczono ulicę Zatylną, która kończyła się przy granicy zabudowy miejskiej, zwano ją niekiedy „Zatylną pierzei Kamieńskiej”. Z północnego narożnika wychodziła ulica „Do stawów”, od której na północ prowadziła inna, zwana „Ku Dworowi”, łącząca miasto z rezydencją właściciela. Od południowo-wschodniego narożnika na południe prowadziła ulica Krzywa, zwana też „Krzywe Koło”, gdyż w części południowej miasta skręcała na zachód, prowadząc do narożnika Nowego Rynku, do tzw. „uliczki rogowej”. Od niej zaś na wschód prowadziła ulica prosta od sadzawki na browary wychodząca. Między ulicą Zatylną na zachodzie a ulicą Krzywe Koło wytyczono kilka dodatkowych uliczek poprzecznych, równoległych do południowej pierzei Rynku. Ulicę przechodzącą obok rezydencji właściciela i przechodzącą w gościniec do Kocka zwano też ulicą Kocką. Przy ulicach wytyczono działki siedliskowe, których do XVII w. zabudowano ok. 160. Grunta miejskie pól uprawnych wytyczono w dwu sektorach, część w zachodniej części obszaru miejskiego, przy drodze do Kamionki, drugą przy drodze do Łucki. W dolinie Wieprza znajdowały się ogrody, część z nich przy stawie Wieprzek. Na wschód od zabudowy miasta za ogrodami znajdowały się stawy należące do mieszczan, właściciela i mieszkającej w mieście szlachty. Miały one swe nazwy: Czarny, Toporek, Służny, Miejski, Gryf, Rudzkiego, Wicherek, Browarny, Pod chmielnikiem. Były też mniejsze sadzawki. Przy granicy z Łucką było też miejskie pastwisko.
Zabudowa miasta była drewniana, jednokondygnacyjna, najbardziej okazałe domy zbudowano przy Rynku, być może zaopatrzone w podcienia. Domy na obrzeżach bardziej przypominały wiejskie chaty niż miejskie kamienice. W mieście były też okazałe domy budowane dla mieszkającej w mieście szlachty, określane jako dworki.
W mieście zorganizowano władze którą sprawowała rada składająca się z 4 rajców oraz wójt powoływany przez właściciela i 7 ławników. W początkowym okresie istnienia miasta znamy wójtów: Jana Łapkowskiego (1547-1553) i Marcina Polaka (1553-1561). Po nich urząd ten sprawował Szymon Oczko (1561-1565), Szczęsny Popławski (1565-1581), Sebastian Księżopolski (1581-1589), Stanisław Oczko (1589-1599), Piotr Pasinek (1599-1613). [Rościszewska, 1932, 19-20; Szczygieł, Lubartów 2018, 139]. Władze miejskie urzędowały we wzniesionym na Rynku ratuszu.
W XVII w. wójtostwo zdominowali przedstawiciele rodzin Pasinków, Pszennych, Fonkienów, Gilów, Kiesików, Danielkowiczów, Dzięciołów, Klimków, Kosiarskich, Borzęckich i Sposobów. [Rościeszewska, 1932, 20]. W pierwszej połowie XVIII w. wśród wójtów spotykamy Silniowskich, Mironowiczów, Jagiełów, Bronkowskich. Jeszcze w latach 1755–1768 urząd ten zdominował Paweł Olech (Olechowski), choć spotykamy na nim także trzech przedstawicieli rodziny Dzięciołowskich. W drugiej połowie wieku XVIII wójtowie wywodzili się z rodzin: Kosiarskich (Koziarskich), Orzechowskich, Charazińskich, Nesterowiczów, Dzięciołowskich, Miączyńskich i Magierskich. [Kupisz, Lubartów 2018, 221].
Na przełomie XVIII i XIX w. doszło do uszczuplenia obszaru gruntów miejskich poprzez wydzielenie osady Zagrody, zamieszkałej głównie przez sługi pałacu, położonej na północ od siedziby właściciela, nazywaną przedmieściem, a później była to wieś z folwarkiem [Osady zaginione, 1986, 173]. W części południowej zorganizowano wieś Annobór, w 1787 zamieszkałą przez 61 osób, która według mieszczan powstała na gruntach miejskich [Szczygieł, Lubartów 2018, 280].
W samym mieście przeprowadzono pewne prace porządkowe. Główny przejazd przez Lubartów przesunięto z ul. Lubelskiej na dawniej zwaną Zatylną, teraz zaś Kamionkowską, poza którą od zachodu znajdowały się działki siedliskowe, a za nimi kolejna droga łącząca Nowy Rynek z drogą do Kamionki. Tę również przesunięto na północ, wytyczając ją na osi bramy pałacowej. Dopiero za drogą, która biegła poza zabudową miejską, znajdował się cmentarz katolicki założony właśnie w czasach austriackich. [Szczygieł, Lubartów 2018, 280].
Centrum miasta nadal stanowił Rynek, który w drugiej ćwierci XVIII w. został podzielony na dwie części blokiem zabudowy śródrynkowej ze sklepionym przejazdem na jego osi. Powstał regularny prostokątny Rynek II we wschodniej części, zaś zachodnia stanowiąca Rynek I uzyskała kształt kielichowaty. Wobec braku zabudowy północnej pierzei był z niego piękny widok na kościół parafialny. [Szczygieł, Lubartów 2018, 281].
Zabudowa miasta nadal była głównie drewniana, ale były też kamienice i domy z tzw. pruskiego muru. W 1797 r. wykazano w Lubartowie 482 domy. [Mencel, 1976, 154] Wiele z nich było zajezdnych, czy szynków. W 1807 w Rynku było ich 14 murowanych i 8 drewnianych, przy Lubelskiej 6 murowanych i 4 drewniane, zaś 4 murowane i 4 drewniane przy innych ulicach. W północno-zachodnim narożniku Rynku, naprzeciwko kościoła, znajdowała się murowana austeria. W pobliżu pałacu i w zachodniej części miasta znajdowało się sporo dworków szlacheckich. W środkowej części ul. Lubelskiej znajdował się zespół budynków żydowskich, od północy ograniczony ul. Żabią, od zachodu Kamionkowską. To tam znajdowała się synagoga, łaźnia, szkoła, dom rabina i stary kirkut. Został on zamknięty na polecenie władz austriackich i założono nowy w 1796 r. na południe od zabudowy miejskiej. [Szczygieł, Lubartów 2018, 282].
Władzę w mieście w okresie austriackim nadal sprawował magistrat (wójt, rada miejska i sąd wójtowsko-ławniczy na czele z landwójtem). Jednak utworzenie dominimum w 1798 r. odebrało magistratowi jurysdykcję nad mieszkańcami miasta, pozostawiając sprawy administracyjne, ale pod nadzorem dominium. [Szczygieł, Lubartów 2018, 290-291].
Od 1557 r. miasto pozyskało własnego kata, którym został Stanisław Kukowicz z Serocka. [Rościszewska, 1932, 25-26]. Właściciel sprawował kontrolę nad swym miastem poprzez specjalnych urzędników tworzących urząd dworski. Na jego czele w 1570 r. stał Kasper Kazanowski nazywany urzędnikiem, pomagał mu pisarz dworski Jędrzej Pieńkowski. Wspierali ich też asesorowie i służebnicy oraz skarbnicy dworscy. Tych ostatnich znamy z 1575 r. (Andrzej Wojewódzki i Grygiel Markuszowski) [Rościszewska, 1932, 26].
Na początku XVII w. odnotowano w mieście dwa dwory. Pierwszy zwany wielkim w północnej części to dawna siedziba Firlejów znajdująca się w pobliżu kościoła oraz drugi znajdujący się w zachodniej części miasta pomiędzy ulicą Lubelską a traktem do Kamionki, do którego prowadziła ulica Nowodoworska. Określano go jako „nowy”, „mniejszy” lub „Ruckiego”. W tym okresie zabudowane były już trzy pierzeje starego Rynku oraz jeszcze nie do końca zabudowana pierzeja południowa. Do ulicy Lubelskiej przylegał też Nowy Rynek, którego pierzeje jeszcze nie były w pełni zabudowane. Z południowego naroża tego Rynku biegła w kierunku wschodnim tzw. „ścieżka łucka”. [Kupisz, Lubartów 2018, 198, 208].
Jedna z dwu bram miejskich zlokalizowana był na ulicy Lubelskiej w pobliżu klasztoru kapucynów i jeszcze w 1747 r. stanowiła granicę zabudowy miejskiej w południowej części miasta. Druga znajdowała się na ulicy Browarnej, zwana „ku wsi Syrniokom”. [Kupisz, Lubartów 2018, 209-210].
W początkach wieku XIX miasto otoczone było drewnianym parkanem z trzema bramami wjazdowymi: Kamieńską, Syrnicką i Lubelską. [Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 305].
W momencie przejęcia Lubartowa przez dziedziczkę Małachowską miasto obejmowało 1343 morgi, 181 prętów i 2 stopy. W wykazie posiadaczy dominuje własność katolicka – 263 pozycje tj. 1171 morgów, 248 prętów i 3 stopy. Posiadłości będących w rękach żydowskich wymienia się 217, ale stanowią one zaledwie 28 morgów, 124 pręty 99 stóp. Posesjonaci zamieszkiwali ulice: Podzamcze, Lubelską, Kamionkowską, Syrnicką, Krzywe Koło, Browarną, Ogrodową i rynki – Nowy oraz tzw. Końskie Targowisko. Centrum miasta zdominowane było przez ludność żydowską. W rynku na 95 numerów w rękach polskich pozostawało zaledwie dwa oraz pusty plac stanowiący własność skarbu, reszta należała do Żydów. Ulice były niebrukowane. [APL, RGL Adm, 787, Opis miasta Lubartowa z 1860 r.; Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 307].
Czterdzieści lat później w tym obrazie niewiele się zmienia. Miasto obejmowało wówczas wraz z gruntami ornymi i ogrodami obszar nieco ponad 1200 morgów i składało się z sześciu ulic oraz dwóch rynków. Brukowany był tylko rynek oraz okolice kościoła parafialnego. Ulice dość chaotycznie zabudowane, nie tworzyły jednolitej formy, nie były też ze sobą połączone. Na skutek pożarów, wobec konieczności szybkiej odbudowy spalonych domostw nikt nie dbał o ład czy porządek w zakresie budownictwa. Jak stwierdzał Wereżyński: „ każdy z owych stawianych domów ma jedną lub dwie ulice, bo albo właściciel nie zabudował placu swego, albo też zabudowawszy ma obok przyległy plac pusty niezabudowany po zgorzałym domu”. Rynek i ulica Lubelska koncentrowały całość życia publicznego –tu znajdowały się urząd miejski, sąd z aresztem, szkoła elementarna, bożnica i szkoła chasydów, apteka, sklepy, szynki, traktiernia i zajazdy. [Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 307-308].
Od połowy 1812 r. miasto administrowane było przez wójta gminy uzależnionego od dziedzica. Funkcję tę pełnił Franciszek Orzechowski, wójt już w czasach austriackich. Problemy finansowe Lubartowa groziły nawet utratą statusu miasta. Władze municypalne wobec trudności z mianowaniem a właściwie utrzymaniem burmistrza mianowały jego zastępcę – ppor. wojska polskiego Stanisława Palczyńskiego. W 1823 r. nowym burmistrzem został Piotr Pogonowski sprawując go do 1837. Jego następcą został Antoni Jaruzelski (1837-1847), po nim Karol Adamski (1847-1855), Augustyn Marenicz (1856-1860), Karol Jagielski (1860-1863), Teodor Żyburski (1863-1867) [Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 314-316].
Rok po upadku powstania styczniowego w Lubartowie znajdowało się 313 domów. W liczbie tej znajdowało się 61 budynków murowanych. [Ćwik, 1977, 57]. Półtorej dekady później (1879 r.) w interesującym nas ośrodku było 327 domów (75 murowanych i 252 drewnianych). W połowie lat 80. XIX w. odnotowano już 102 domy murowane i 219 domów drewnianych. Statystyki rządowe z 1890 r. przynoszą nam informacje o funkcjonowaniu w Lubartowie 126 domów murowanych i 229 domów drewnianych. Można więc zauważyć, że realizując nowe inwestycje budowlane koncentrowano się na budowie nowoczesnych, jak na ówczesne czasy, domów murowanych. Po upływie przeszło czterech dekad liczba budynków mieszkalnych wynosiła 421. Tak więc miasto rozrosło się pod względem infrastruktury mieszkaniowej o 25%, co daje dość dobry wynik, biorąc pod uwagę to, że Lubartów nie był np. miastem o charakterze przemysłowym. Dominowała więc zabudowa drewniana tak charakterystyczna dla ówczesnych małych ośrodków miejskich w Królestwie Polskim. Co więcej w czasie okupacji austro-węgierskiej można było zauważyć znaczną progresję na płaszczyźnie budownictwa mieszkaniowego, gdyż odnotowano w Lubartowie 447 domów mieszkalnych. [Latawiec, Lubartów 2018, 350].
Obszar miasta w 1883 r. zajmował przestrzeń 1337 mórg i 71 prętów. Zabudowania zajmowały 58 mórg i 53 pręty. Grunty użytkowe o charakterze rolniczym zajmowały dominującą część przestrzeni miejskiej i przedstawiały się następująco: grunty orne 1018 mórg i 106 prętów; pastwiska 105 mórg i 173 prętów; łąki 101 mórg i 268 prętów. [SGKP, t. v, 1884, 376].
Po powstaniu styczniowym na czele miasta nadal stał burmistrz, ale jego nominacja uzależniona była od decyzji gubernatora lubelskiego. Urzędnicy ci traktowali to stanowisko jako kolejną posadę w karierze administracyjnej. Były to osoby obce, niezwiązane w żaden sposób z Lubartowem. Kolejno sprawowali ten urząd: Teodor Żyburski (1863-1867), Tomasz Łagiewnicki (1867-1868), Walerian Żerliński (1868-1870), Leonard Chacewicz (1870-1878), Eligiusz Żabicki (1878-1879), Feliks Karol Kościelski (1880-1885), Władysław Szelking (1885-1899), Mikołaj Woronicz (1899-1902), Eugeniusz Saks (1902-1904), Jan Świda (1905-1908), Bronisław Kunstetter (1908), Leon Michałowski (1909-1913), Ignacy Gustaw Nittner (1914-1915) i Władysław Śliwa (1915). [Wiśniewski, 2003, 51-90; Latawiec, Lubartów 2018, 358-362].
Ważną osobą we władzach miejskich był kasjer kasy miejskiej. Na tym stanowisku w latach 1865-1915 znajdowali się: Ksawery Dobrosielski (1865-1872), Józef Zawisza (1872-1874), Eligiusz Żabicki (1874-1878), Wojciech Leon Halicki (1878-1893), Adam Kryński (1893-1895), Wojciech Wierzchoń (1895-1915) i Stanisław Nowakowski (1915). Wszyscy wymienieni urzędnicy byli narodowości polskiej i wyznania rzymskokatolickiego. Magistrat posiadał swoją kancelarię, w którą kierował sekretarz. Funkcję tę pełnił m.in. W. Śliwa (1900-1915). [Latawiec, Lubartów 2018, 363].
W 1915 r. po ewakuacji administracji rosyjskiej doszło do restytucji władz municypalnych. Burmistrzem został A. Wawrykiewicz, ławnikami: Czesław Nawracki i Rozwadowski, radnymi: dr. Godecki i Jan Junczys. Prawdopodobnie Wawrykiewicz pracował na tym stanowisku do początku 1916 r., po czym został zastąpiony przez Ludwika Kazimierza Łappę. [Latawiec, Lubartów 2018, 390].
W 1916 r. przeprowadzono też wybory i wybrano 24 osobową radę miejską. Zarząd miasta obejmował burmistrza, jego zastępców i 4 ławników. W składzie Rady m. Lubartowa znaleźli się.: miejscowy proboszcz ks. A. Mechowski, L. Lasota – rejent, W. Wierzchoń, W. Biedrzycki, T. Miduch, Cz. Nawracki, W. Mokrski, J. Racki, J. Lisek, J. Nazarewicz, K. Rogatko, A. Studziński, M. Derecki, W. Rozwadowski, J. Raczyński, K. Benet, A. Gębacki, A. Rubinsztejn, F. Jabłoński, S. Kirszenberg, Ch. Olberg i J. Perel. Na stanowisko burmistrza powołano L. Łappę, na zastępcę zaś burmistrza Adama Studzińskiego. Zarząd miasta w styczniu 1917 r. przedstawiał się następująco: burmistrz Ludwik Kazimierz Łappa, sekretarz Adam Derecki, kasjer Adam Studziński oraz urzędnicy kancelaryjni: Włodzimierz Kozłowski i Andrzej Skrzypiec. [Latawiec, Lubartów 2018, 392].
Lubartów w 1933 r. miał powierzchnię 12 km kw., czyli 1 195 ha, z czego na ziemie uprawne przypadało 650 ha, a na łąki i pastwiska 208 ha. W obrębie miasta było 540 gospodarstw rolnych z czego 474 o powierzchni do 2 ha. W zasadzie były to więc działki. W mieście było 598 budynków, w tym 583 mieszkalnych z 1 677 mieszkaniami. Budynki były najczęściej parterowe, drewniane. W latach trzydziestych pojawiła się tendencja do budownictwa murowanego. [Zaporowski, Lubartów 2018, 400].
Będąc miastem powiatowym Lubartów posiadał instytucje właściwe tej jednostce administracyjnej, a więc Starostwo, Wydział Powiatowy, Sejmik Powiatowy (Rada Powiatowa), Komendę Powiatową Policji Państwowej i inne instytucje. W latach 1918-1931 istniała Kasa Skarbowa z naczelnikiem Michałem Zaniewiczem. Funkcjonowała Kasa Chorych; w 1933 r. byli tam zatrudnieni następujący lekarze: dr Antoni Górnicki, dr Alfred Pogonowski, Feliks Słowikowski, stomatolog Rajzla Laksowa, felczer Jan Trombka oraz dwie położne (akuszerki). Ponadto prywatną praktykę prowadzili Ezechiel Rajch, dentysta Wiktor Somochocki i felczer Zelik Bergaut. Funkcjonowała lecznica weterynaryjna; lekarzem był Henryk Gębala przybyły ze Lwowa, a po nim Józef Filipowicz. [Zaporowski, Lubartów 2018, 400].
W skład pierwszej Rady Miejskiej z 1919 r. wchodzili: Adamski Feliks, Biedrzycka Zofia, Charęziński Feliks, Jezior Franciszek, Jezior Konstanty, Kępa Stanisław, Lisek Adam, Magierka Ignacy, Mazuś Andrzej, Miduchowa Stanisława, Poznański Józef, Romański Franciszek, Sarnecka Eugenia, Stępiński Julian, Studziński Józef, Zalewski Karol, Zmysłowski Jan, Żanc Marcin. Nie byli reprezentowani żydowscy mieszkańcy, gdyż nie wzięli udziału w wyborach. Zaczęli oni być reprezentowani w Radzie dopiero w latach trzydziestych i tak w 1934 było ich 4 a w 1939 – 6 [Zaporowski, Lubartów 2018, 402].
Organem wykonawczym rady był Zarząd Miejski składający się z burmistrza, jego zastępca oraz trzech ławników. Od 1919 r. władze Lubartowa zabiegały o powiększenie miasta o wieś i folwark Zagrody. Argumenty za powiększeniem miasta były przekonywujące: w Zagrodach znajdowały się instytucje miejskie jak szkoła, szpital powiatowy, a mieszkańcy w dużej mierze posiadali rzemieślnicze „zawody miejskie”. Miejscowość nie miała nawet sklepu i życie jej mieszkańców było ściśle związane z Lubartowem. Jednak problem był w tym, że władze gminy Łucka na terenie której były wieś i folwark Zagrody kategorycznie nie zgadzały się na pomniejszenie swego terytorium. Ostatecznie dopiero na początku lat trzydziestych udało się władzom Lubartowa powiększyć obszar miasta. [Zaporowski, Lubartów 2018, 406].
W dwudziestoleciu międzywojennym Lubartów osiągnął duży awans cywilizacyjny. Miasto rządzone przez demokratycznie wybranych przedstawicieli nabrało wyglądu miejskiego; zostało zelektryfikowane, wybrukowano ulice, place, chodniki, powstały urządzenia miejskie. Dwudziestolecie dodało też pozytywnej energii jego mieszkańcom, co wyraziło się w licznych inicjatywach społecznych, gospodarczych i politycznych. Dlatego ten okres jest ważny w bogatej historii Lubartowa. [Zaporowski, Lubartów 2018, 434].
W okresie okupacji niemieckiej na początku 1940 r. wybrano nowego burmistrza Aleksandra Lalka. Na początku stycznia 1943 r. zastąpiony został przez Józefa Műllera. O ile o pierwszym mieszkańcy mieli raczej dobre zdanie to jego następca był powszechnie znienawidzony. [Kłapeć, Lubartów 2018, 439].
Odpowiedzią na postępowanie władz okupacyjnych i prowadzony terror było zaangażowanie społeczeństwa Lubartowa w konspirację. Struktury Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) jako kontynuacji Służby Zwycięstwu Polsce (SZP) rozpoczęto tworzyć w Lubartowie i okolicach w styczniu 1940 roku. Pierwszym komendantem Obwodu ZWZ został kpt. Eugeniusz Ladenberger ps. „Dereń” a jego zastępcą był por. Roman Jaworski ps. „Grab”. Adiutantem „Derenia” został ppor. Adam Moździński ps. „Kord”. Wiosną 1940 roku doszło do kilku zmian personalnych: odwołanego do Warszawy Lanndbergera zastąpił na stanowisku komendanta R. Jaworski, a na jego zastępcę wyznaczono ppor. Jana Raczkowskiego ps. „Turek”. Latem 1940 roku sztab obwodu Lubartów powiększył się o kilku nowych konspiratorów oraz zaczęto tworzyć w regionie specjalistyczne komórki konspiracyjne. M.in. szefem lokalnego Biura Informacji i Propagandy (BiP) został A. Moździński, a jego dotychczasowe stanowisko objął ppor. Roman Jezior ps. „Okoń”. W strukturach ZWZ a potem Armii Krajowej obwód lubartowski o kryptonimie „Hurtownia” obejmował powierzchnię 1389 km2, w tym 18,9 % lasów i był zamieszkały szacunkowo przez 108 tys. osób, z czego 90,3 % stanowiła ludność polska. Obwód posiadał 14 gmin i dwa miasta (podzielone przez komendę na rewiry), zaś cały obwód został podzielony na sześć rejonów. Miasto Lubartów wchodziło w skład Rejonu II razem z gminami: Łucka, Serniki i Tarło. W ramach akcji scaleniowej oraz tworzenia jednolitych struktur Polskiego Państwa Podziemnego utworzone zostały też struktury władzy cywilnej w regionie – Powiatowa Delegatura Rządu. Na jej czele stał od 1942 roku Stanisław Włodarczyk ps. „Dolina” z SL „Roch” (pełnił funkcję konspiracyjnego starosty powiatu lubartowskiego), a potem Władysław Latek ps. „Młot” z SL. Zastępcą delegata rządu w powiecie lubartowskim był Bronisław Andrzejewski ps. „Potas” ze SN. Referat samorządowy prowadzony był przez Józefa Sokołowskiego. Przewodniczącym Powiatowej Komisji Oświaty i Kultury był dr Henryk Dobrowolski. Garnizon Lubartów ZWZ-AK był znakomicie zorganizowany i był miejscem stacjonowania różnych formacji taktycznych – dwóch plutonów piechoty, plutonu łączności, plutonu saperów, sekcji sanitarnej, plutonu Dywersji Bojowej i plutonu Kedywu. [Gregorowicz, Sałata, 1998, Dumało, 2001, 221-225, 269-270, 306-323; Kłapeć, Lubartów 2018, 479-481].
Ruch ludowy swoje konspiracyjne struktury w Lubartowie i regionie lubartowskim zaczął tworzyć wiosną 1940 roku. Komórka konspiracyjna ludowców w samym Lubartowie została utworzona jako jedna z ostatnich dopiero w 1942 roku. W 1941 roku kierownictwo „Rocha” w regionie lubartowskim (Obwód XII – BCh) objął Józef Sidor ps. „Drelich” (student Uniwersytetu Warszawskiego), jego zastępcą został Aleksander Fil ps. „Foch”, zaś kwatermistrzem Jan Sikora. W strukturach organizacyjnych Batalionów Chłopskich miasto Lubartów należało do Rejonu II razem z gminami Kamionka i Łucka. Komendantem Rejonu II był Aleksander Fil. [Dumało, 2001, 223, 272-273, 381-382; Kłapeć, Lubartów 2018, 483-484].
Ruch komunistyczny i partyzantka Gwardii Ludowej – Armii Ludowej (GL-AL.) bardzo silna w rejonie lubartowskim, w samym mieście nie miała rozbudowanych struktur. Lubartów był „bastionem” sił związanych z Rządem Emigracyjnym dlatego komuniści postanowili rozwijać wpływy w terenie, a nie w samym mieście. Utrzymywali tu tylko kilka punktów kontaktowych. Za takie uchodziły mieszkania Jana Tomasiaka, Stanisława Dereckiego oraz Stefana Czekańskiego. [Kłapeć, Lubartów 2018, 484].
Lubartów został zajęty bez walki przez miejscowe formacje AK po wycofaniu się Niemców 22 VII 1944 r. Była to świadoma decyzja dowództwa, aby uniknąć walki i ewentualnych strat i możliwego spalenia miasta. Władza legalnych struktur Polskiego Państwa Podziemnego nie trwała długo, już następnego dnia do miasta wkroczyli żołnierze sowieccy. Po południu przybyli też partyzanci Armii Ludowej z płk. Grzegorzem Korczyńskim, „Grzegorzem”, komendantem II Obwodu AL, który przedstawił się jako reprezentant nowej władzy, Związku Patriotów Polskich w Moskwie, Krajowej Rady Narodowej i PKWN, mających poparcie władz Związku Radzieckiego. Dla podkreślenia wagi słów początkowo w rozmowach z akowcami używał języka rosyjskiego. Po trzech krótkich, ale dramatycznych dyskusjach, w której padły oskarżenia i groźby wobec żołnierzy Armii Krajowej, jej formacje i miejskie władze zostały zmuszone do opuszczenia miasta i odejścia w stronę Kamionki. [Wrona, 2006, 143-146; Mazur, Lubartów 2018, 487-489].
Nie minął miesiąc od odejścia Niemców, jak rozpoczęły się pierwsze aresztowania żołnierzy AK i BCh, które nasiliły się jeszcze od października. W grudniu 1944 r. uwięziono Bolesława Mucharskiego, który został oskarżony o spiskowanie przeciwko nowej władzy i po fikcyjnym procesie rozstrzelany na Zamku Lubelskim 12 IV 1945 r. Inni, jak Adam Moździński, mieli więcej szczęścia; wywieziony na Syberię, wrócił z niej w 1947 r. Do sowieckich łagrów trafili również m.in.: Bronisław Andrzejewski, Józef Jurałomski „Jur” i wielu innych. [Mazur, Lubartów 2018, 491].
Miejscowi komuniści powołali w mieście Komitet Wyzwolenia Narodowego, który miał pełnić funkcję terenowego odpowiednika PKWN. Na początku stycznia 1945 r. jego sekretarzem był Walenty Biskup, zastępcami zostali Jan Studziński i Adam Dzięgielewski. Na tym samym zebraniu – 2 stycznia – wybrano Komitet Miejski, w którego skład weszli: Jan Studziński, Walenty Dzięcioł i Teofil Milewicz. 10 VI 1945 r. wybrano I sekretarzem Adama Dzięgielewskiego. Roszady na stanowiskach w początkowym okresie były bardzo częste. Już w sierpniu Dzięgielewskiego na stanowisku I sekretarza zastąpiła Longina Smaga. W kolejnych latach na tym stanowisku zasiadali jeszcze Mieczysław Opolski, Stanisław Gdula i Stanisław Polak. [Mazur, Lubartów 2018, 493]. Struktury PPS były dużo słabsze, podobnie jak Stronnictwa Ludowego. Dopiero w drugiej połowie 1945 r. podjęło działalność PSL, którego prezesem został Jan Sikora. Szybko też rosło w siłę mimo utrudnień ze strony komunistów. Osiągnęło ok. 600 członków. Niestety w drugiej połowie 1946 r. władze oskarżyły prezesa Sikorę o sprzyjanie konspiracji i usunięto go z listy wyborczej PSL. Po przegranych wyborach i ucieczce Mikołajczyka z kraju doszło do aresztowań i zastraszania działaczy. W listopadzie funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa wytypowali członków nowego Zarządu Powiatowego PSL i podporządkowali partię PPR. [Mazur, Lubartów 2018, 494-495].
Pierwszym zadaniem po wyjściu Niemców było ukonstytuowanie się nowych władz w celu podtrzymania funkcjonowania miasta. Zgodnie z postanowieniami Krajowej Rady Narodowej, którą komuniści uznawali za legalny quasiparlament, terenowymi organami władzy wykonawczej zostały rady narodowe. Już 25 lipca Przewodniczący Powiatowej Rady Narodowej powołał tymczasowe organy wykonawcze: Zarząd Miasta z Aleksandrem Lalką jako p.o. burmistrza i jego zastępcą Wacławem Mitrutem (PPS). Pierwsza Miejska Rada Narodowa została wybrana na zgromadzeniu mieszkańców miasta 5 sierpnia 1944 r. na podstawie zarządzenia PRN. Do składu Rady weszło 19 osób delegowanych przez partie ale też bezpartyjnych. Powołano Prezydium, przewodniczącym MRN został Lalka, wiceprzewodniczącym– Mitrut. Komuniści bardzo szybko przystąpili do opanowywania całej władzy w mieście. Na wniosek PPR, starosta lubartowski Stanisław Gdula (PPR), odwołał Aleksandra Lalkę (SD) z funkcji burmistrza. Następnego dnia, 1 XII 1944 r., na stanowisko Przewodniczącego Miejskiej Rady Narodowej i p.o. burmistrza powołany został Tomasz Tomasiak. 14 III 1945 r. wybrano go na burmistrza i zatwierdzono dekretem wojewody z 8 X 1945 r. Tymczasowo tolerowany Wacław Mitrut, żołnierz wojny polsko-bolszewickiej, żołnierz ZWZ/AK, 5 VIII 1944 r. wybrany został na zastępcę Przewodniczącego MRN, 14 III 1945 r. na wiceburmistrza i dekretem Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie zatwierdzony 8 X 1945 r. Również 14 III wybrano prezydium MRN, przewodniczącym został Jan Marzenta. Ustanowiono pięcioosobowy Zarząd Miasta. 9 czerwca powołano drugą MRN, która ukonstytuowała się 20 czerwca. Przewodniczącym został Adam Pawlak, zastępcą Roman Mika. Zarząd Miejski w 1945 r. składał się z pięciu osób. Po awansie Tomasiaka i wyjeździe do Warszawy, 27 XII 1946 r. MRN wybrała na burmistrza Wacława Mitruta, ale nie został on zatwierdzony przez wojewodę, wobec czego pełnił funkcję p.o. burmistrza. 3 IX 1948 r. zgłoszono kandydaturę jego zastępcy, Leona Piątkowskiego, który został zatwierdzony na stanowisku 26 X 1948 r.
Przewodniczącym MRN od września 1946 r. był Wacław Raczyński; od 9 IX 1948r. – Stanisław Woźniak. Rada zazwyczaj liczyła ok. 20 osób. Pod koniec 1948 r. składała się z 19 członków, w tym z PPR – 6, SL – 2, PPS – 9, SD – 1, bezpartyjny – 1. Burmistrz był z PPR, Przewodniczący MRN i Sekretarz Zarządu Miejskiego z PPS. W grudniu 1948 r., po powstaniu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, członków MRN z tej partii było już 17, z SL – 2, z SD – 1 i 2 bezpartyjnych. [Mazur, Lubartów 2018, 499-500].
Kolejne przemiany miały miejsce w dekadzie lat 50. Na obszarze miasta organem władzy stała się Miejska Rada Narodowa, która przestawała być samorządem terytorialnym. Dotychczasową pozycję rad przejęło Prezydium MRN. Rada nadal działała sesyjnie poprzez komisje będące organami pomocniczymi. Miały za zadanie kierować działalnością gospodarczą, społeczną i kulturalną miasta. Zniknął urząd burmistrza, którego kompetencje nadano MRN, na czele z Przewodniczącym Prezydium MRN. Od maja 1952 r. przewodniczącym Prezydium PRN był Mieczysław Pyszniak, a po nim Stanisław Kruk. Kandydaci do rad narodowych byli typowani przez sekretarzy PZPR, chociaż delegowały ich poszczególne partie i organizacje społeczne. W 1957 r. zmniejszono liczbę członków MRN z 40 do 35. Przewodniczącymi Prezydium MRN byli m.in. Gustaw Dębek, Feliks Żukowski,Tadeusz Maciejewicz, Adela Korzeniowska. Władzę sprawowali jednak dzięki I sekretarzom KM PZPR, m.in. Władysławowi Mierzwińskiemu. [Mazur, Lubartów 2018, 501-502].
Po II wojnie światowej miasto zwiększało swoją powierzchnię i rosła liczba ludności. W 1949 r. miasto zajmowało powierzchnię 1195 ha czyli 11,95 km2. W 1958 r. było to kolejno: 13,58 km2; w 1968 r. – 13,58; w 1971 r. – 13, 49; w 1972 – 13, 90 km2 i tak zostało do chwili obecnej. Do pewnych zmian w granicach doszło w 1972 r., kiedy to z terenu miasta wyłączono obszar o powierzchni 185 ha, w zamian włączając części wsi: Łucka (104 ha), Wincentów (67 ha) i Szczekarków (38 ha). W październiku 1989 r. pojawił się wniosek o włączenie 1730 ha w obrębie wsi: Kolonia Łucka, Annobór, Kolonia Annobór, Lisów, Nowodwór, ale prawdopodobnie nie znalazł akceptacji w gremiach decyzyjnych. [Mazur, Lubartów 2018, 503-504].
Właściciele
Firlejowie: Piotr Firlej fundator miasta i jego pierwszy dziedzic w latach 1543-1553. Następnie niedział jego synów (1553-1557) i na mocy przeprowadzonego podziału ojcowskiego Mikołaj średni z braci (1557-1588). Ten ostatni nie pozostawił syna a jedynie córki i jedna z nich Helena wniosła dobra lewartowskie Kazimierskim. Najpierw właścicielem miasta był Mikołaj mąż Heleny a po jego śmierci w 1598 r. nieletni synowie pod opieką matki oraz stryja Krzysztofa Kazimierskiego biskupa kijowskiego i Jana Firleja podskarbiego koronnego, kuzyna matki. Niedział synów trwał do 1612 r. gdy przeszedł na wspólną własność Mikołaja i Tomasza Kazimierskich. Bracia rządzili wspólnie do 1616 r. gdy podzielili miasto na dwie części i ten stan utrzymał się do 1624 r. Wówczas właścicielem obu części Lewartowa został Janusz Zasławski wojewoda wołyński. Po jego śmierci właścicielką w latach 1629-1642 była wdowa po zmarłym Januszu Marianna z Leszczyńskich Zasławska. Po jej śmierci w 1642 r. miasto przeszło na własność Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego, wnuka Janusza Zasławskiego. Po jego śmierci w 1656 r. przeszło na Aleksandra Janusza Zasławskiego-Ostrogskiego i jego siostrę Teofilę Ludwikę. Byli oni małoletni i opiekę nad nimi sprawowała matka Katarzyna i jej brat Jan Sobieski. Niedział między rodzeństwem utrzymał się aż do 1673 r. gdy nowym właścicielem został Dymitr Jerzy Wiśniowiecki mąż Teofili Ludwiki. Po jego śmierci w 1682 r. wdowa po nim wyszła ponownie za mąż za Józefa Karola Lubomirskiego, który stał się nowym formalnym właścicielem miasta. Po jego śmierci w 1702 r. Lewartów wraz z okolicznymi dobrami dzierżyła do swej śmierci w 1709 r. wdowa po nim Teofila Ludwika a następnie do 1710 r. jej syn Aleksander Dominik Lubomirski. Dzięki małżeństwu z Marianną z Lubomirskich Lewartów przeszedł na Pawła Karola Sanguszko, który utrzymał go do swej śmierci w 1750 r. Po nim miasto znajdowało się w rękach jego trzeciej żony Barbary Urszuli z Duninów Sanguszkowej aż do 1774 r. gdy przeszło na Józefa Paulina Jana Adama Sanguszko syna Pawła Karola i Barbary Urszuli. Po jego śmierci w 1781 r. władzę sprawowała wdowa po nim Anna z Cetnerów Sanguszkowa jako opiekunka małoletniego syna Romana. Od 1787 r. dzieliła ją z bratem zmarłego męża Januszem Modestem. W 1790 r. zmarł Roman i do 1794 r. władze w mieście sprawowali wspólnie Janusz Modest, jego brat Hieronim i wdowa po Józefie Paulinie Anna z Cetnerów. W latach 1794-1796 miasto znajdowało się nadal we wspólnym władaniu ale już tylko dwu braci Janusza Modesta i Hieronima a w latach 1796-1806 już samodzielnie rządził nim Janusz Modest Sanguszko. Po jego śmierci w 1806 r. nowym właścicielem został jego syn Konstanty, który zmarł w 1808 r. i miasto przeszło na małoletniego syna Konstantego Mieczysława, który zmarł w 1813 r. Jego opiekunem był starszy brat Konstantego Karol Sanguszko i to jemu przypadło miasto po śmierci bratanka. Rządził nim do 1823 r. gdy przeszło na jego siostrę Klementynę primo voto Ostrowską, secundo voto Małachowską, która utrzymała je do 1839 r. gdy kupił miasto wraz z dobrami Henryk Jan Łubieński. Nowy właściciel utrzymał je tylko do 1842 r., gdy w wyniku konfiskaty jego majątku przeszło na własność Banku Polskiego. W latach 1858 dobra wraz z miastem wykupił hrabia Stanisław Mycielski, ale w 1867 r. ponownie znalazły się w posiadaniu Banku Polskiego. [Jusiak, Aneks, Lubartów 2018, 727-731].
Stosunki etniczne i wyznaniowe
W mieście już w fazie lokacji przestrzennej wytyczono miejsce na świątynię katolicką w bliskim sąsiedztwie rynku przy najważniejszej ulicy miasta Lubelskiej. Parafię erygowano w 1549 r. i wzniesiono drewnianą świątynię za pieniądze właściciela, która otrzymała wezwanie św. Piotra Apostoła [Szczygieł, Lubartów 2018, 135-136]. Przez cały okres staropolski należała ona do biskupstwa krakowskiego, archidiakonatu lubelskiego i dekanatu parczewskiego. W 1555 r. jej proboszczem był ks. Leonard Grodzicki, który wzmiankowany był jeszcze w 1567 r. Nie wiadomo dokładnie kiedy świątynię tę zamieniono na zbór. Stało się to zapewne po 1557 r. kiedy zmarła wdowa po Piotrze Firleju Katarzyna z Tęczyńskich. Ich syn Mikołaj – nowy właściciel miał zmienić wyznanie już wcześniej, w czasie odbywania swoich podróży edukacyjnych. Pierwsza wzmianka o „sprofanowanej” świątyni w Lewartowie pochodzi z 1565 r., gdy wspomniano o tym w czasie wizytacji biskupa Filipa Padniewskiego. Konwersję właściciela podzielała część mieszkańców miasta, zwłaszcza sprowadzeni z zagranicy osadnicy. Jednak większość nadal mieli stanowić katolicy, którzy od tego momentu swoje potrzeby religijne sprawowali w kościele parafialnym w Łucce [Tworek, 1978, 15; Gmiterek, Lubartów 2018, 183]. W 1575 r. został wystawiony przez Mikołaja Firleja specjalny przywilej gwarantujący wolność religii, praw i zwyczajów dla wszystkich mieszkańców [Rościszewska, 1932, 47-49]. Pierwszym reformowanym duszpasterzem był niejaki Stanisław. Po nim duchowym przywódcą gminy lewartowskiej został pochodzący z Krasnegostawu Jakub Bityński, który w 1581 r. został konseniorem całego dystryktu lubelsko-chełmskiego. W 1580 r. w Lewartowie odbył się synod różnowierstwa małopolskiego, na który zjechało ok. 150 ministrów różnych wyznań i nurtów reformacyjnych. Po Bityńskim nowym ministrem został Marcin Muryński. Śmierć Mikołaja Firleja musiała zakłócić nieco funkcjonowanie zboru, zwłaszcza że wdowa po nim Anna z Sierzchowskich sympatyzowała z arianizmem. Oficjalnie powołano więc, obok funkcjonującego dotychczas zboru kalwińskiego, drugi dla wyznawców skłaniających się ku antytrynitaryzmowi. Jego kaznodzieją został Krzysztof Lubieniecki. Jednak działalność protestantów w mieście słabła, zwłaszcza, że prawnym opiekunem córek zmarłego Mikołaja został syn jego brata Jana Firleja – Mikołaj, wojewoda krakowski, zagorzały katolik nie kryjący, że zamierza przywrócić tę wiarę w Lewartowie. W tym celu sprowadzał z Lublina kaznodziejów jezuickich, którzy kazania głosili w administrowanym formalnie przez protestantów zborze, poprzednio kościele. Być może te wydarzenia skłoniły Muryńskiego do opuszczenia miasta i nowym ministrem kalwińskim został Grzegorz Jankowski. W 1592 r. doszło do dysputy jezuitów z kaznodziejami protestanckimi, zarówno kalwińskiego, jak i ariańskiego odłamu. W 1593 r. doszło do podziału dóbr lewartowskich między córki poprzedniego właściciela. Samo miasto przypadło Elżbiecie, która wkrótce wyszła za mąż za Mikołaja Kazimierskiego znanego zwolennika arianizmu i to ten odłam zyskał krótką przewagę w mieście. Gmina kalwińska wyraźnie słabła. Arianie przejęli nawet ich szkołę. Od 1596 nie mieli już nawet swojego ministra. Zresztą arianie też niezbyt długo cieszyli się poparciem nowego właściciela, który przed śmiercią w 1598 r. przeszedł na katolicyzm i nakazał zwrócić świątynię katolikom a szkołę protestancką zamknąć. Proces rekatolizacji przebiegał szybko pod kontrolą brata zmarłego Kazimierskiego -Krzysztofa biskupa kijowskiego. Zapewne już w katolickiej świątyni został odprawiony pogrzeb Kazimierskiego. Pozbawieni własnej świątyni protestanci nadal jednak żyli w Lewartowie. W 1630 r. po pożarze miasta próbowano obarczyć winą za niego właśnie ich, wskazując konkretnie osoby wyjątkowo wrogo nastawione do kościoła katolickiego: Jana Cerulika, Abrahama Garbarczyka, Aleksandra Szota, Jana Pasamonika, Krzysztofa Czapnika i Jana Spodobę. Ich przetrwanie w mieście można łączyć z kolejnymi zmianami właścicieli. Od 1624 r. nowym właścicielem był Janusz Zasławski, gorliwy katolik, ale pozwalający żonie Mariannie z Leszczyńskich nadal wyznawać reformację a nawet utrzymywać własnego kaznodzieję Macieja Węgierskiego i Samuela Kesznera. Jej samodzielne rządy po śmierci męża w 1629 r. na pewno wiązały się z opieką nad protestantami w mieście. Zablokowała odbudowę spalonego kościoła a dla ewangelików wybudowała zbór w pobliżu dworu. Sytuację zmieniła jej śmierć w 1642 r., gdyż już w tym samym roku dotychczasowe naczynia liturgiczne ze zboru lewartowskiego użyczono zgromadzeniu w Czerniejowie a w 1644 r. już brak zboru w Lewartowie w sporządzonym wówczas wykazie tego typu świątyń dystryktu lubelskiego. [Gmiterek, Lubartów 2018, 184-192].
Przez cały okres staropolski w mieście przeważała ludność katolicka, po likwidacji zboru protestanckiego, stopniowo zanikała ta społeczność w większości przechodząc na wyznanie katolickie. W 1781 wykazano jeszcze 24 dysydentów a w 1787 – 10. [Kupisz, Lubartów 2018, 222]. Mimo prowadzonej rekatolizacji miasta, w 1603 r. nie było jeszcze plebana w miejscowym kościele, a jedynie zastępujący go komendarz, Adam Cieszyński z Wolborza. Źródła z lat dwudziestych XVII w. przynoszą informacje o plebanie Samuelu Ratkowskim, a procesy przed konsystorzem lubelskim z 1630 r. o jego następcy Tomaszu Ciecierskim. W połowie tego stulecia funkcję plebana pełnił Stefan Mosiński, po którym zapewne zarządcą parafii lewartowskiej został Franciszek Rybiński (zm. 1674). W początkach XVIII w. plebanem był kanonik lubelski Kasper Ługański. Kolejnym był Bazyli Nowinkiewicz, kanonik lubelski, któremu przekazano kościół lewartowski w 1714 r., na mocy decyzji Sanguszków. W jego czasach przeprowadzono wizytację biskupią, z której wynika, że w 1721 r. do parafii św. Anny należało 11 wsi oraz dwa miasta: Lubartów i Firlej (tamtejszy kościół był filią parafii lubartowskiej). Liczbę parafian szacowano na 2000 dla kościoła lubartowskiego i 400 dla filii, dowodząc, że nie zamieszkują tu schizmatycy (prawosławni) i heretycy (protestanci). Plebana wspierał wówczas prebendarz i wikary. Kolejnymi duszpasterzami byli Paweł Zielonkowski (1757-1781), po nim był Piotr Wilczyński mający do pomocy dwu wikarych a liczbę parafian szacowano na 4500. [Kupisz, Lubartów 2018, 258-260].
W XIX w. katolicy nadal korzystali z dwóch świątyń: farnego kościoła św. Anny oraz klasztornego św. Wawrzyńca. Miasto było wówczas siedzibą parafii i dekanatu. Obsadę parafii stanowił proboszcz oraz dwóch lub trzech wikarych. W pierwszej połowie wieku XIX lubartowską parafią kierowało trzech proboszczów: Marcin Oleński, Maciej Dąbrowski i Jan Skolimowski. Oleński wymieniany jest w dokumentach parafii od roku 1805, od 1809 wskazywany jako proboszcz. Najdłużej z parafią lubartowską związany był ks. Maciej Dąbrowski (1794 – 1855), od roku 1818 wikary a od 1827 proboszcz. Był dość znaczącą postacią w ówczesnym mieście. Jest wymieniany jako jeden z organizatorów szkoły elementarnej, przez wiele lat był też jej opiekunem, utrzymującym kontakt z gimnazjum wojewódzkim. Pobierał składki, zarządzał niewielkim funduszem szkolnym, wyszukiwał nauczycieli i decydował o ich zatrudnianiu w mieście, wydawał też opinie zarówno o ich pracy, jak i warunkach funkcjonowania szkoły. Po śmierci ks. Macieja Dąbrowskiego administratorem i opiekunem kościoła czasowo został wikary ks. Feliks Kulesza a kolejnym proboszczem mianowano kierującego wcześniej parafią w Łańcuchowie ks. Jana Skolimowskiego. [Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 322].
Druga ze świątyń w Lubartowie miała charakter zakonny. Kapucyni, sprowadzeni jeszcze w czasach ks. Pawła Karola Sanguszki, stanowili w XIX wieku znaczącą dla miasta wspólnotę, o czym mogą świadczyć dość liczne nadania, jałmużny i zapisy ze strony okolicznych dziedziców i mieszczan. W opinii mieszkańców Kapucyni, poza posługą religijną, wspomagali ubogich, rozdając im u furty klasztornej żywność i „ratując nieraz od głodowej śmierci”. Dodatkowo sprawowali opiekę nad osobami starymi, pozbawionymi rodziny, których przyjmowali do siebie udzielając schronienia. Zakonnicy lubartowscy zasłynęli z patriotycznej postawy w okresie obu powstań narodowych. W 1863 r. za namową głośnego kaznodziei o. Fidelisa Paszkowskiego zaciągnęli się do wojska prawie wszyscy tutejsi nowicjusze. Po upadku powstania początkowo oszczędzono klasztorowi kasaty, zabierając mu jedynie prawo do nowicjatu, jednakże stopniowe zmniejszanie liczby zakonników przenoszonych do innych klasztorów spowodowało decyzję o jego likwidacji. Pozostawiono jeszcze aż do śmierci w roku 1885 jednego zakonnika, wcześniej pełniącego tu funkcję gwardiana – o. Faustyna Jarzębińskiego. [Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 323].
Według spisu z 1787 r. w mieście mieszkało 1617 osób, z czego 478 (ok. 30%) to Żydzi, a 10 dysydenci. Wśród katolików odnotowano: 409 mężczyzn, 432 kobiety, 195 dzieci do 7 roku życia, 43 dzieci powyżej 7 lat. Wśród Żydów: 173 mężczyzn, 162 kobiety i 143 dzieci. Nie znamy natomiast wyznania 50 osób, które osiągnęły 80 i więcej lat. Odrębnie spisano mieszkańców Zagród Lubartowskich (Raszowa), czyli ówczesnego przedmieścia. Wśród 146 zamieszkujących je osób, znajdowała się zaledwie jedna rodzina żydowska (3 osobowa). Łącznie z przedmieściami Lubartów liczył zatem wówczas 1763 mieszkańców. [Spis ludności z 1787, Kumor, 1977, 152; Kupisz, Lubartów 2018, 219].
W okresie austriackim w Lubartowie zamieszkiwali głównie Polacy i Żydzi, tych ostatnich zaczynało być coraz więcej – nawet 59 % [Kuwałek, Sygowski, 2000, 54], inne nacje reprezentowały pojedyncze osoby lub rodziny. W 1797 r. odnotowano 2753 mieszkańców, zaś w 1807 – 2027, w 1810 – 2207. [Mencel, 1976, 154; Szczygieł, Lubartów 2018, 283]. Przeważała ludność uboga i średniozamożna. Niewielu było bogatych, choć nieco więcej było ich u Żydów (kupcy). W końcu XVIII wieku liczba ludności Lubartowa wynosiła 2753 mieszkańców, ale po upływie dziesięciolecia w 1810 r. odnotowano jej zmniejszenie do 2207. Na przestrzeni kolejnych lat ulegała pewnemu wzrostowi i tak w latach 20. przekroczyła 3 tys. (tuż przed powstaniem listopadowym – 3606), w kolejnych zaś latach odnotowujemy jednak spadek: w 1845 – 3367, pięć lat później – 3250 a w 1864 – 3307. W tej populacji Żydzi stanowili w roku 1820 około 63 % , tuż przed powstaniem listopadowym – 57,5%. Pod koniec omawianego okresu w Lubartowie mieszkało 1404 Polaków i 1903 Żydów. [APL, RGL tajne, 109, Sprawozdanie za 1864 r.; Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 309].
Pod koniec 1864 r. parafia rzymskokatolicka w Lubartowie liczyła 4242 wiernych, zaś pół wieku później (1915 r.) – 13534 wiernych. [Latawiec, Lubartów 2018, 381].
Proboszczowie parafii rzymskokatolickiej w Lubartowie w latach 1865-1918.
| Nazwisko i imię księdza | Data urodzenia | Data święceń kapłańskich | Okres sprawowania stanowiska proboszcza |
| Skólimowski Jan | 15 maja 1804 | 1827 | 1865 – 16/28 stycznia 1872 |
| Kazanowski Antoni | 12 czerwca 1843 | 1865 | 3/15 kwietnia 1872 – 19/31 stycznia 1874 |
| Laskowski Adam | 5 sierpnia 1832 w Warszawie | 1855 | 1/13 lutego 1874 – 15/27 marca 1881 |
| Bobrowski Michał | 1816 | 1840 | 14/26 czerwca 1881 – 18/30 sierpnia 1883 |
| Mech Ludwik | 26 lipca 1840 w Hrubieszowie | 1863 | 1/13 stycznia 1884 – 5/18 września 1910 |
| Kwiek Zenon | 23 marca 1868 w Sokołowie | 1892 | 25 września/8 października 1910 – 18 stycznia 1919 |
W lutym 1867 r. rząd carski podjął decyzję o likwidacji klasztoru kapucynów w Lubartowie. Istniejący kościół pw. św. Wawrzyńca został uznany za świątynię podlegającą miejscowemu proboszczowi. Do zarządzania kościołem został wyznaczony o. Faustyn Jarzębiński (nosił tytuł wikariusza). Po śmierci ks. Jarzębińskiego w 1885 r. władze diecezjalne zdecydowały się na powierzenie opieki nad kościołem księżom kierowanym tutaj w charakterze wikariuszy. Funkcję tę pełnili m.in.: Wincenty Hartman (1885-1888), Feliks Leszczyński (1888-1892), Michał Borkowski (1892-1893). [Latawiec, Lubartów 2018, 384].
W 1921 r. w Lubartowie wykazano 442 budynki mieszkalne i 2 inne również zamieszkałe. Ogółem Lubartów liczył wówczas 6102 mieszkańców, w tym 2866 mężczyzn i 3236 kobiet. W tej liczbie 2825 osób deklarowało wyznanie rzymsko-katolickie, 7 prawosławne, 1 ewangelickie a 3269 mojżeszowe. Narodowość polską podało 2933 z nich a 3169 żydowską. [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, 53].
Mieszkańcy Lubartowa w 1931
| Liczba mieszkańców | ||||||
| Łącznie | Język ojczysty (najbliższy) | Wyznanie | ||||
| 7 738 | Polski | Idisz/hebrajski | inny | rzymskokatolickie | mojżeszowe | inne |
| 5 924 | 2 179 | 15 | 4 352 | 3 369 | 15 | |
W okresie międzywojennym nastąpił znaczny wzrost liczby mieszkańców, ale też zmiany w strukturze narodowościowej. Liczba wyznawców religii mojżeszowej wzrosła nieznacznie i zmniejszył się jej udział procentowy w ogólnej liczbie mieszkańców, do czterdziestu kilku procent. Spowodowane to było m. in. przyłączeniem do miasta okolicznych wsi. Drugi trend to taki, iż deklarowana narodowość nie pokrywała się z wyznawaną religią. W 1921 r. 100 Lubartowian wyznania mojżeszowego określiło się jako Polacy, a 10 lat później ich liczba wzrosła o ponad 1000 osób. [Zaporowski, Lubartów 2018, 400].
W mieście nadal funkcjonowała parafia przy kościele św. Anny. Kolejnymi proboszczami, a jednocześnie dziekanami w okresie międzywojennym byli: ks. Franciszek Bramski (1920-1928), ks. Józef Dąbrowski (1928-1931), ks. Michał Zawisza (1931-1933) oraz ks. prałat Walenty Goliński (1933-1947). Był także drugi kościół, pokapucyński, pw. św. Wawrzyńca, którego długoletnim rektorem był ks. Aleksander Szulc, katecheta w szkołach powszechnych. Kościół przeszedł generalny remont w 1926 r. W dawnym klasztorze mieściły się biura Starostwa i Sejmiku. Ponadto istniała synagoga, a rabinem od 1910 r. był Wigdor Lejbuś Geldblum. [Zaporowski, Lubartów 2018, 401].
W okresie II wojny światowej ludność Lubartowa ulegała sporym wahaniom. Pojawienie się uchodźców, wywózki i przymusowe deportacje ludności żydowskiej. Na koniec grudnia 1939 roku według danych magistratu w Lubartowie było 6255 mieszkańców, w tym 5435 Polaków i 820 Żydów. W lutym 1940 roku według danych Magistratu w mieście przebywało 6255 osób w tym 5385 katolików, 26 greko-katolików, 32 ewangelików i 820 Żydów. W czerwcu 1940 roku Magistrat podawał, że w mieście przebywa 6323 osoby, z tego 4826 stałych mieszkańców, 684 osób wysiedlonych i 812 Żydów. Według sprawozdania delegatury Rady Głównej Opiekuńczej ze stycznia 1942 roku w Lubartowie zamieszkiwało 8037 osób, w tym 5663 Polaków, 61 Niemców i Volksdeutchów, 53 Ukraińców oraz 2260 Żydów. W sierpniu 1943 roku do Lubartowa skierowano też 155 osób zwolnionych z obozu na Majdanku, którzy byli wysiedleńcami z Zamojszczyzny. Na przełomie 1943 i 1944 roku do Lubartowa dotarli też uchodźcy z Wołynia i Galicji Wschodniej, którzy na terenie dystryktu lubelskiego szukali schronienia oraz pomocy i opieki przed terrorem rozpętanym przez nacjonalistów ukraińskich. W 1944 roku pojawiły się też osoby uciekające przed frontem. Według szacunków J.Kiełboń w okresie okupacji niemieckiej do Lubartowa przybyło około 1200 polskich uchodźców z ziem wschodnich i wysiedlonych z tzw. ziem wcielonych do Rzeszy. Z kolei w latach 1940-1942 w mieście pojawiło się około 3,5 tysiąca Żydów, którzy wysłani zostali na zagładę. [Dumało, 2001, 152, Kłapeć, Lubartów 2018, 468-469].
W okresie po II wojnie światowej nadal funkcjonowały w Lubartowie 2 kościoły: parafialny św. Anny i klasztorny. Proboszczem nadal był ks. Walenty Goliński, w 1947 r. zastąpił go ks. Walenty Ligaj. W 1976 r. zastąpił go ks. Eugeniusz Sośler a w 1981 r. proboszczem został ks. Andrzej Tokarzewski. Wśród zakonników ważnymi postaciami byli o. Józef Cis, ojciec Leon oraz o. Aleksander Czajkowski, znany jako o. Wincenty. Duchowni poddani zostali inwigilacji UB, zwłaszcza wikariusz ks. Feliks Łojewski i ks. Aleksander Szulc. [Mazur, Lubartów 2018, 553-555, 561].
W latach sześćdziesiątych w mieście oprócz parafii istniały: zakon męski oo. Kapucynów skupiający 8-10 ojców i braci oraz zamknięte zgromadzenie zakonne ss. Felicjanek (15-20 zakonnic i 1 kapelan). [Mazur, Lubartów 2018, 558]. Dopiero w 1988 r. erygowana została druga parafia w Lubartowie, której proboszczem został ks. Józef Huzar a od 1986 r. wznoszono kolejny kościół konsekrowany w 1992 r. [Mazur, Lubartów 2018, 561].
Społeczność żydowska
Pierwsi żydowscy mieszkańcy pojawili się w Lewartowie w drugiej połowie XVI wieku. W 1567 r. notowany był Abram balwierz a w 1571 r. posesję w mieście przy Rynku zakupił Józef z Kazimierza od Kaspra Kaznowskiego. [Szczygieł, Lubartów 2018, 158]. Jeszcze przed 1592 r. uformowała się tu samodzielna gmina wyznaniowa, która dysponowała synagogą, szkołą i łaźnią przy ul. Lubelskiej. [Kuwałek, Sygowski, 2000, 46-47]. W XVII w. ludność żydowska w mieście zajmowała się handlem oraz rzemiosłem. Jonasz Perec i Samson Koplowicz pośredniczyli w handlu zbożem do Gdańska. Posiadali własne galary, zakotwiczone w portach wiślanych. Wśród żydowskich przedstawicieli zajmujących się rzemiosłem odnotowani zostali krawcy, czapnicy, introligatorzy, mydlarze, felczerzy, złotnicy oraz jubilerzy. Istniał żydowsko-chrześcijański cech rzemieślniczy. Żydzi dzierżawili też ogrody i folwarki oraz zajmowali się operacjami finansowymi. Żydzi mieszkali głównie przy ul. Lubelskiej, przy której znajdowała się też Duża Synagoga (ul. Lubelska 12) i najstarszy kirkut. [Kuwałek, Sygowski, 2000, 159; Kupisz, Lubartów 2018, 108].
Żydowscy mieszkańcy miasta ponieśli duże straty w okresie wojen kozackich w połowie XVII w., dopiero w latach 70. doszło do odrodzenia tej społeczności. W 1676 r. w Lewartowie odnotowano 80 Żydów. Żydzi posiadali prawo do wyrobu i sprzedaży trunków (na 16 browarów – 15 należało do Żydów). Mieli własny sąd pod przewodnictwem rabina, który rozstrzygał sprawy religijne, majątkowe oraz drobne wykroczenia. W XVII i XVIII w. miejscowi Żydzi otrzymali szereg przywilejów od właścicieli miasta. W 1678 r. Dymitr Jerzy Wiśniowiecki potwierdzał wcześniejsze wolności i zapewniał Żydom swobodę budowy domów, prowadzenia handlu czy wykonywania rzemiosła. Kolejne przywileje wydawali: Józef Lubomirski (1688 r.), Józef Sanguszko (1780 r.) oraz Janusz Sanguszko (1796 r.).
Od drugiej połowy wieku XVII zwiększała się szybko liczba ludności żydowskiej w mieście. Pod koniec tego stulecia miejscowa gmina była już czwartą co wielkości w województwie. W połowie XVIII w. cała gmina liczyła 839 osób, z czego większość w samym mieście. W 1765 kahał liczył 1018 osób (w mieście 764) a w 1790 było to 1006 (w mieście 776) [Kupisz. Lubartów 2018, 219-220].
W 1747 r. należało do nich 38% domów w mieście, a w 1789 r. już 53% (licząc kominy nawet nieco więcej – 248 kominów, w stosunku do 201 kominów chrześcijańskich). Należy przy tym pamiętać, że Żydzi stanowili wówczas mimo wszystko mniejszą część mieszkańców miasta (około 30% w 1789 r.). W 1747 r. posiadali większość placów i domów przy Starym Rynku (ok. 57%), a do 1789 r. przejęli wszystkie domy, znajdujące się przy jego pierzejach. [Kupisz, Lubartów 2018, 223].
W latach 60. XVIII w. w Lubartowie pojawił się Wielki Magid z Międzyrzecza na Wołyniu – Lewi Icchak Berdyczower – prekursor chasydyzmu w Królestwie Polskim. Berdyczower utrzymywał przyjacielskie relacje z Samuelem Szmelke Horowicem, rabinem w Ryczywole (województwo sandomierskie).
W 1769 r. księżna Barbara Urszula Sanguszkowa opracowała Zbiór powinności miasta Lubartowa i Firleja. Żydzi zostali zobowiązani na jego podstawie do opłat za podwody w wysokości 150 zł do skarbu właściciela. Dodatkowo płacili również 60 zł za zwolnienie od naprawy parkanów miejskich. Wspólnie z ludnością chrześcijańską, ludność żydowska pełniła straż nocną w mieście. Lubartowska gmina musiała dostarczać z tytułu dzierżawy uboju zwierząt po 20 kamieni łoju rocznie oraz świece łojowe do kordegardy zamkowej w ilości 6 sztuk w zimie i 5 w lecie. Ponadto Żydzi dostarczali proch strzelniczy do garnizonu lubartowskiego. Zobowiązani byli do uiszczania czynszu od nieruchomości w wysokości 10 zł rocznie. Kwota ta była znacznie wyższa niż opłaty jakie płacili chrześcijanie (1,20 zł). Na prestiżowych ulicach opłaty dla Żydów były jeszcze wyższe: przy ul. Kamionkowskiej oraz ul. Browarnej wynosiły 4,15 zł (dla chrześcijan 0,25 zł).
W II połowie XVIII w. Żydzi w Lubartowie posiadali 163 domy. Przy Rynku mieszkało 324 Żydów, przy ul. Lubelskiej – 143, przy ul. Krzywe Koło – 200, przy ul. Kamionkowskiej – 98. W 1789 r. ludność żydowska posiadała w mieście 248 domów, natomiast domów chrześcijańskich było 201. Pod koniec XVIII w. w Lubartowie działał też szpital żydowski. Instytucja utrzymywała się dzięki datkom. Szpital został zniszczony najprawdopodobniej podczas powstania listopadowego.
Do najbogatszych rodzin żydowskich w mieście należała rodzina Pereców. Sprowadzali oni futra, herbatę i tytoń z Rosji. Bogaty był też Samson Koplowicz. W 1804 było 7 bogatych kupców w Lubartowie. [Mencel, 1976, 273]. Wśród kupców pracujących na potrzeby dworu byli: Herszek Perec, Moszek Perec, Jonas Szmulowicz, Wolf Michlewicz, Ajzyk Majerowicz oraz Szmul Majerowicz. O randze lubartowskiej gminy świadczył fakt, że jednym ze starszych żydowskiego Ziemstwa Lubelskiego w 1766 r. był Izaak – rabin lubartowski. W XVIII w. lubartowska gmina stała się drugą co do wielkości (po Lublinie) gminą żydowską w województwie lubelskim.
Żydzi zajmowali się też rzemiosłem. Przeważali przedstawiciele branży spożywczej, włókienniczo-odzieżowej, drzewnej, skórzanej i usługowej. Byli wśród nich liczni krawcy, kuśnierze, czapnicy, ale tez aptekarze, intrologatorzy, mydlarze, felczerzy, złotnicy i jubilerzy. [Kuwałek, Sygowski, 2000, 49-50]. Prowadzili też większość domów zajezdnych i szynków, zajmowali się też furmaństwem [Szczygieł, Lubartów 2018, 285].
W 1820 r. w Lubartowie mieszkało 3150 osób, w tym 1985 Żydów (63%). Siedem lat później, w 1827 r. liczba tej ludności wzrosła do 2074 osób (57,5%). W 1826 r. w Lubartowie było 6 żydowskich czapników, 7 krawców, 5 rzeźników oraz 2 piekarzy.
W latach 30. XIX w. członkami Dozoru Bożniczego byli Jonas Zilber, Motyl Welnder i Icek Majer Kopel. W 1819 r. Jonasz Szaja Perec zapisał na rzecz cmentarza roczny procent – 10 zł od sumy 1000 złotych. Ponadto przekazał księgi talmudyczne i prawnicze na użytek lubartowskiej synagogi oraz dochód ze swoich kramów przeznaczony na opłatę za światło w synagodze. Wspomógł również finansowo synagogę w Łęcznej i Międzyrzecu. Inny zamożny kupiec Dawid Mendlowicz w 1826 r. przeznaczył procent od sumy 300 zł na szkoły żydowskie w Lubartowie. W pierwszej połowie XIX w., na południe od Rynku, w rejonie ulicy Cichej, założony został nowy kirkut.
W centrum miasta obok budynków należących do gminy żydowskiej usytuowany był tzw. stary kirkut zamknięty już dla celów grzebalnych, otoczony parkanem. Nowy zorganizowano poza miastem w kierunku drogi na Serniki, na gruntach wykupionych od Wojciecha Łochowskiego. Wobec spalenia wcześniej, w 1831 lub nawet w 1811 istniejącej świątyni, w 1846 r. „kosztem kahału i całego miasta” zbudowano dwie murowane bóżnice przy ulicy Lubelskiej, przy dawnym kirkucie. [Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2010, 306].
W XIX w. większość mieszkańców miasta stanowili Żydzi zamieszkający głównie centrum, w tym główne ulice: Rynek, Lubelską, Krzywe Koło, Kamionkowską i Browarną, pozostający wówczas pod silnym wpływem chasydyzmu. Zwolennicy tego nurtu posiadali nawet własną świątynię, istniejącą w pobliżu gminnej synagogi. [Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 319]. W latach 1890–1907 rabinem Lubartowa był Szloma Pud. Kolejnym rabinem był Jakub Szulim Kohn (prawdopodobnie syn Berka Kohna). Swój urząd sprawował do 1912 roku. Po nim urząd objął Wigdor Lejbuś Gelblum (mieszkał przy ul. Lubelskiej 33). Równocześnie z Gelblumem urzędował drugi rabin – Chaim Jonas Szryft (mieszkał przy ul. Pięknej 19). Kantorami byli: Dawid Goldman, Szmul Kuperman oraz Lejbuś Ber Grynger. Było też dwóch sekretarzy: Aron Lerner oraz Abram Krajcer. [Kuwałek, Sygowski, 2000, 70].
W 1900 r. w Lubartowie mieszkało 6870 osób, w tym 3855 Żydów (56%). Najzamożniejszą rodziną żydowską w tym okresie była rodzina Kirszenbergów – właścicieli folwarku Zagrody. Izrael Kirszenberg i jego żona Chaja Ruchla Kirszenberg byli gorącymi zwolennikami chasydyzmu. Rodzina Kirszenbergów była znana ze swojego bogactwa w całym Królestwie Polskim. Wśród innych bogatych rodzin tego czasu wymienia się rodziny Finkelsztajnów i Goldglasów.
W latach 1894-1898 wzniesiono w Lubartowie nowy budynek dla łaźni rytualnej. Na początku XX w. składka na bożnicę wynosiła 677 rubli i 66 kopiejek. Z kolei opłata za dzierżawę mykwy wynosiła 312 rubli rocznie. Dochody gminy kształtowały się następująco: 350 rubli rocznie otrzymywał rabin; 52 ruble i 15 kopiejek – kasjer gminy; 15 rubli otrzymywał pisarz prowadzący kancelarię oraz szkolnik opiekujący się synagogą; 30 rubli otrzymywał stróż, pilnujący obiekty gminne; 314 rubli i 54 kopiejki przeznaczano na zamiejscowe szpitale żydowskie. Zamożniejsi Żydzi organizowali dobroczynne składki na rzecz ubogich. Zbiórką zajmowała się Rywa Lazer. W skład gminy lubartowskiej wchodziły następujące osady: Firlej (296 Żydów), Sobolew (11), Serock (9), Wólka Rokicka (34), Zagrody (14), Ziółków (35), Zezulin (28), Rozkopaczew (40), Serniki (27), Kaznów (10), folwark Krokanie (5), Brzeźnica (32), Górka Lubartowska (11), Berejów (32), Tarło (42), Nowy Dwór (19), oraz Kijany (47).
W 1907 r. Srul Rajchnudel otworzył w mieście księgarnię i drukarnię z introligatornią. Była położona przy ul. Lubelskiej 8. Po drugiej stronie ulicy znajdowała się księgarnia Szyji Suchowolskiego (ul. Lubelska 7). Chana Dyksztajn prowadziła księgarnię, która mieściła się w chederze (ul. Cmentarna 10). Wolf Weinberg posiadał w mieście olejarnię i kaszarnię. Były one położone przy ul. Kamionkowskiej 37 (obecnie ul. Legionów). W tym okresie większość dorożek konnych w Lubartowie posiadali Żydzi.
W 1913 r. w Lubartowie mieszkało 8220 osób, w tym 4466 Żydów (54%). W latach 20. XX w. działał tu Kupiecki Bank Spółdzielczy. Jego prezesem był Szmul Giwercer. Istniała także Kasa Spółdzielcza. W jej zarządzie zasiadał Moszek Feldman, Jankiel Montail i Szloma Olberg.
W okresie międzywojennym pod zarządem gminy znajdowała się synagoga, dwa domy modlitwy tzw. bethamidrasz przy ul. Kamionki, tuż obok starego cmentarza żydowskiego, dwa kirkuty, mykwa (znajdująca się u zbiegu ulic Orlicz-Dreszera i Pierackiego) i rzeźnia rytualna, a także gminna Talmud-Tora oraz szkoła religijna – cheder. Gmina była też właścicielem placów przy ulicy Lubelskiej i ulicy Piłsudskiego. Żydzi nadal zamieszkiwali w zwartej grupie centrum miasta, Rynek I i II oraz przy ulicach: Lubelskiej, Kamionkowskiej, Browarnej, Krzywe Koło i ich przecznice Żabia, Furmańska, Klitki i Piękna. Zorganizowani byli w Gminie Wyznaniowej Żydowskiej z 8-osobowym zarządem wybieranym wyłącznie przez mężczyzn.[ Kuwałek, Sygowski, 2000, 74;Zaporowski, Lubartów 2018, 427].
Od 1927 r. w mieście działały pozostające pod wpływem gminy organizacje dobroczynne: Gemilut Chesed (udzielająca niskooprocentowanych kredytów) oraz Towarzystwo Dobroczynne „Acher-Eizer”. W 1936 r. utworzono tu także Żydowskie Stowarzyszenie Dobroczynności „Hachnusas Orchim”, zajmujące się udzielaniem pomocy bezdomnym i ubogim podróżnym. Jeśli chodzi o stowarzyszenia gospodarcze, od 1922 r. w Lubartowie działał Związek Rzemieślników Żydowskich oraz Związek Drobnych Kupców.
W mieście kwitło życie polityczne – działały żydowskie partie polityczne, m.in. komórki różnych organizacji syjonistycznych, z których pierwsza powstała jeszcze przed I wojną światową, ortodoksyjno-syjonistyczna partia Mizrachi założona w 1920 r., a także działające od 1924 r. ortodoksyjna Agudas Isroel oraz Organizacja Syjonistów Ogólnych. W mieście istniały także oddziały Bundu i Poalej Syjon Lewicy, których działacze spotykali się w istniejącej od 1923 r. Bibliotece im. I. L. Preca. [Zaporowski, Lubartów 2018, 432].
Od 1929 r. w mieście działały organizacje młodzieżowe, m.in. syjonistyczna He-Chaluc (Pionier) oraz Związek Żydowskich Harcerzy „Brith Trumpeldor”, pozostające pod wpływem organizacji syjonistycznych. Od 1924 r. w Lubartowie istniało również Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczne „Bar Kochba”, pod auspicjami którego działały dwie drużyny – „Gwiazda” i „Makabi”.
W 1924 r. przeprowadzono pierwsze po I wojnie światowej wybory do Zarządu Gminy. W skład Zarządu weszli: Moszek Joel Feldman, Gdala Kijewski, Moszek Aron Hekier oraz Szmul Rubinsztajn. W 1929 r. w wyniku wyborów do Rady Miejskiej w Lubartowie w jej skład weszło dwóch Żydów z Mizrachi, trzech ogólnych syjonistów, dwóch z Bundu oraz jedna osoba z Poalej Syjon Prawicy. W Sejmie Powiatowym zasiadała jedna osoba wyznania mojżeszowego.
W 1938 r. w skład Rady Miejskiej Lubartowa wchodziło kilku Żydów: Szloma Ber Cieśla, Szloma Icek Finkielsztajn, Szmul Majer Goldman, Dawid Perec, Szloma Olberg, Chaim-Symcha Persyko. W maju 1938 r. starosta powiatowy powołał Powiatowy Komitet Funduszu Obrony Narodowej (FON). W jego składzie byli również Żydzi: Cieśla Szloma Ber, Feldman Moszko, Goldfinger Boruch, Perec Dawid, dr Maurycy Silberman, Majer Weberman.
Na skutek pogłębiającego się kryzysu ekonomicznego, pomimo dużej aktywności na polu gospodarczym, sytuacja Żydów Lubartowie była dość trudna, co w ciągu dwudziestolecia międzywojennego przyczyniło się do wzrostu emigracji, tak iż liczba Żydów w Lubartowie stopniowo zmniejszała się. W 1939 r. Żydzi stanowili już jedynie 42% mieszkańców miasta.
Po zajęciu miasta we wrześniu 1939 r. Niemcy zniszczyli synagogę i kirkut, wykorzystując cegły i rozbite macewy jako materiał budowlany. Zburzone zostały także żydowskie domy znajdujące się przy Rynku i przy ulicy Partyzanckiej, a także hotel żydowski, należący do rodziny Pereca Gdali, mieszczący się na rogu ulic Lubelskiej i Poprzecznej (obecnie ul. Jana Pawła II). [Kłapeć, Lubartów 2018, 461].
Na początku października 1939 r. Niemcy zaczęli organizować łapanki na ulicach Lubartowa. Religijnych Żydów upokarzano obcinając im pejsy i brody. Przykładem okrucieństwa hitlerowców było pobicie szanowanego w mieście rzeźnika Mosze Lazera. 12 października 1939 r. Niemcy splądrowali żydowskie mieszkania i sklepy. 20 października 1939 r. nakazano Żydom opuścić miasto. 850 Żydów z Lubartowa wysłano do Ostrowa Lubelskiego, a kolejne 634 osoby skierowano do Parczewa. Mniejsze grupki wysłano do Kamionki i Firleja. W Lubartowie pozostało jedynie 818 Żydów. Przeznaczono ich do prac w mieście. Żydzi wysiedleni do Ostrowa oraz Parczewa stopniowo powracali jednak do Lubartowa. [Kłapeć, Lubartów 2018, 462].
W listopadzie 1939 r. do Lubartowa przybyły transporty Żydów z Lublina, Ciechanowa oraz ze Słowacji (ok. 2 tys.). W grudniu 1940 roku do Lubartowa przywieziony został duży transport Żydów z okręgu ciechanowskiego (około 1000 osób), a w marcu 1941 roku do miasta przesiedlono około 400 Żydów z Lublina. Poza tym na przełomie 1940 i 1941 roku do Lubartowa zaczęli powracać Żydzi wysiedleni wcześniej do Parczewa, Firleja, Michowa i Kamionki. Wiosną 1941 roku liczba Żydów w Lubartowie przekroczyła 2 tys. osób. Łącznie do Lubartowa przybyło ok. 3,5 tys. osób. W maju 1942 r. do Lubartowa przyjechał kolejny transport 2421 Żydów ze Słowacji. Słowackich Żydów Niemcy przetrzymywali w gmachu Sądu Grodzkiego przy ul. Lubelskiej 78. Wśród Żydów słowackich byli dwaj znakomici lekarze: dr Rychard Peiser, pediatra (mieszkał przy ul. Legionów 24) oraz dr Efraim Blumenberg, którego zaświadczenia respektowały nawet służby niemieckie. W latach 1940–1941 grupy Żydów z Lubartowa były wysyłane do obozów pracy w innych miejscowościach, podczas gdy na ich miejsce sprowadzono kolejnych 450 uchodźców z Mławy i Lublina. Ogółem w latach 1940–1942 przez Lubartów czasowo przewinęło się ok. 35 tys. Żydów.
Zaczęto stopniowo tworzyć getto dla ludności żydowskiej, głównie na tzw. Klitkach I i Klitkach II. Było ono położone w obrębie ulic: Żabia – 11 Listopada – Browarna – Poprzeczna – Lubelska – Nowopoprzeczna. Nie posiadało muru ani parkanu. W szczytowym momencie getto zamieszkiwało 4,5 tys. Żydów. 4 stycznia 1940 r. Niemcy powołali Judenrat na czele z Jakubem Mordko Lichtenfeldem, a następnie Dawidem Perecem. W skład Judenratu wchodzili: Jakub Mordko Lichtenfeld, Szloma-Ber Cieśla (Cieśler), Moszek-Joel Feldman, Srul-Icek Rajzylberg, Dawid Perec, Menasze Kosman, Chil Wajnberg, Szloma Rubinstein, Pinkwas Duman, Srul-Moszko Denenmark, Szyja Suchowolski . Kierownictwo zmieniało się kilkakrotnie. W kwietniu 1942 r. w skład Judenratu wchodzili: Mosze Joel Edelman (przewodniczący), Szlomo Ber Cieśler, Izrael Ratensilber, Menasze Kosman i Jechiel Weinberg. Powstała również 11-osobowa Służba Porządkowa. W jej skład wchodzili: Izaak Pud (przewodniczący), Izocher Kosman, Icek Apfeld, Moszek Gothelf, Icek Nirenberg, Zelik Honiksblum, Lejzor Tunkieltraub, Dawid Cieśla, Moszek Kosman, Moszek Wajcaman, Moszek Duman. [Kuwałek, Sygowski, 2000, 81; Kłapeć, Lubartów 2018, 462-463].
Na przełomie 1939 i 1940 roku Niemcy przejęli sporo mieszkań, zakładów, przedsiębiorstw i lokali usługowych, które były własnością Żydów, w pozostałych wprowadzali tzw. niemiecki zarząd. Niemcy przejęli m.in. następujące zakłady: trzy młyny, trzy kaszarnie i hutę szkła butelkowego należącą do A. Halbersberga, trzy kaszarnie od B. Tunkielszwarca, skup żelaza i starzyzny Ch. Cwajmana, dwie drukarnie (J. Nissenbauma oraz S. Rajchnudla) i wiele innych. Miejscowi Żydzi odsprzedawali też swoje zakłady i lokale Polakom, licząc, że po zakończeniu wojny je odkupią. Tylko niewielka część dawnych właścicieli żydowskich mogła dalej funkcjonować w nowej ekonomicznej rzeczywistości, choć i tak z mocno ograniczoną swobodą. Taki stan utrzymał się do początków 1941 roku, kiedy to stopniowo społeczność żydowska pozbawiana była kolejnych praw i majątku. Do czasu ostatecznej zagłady społeczności żydowskiej w Lubartowie w październiku 1942 roku, Żydzi mieli w swoich rękach około 10 sklepów, 30 drobnych zakładów rzemieślniczych, dwie piekarnie oraz drogerię, wytwórnię wód gazowanych i dwie kaszarnie. [Kłapeć, Lubartów 2018, 463].
Likwidacja getta w Lubartowie rozpoczęła się 9 kwietnia 1942 roku. Grupa około 800 osób trafiła stąd wówczas do niemieckiego obozu zagłady w Bełżcu. W maju 1942 r. do Lubartowa przybył kolejny transport 2421 Żydów ze Słowacji. Część spośród nich trafiła potem do Lublina, gdzie pracowała przy budowie obozu na Majdanku. W czerwcu 1942 r. w getcie znajdowało się 3134 osoby, w tym około 2 tys. uchodźców. Na początku października do zatłoczonego getta przesiedlono kolejne grupy Żydów z Kamionki, Ostrowa i Czemiernik. Kolejna duża akcja wywózkowa miała miejsce 11 października 1942 roku. Z lubartowskiego getta do obozów zagłady w Bełżcu i Sobiborze oraz na Majdanek wywieziono wówczas około 3 tys. Żydów, a około 300–500 osób rozstrzelano na miejscowym cmentarzu żydowskim przy ulicy Cichej . Osoby rozstrzelane w czasie likwidacji getta na ulicach pochowano w masowym grobie na miejscowym kirkucie. Ostateczna likwidacja getta w Lubartowie miała miejsce 24 października 1942 r., kiedy około 300 pozostających w mieście Żydów zostało przesiedlonych do Piask Luterskich. 29 stycznia 1943 r. ostatni pozostali w mieście Żydzi zostali rozstrzelani na cmentarzu przy ul. Cichej, a w lutym 1943 r. Niemcy ogłosili Lubartów miastem „wolnym od Żydów” (Judenfrei). [Kuwałek, Sygowski 2000, 82-83; Kłapeć, Lubartów 2018, 464-465].
Lata okupacji przeżyło łącznie około 40 Żydów z Lubartowa. Część ukrywała się w domach ludności polskiej, część – w okolicznych lasach, dzięki pomocy żydowskich oddziałów partyzanckich. Polacy pomogli przetrwać wojnę m.in. Joskowi Honiksblumowi oraz jego żonie Blumie. Ukrywali się oni w komórce u państwa Czekańskich przy ul. Lipowej 3. Dora Wajnbert – wdowa z półtoraroczym dzieckiem i siostrą Nomą ukrywała się w mieszkaniu Jana Sienkiewicza przy ul. Legionów 55. Wśród Żydów zamieszkujących okolice Lubartowa wojnę przeżyli: Berek Tunkielszwarc, Doba Apfeld, Szloma i Dawid Cyngiel, Izaak Pud, Josek Wajnberg z córką Frajdlą, Owadia Tołbiasz, Gerszon Kopfe z żoną Rachelą i córką Surą Kopfe oraz Chana Goldsztein.
W pierwszych latach po zakończeniu wojny w Lubartowie pojawiali się Żydzi mieszkający w mieście przed 1939 rokiem, którzy ocaleli z Zagłady. Wśród nich była Rochel Goldfinger.
Po wojnie ocaleni Żydzi lubartowscy w większości wyjechali do Palestyny, Francji lub Stanów Zjednoczonych. W 1947 r. w Paryżu grupa Żydów lubartowskich założyła Ziomkostwo Lubartowskie. W Tel Awiwie lubartowscy Żydzi ufundowali pomnik ku czci pomordowanych ziomków. Na pomniku widoczny jest wizerunek lubartowskiej synagogi. [https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/l/691-lubartow/99-historia-spolecznosci/137597-historia-spolecznosci – dostęp 15 X 2025 r.; htttps:// teatrnn.pl/ar/Lubartów – akcja „Reinhardt” – dostęp 15 X 2025 r.].
Rosjanie
Ulokowanie w Lubartowie władz powiatowych po 1867 r. i pojawienie się w mieście urzędników rosyjskich doprowadziło do ukształtowania się w nim obok istniejącej nacji polskiej i żydowskiej trzeciej nowej – rosyjskiej. Na czele nowoutworzonego powiatu stał naczelnik. Funkcję tę sprawowali: Iwan Szternberg (1867-1872), Iwan Grigorowicz (1872-1878), Paweł Kisielew (1878-1889), Orest Kobyleckij (1889-1893), Moisiej Uszerenko (1893-1897), Aleksander Raftopuło (1897-1906) i Konstanty Silin (1906-1917). Poza etatem naczelnika powiatu najbardziej zrusyfikowaną posadą był etat naczelnika straży ziemskiej, zajmowany wyłącznie przez byłych oficerów armii carskiej (Konstanty Skabiczewskij, Afanasy Jakowlew, Aleksander Parczewskij, Michał Mołczanow, Erast Mauiłow, Ludomir Szelking, Aleksy Łaptiew, Klemens Hryniewicz, Michał Gribskij, Bazyli Fomienko, Anatoliusz Ulich, Mitrofan Merlin, Bazyli Sliżykow i Aleksander Rutczyn). Na stanowisku drugiego zastępcy naczelnika powiatu Polacy pracowali w latach 1867-1901. Byli to: Apolinary Władych (1867-1873), Józef Ostrołęcki (1873-1888) i Erazm Grodzki (1888-1901). Ich następcami byli wyłącznie urzędnicy pochodzenia rosyjskiego. W mieście ulokowano też siedzibę nowych organów sądowych na czele z sędzią pokoju. Stanowisko to pełnili Aleksander Sarajew (1876-1879), Nestor Jegorow (1879-1881) i Paweł Żachaniewicz (1881-1917). [Latawiec, Lubartów 2018, 348-350].
W Lubartowie w latach 90. XIX w. pojawił się obiekt sakralny rosyjskiej Cerkwi prawosławnej. Na zakupionym placu między ulicami Syrnicką i lubelską wybudowano świątynię poświęconą w dniu 3/15 października 1893 r. pw. św. Aleksandra Newskiego. Wraz z oddaniem jej do użytku powołano do życia samodzielną parafię prawosławną w Lubartowie. Swoim zasięgiem objęła miasto Lubartów oraz okoliczne gminy, na obszarze których przebywali wyznawcy prawosławia. Działała do chwili ewakuacji Rosjan latem 1915 r. a sam budynek został rozebrany w 1929 r. [Latawiec, Lubartów 2018, 385].
Wg spisu z 14 lutego 1946 r. miasto zamieszkiwało 5.542 osób, w tym kobiet – 3.065 i mężczyzn – 2.477; osób poniżej 18 roku życia – 1.891, między 18 a 59 – 3.173, ponad 59 lat – 478. Niemal wszyscy – 5.515 – byli Polakami, ale do miasta wróciły też 23 osoby narodowości żydowskiej, przebywały dwie – ukraińskiej, i po jednej – rosyjskiej i niemieckiej. Jeszcze rok wcześniej, w 1945 r. na terenie miasta mieszkało 35 osób pochodzenia żydowskiego, religijne organizacje żydowskie jednak nie odrodziły się. W wykazie z 1950 r. wśród zamieszkujących miasto wymieniono jeszcze czworo obywateli ZSRR.
Oświata
W dziejach Lewartowa/Lubartowa szczególne miejsce zajmuje tamtejsze gimnazjum – schola Levartoviana. Założył ją Mikołaj Firlej, zwolennik reformacji, który uznał, że placówka oświatowa będzie pomocna przy zabiegach o rozszerzenie tego wyznania. Wcześniej przyjmowano, że szkoła ta zaczęła działać w 1580 r., ale Marian Chachaj uznał, że działała ona już w 1574 r. [Chachaj, 2000, 143] a może nawet w skromniejszej formie jeszcze wcześniej [Gmiterek, Lubartów 2018, 192-193]. Gimnazjum lewartowskie w 1574 r. uzyskała status szkoły dwuklasowej. W klasie 2 uczył Andzrej Corsarius a w najwyższej 1 Szwajcar Henryk Wolf. W szkole uczono humanistycznego programu opartego o wybrane publikacje starożytnych i nowożytnych myślicieli. Już w 1575 r. w miejsce Wolfa przybył Mikołaj Żytny z Wojsławic – zwolennik arianizmu, co oznaczało rosnący wpływ tego wyznania na szkołę. Rektorem został Szymon Seidler, następnie Samuel Wolf. W 1582 r. szkoła liczyła już 23 uczniów i posiadała zapewne 3 klasy. Kolejnym rektorem został Stanisław Patrycjusz a po nim Wojciech z Kalisza od 1588, kolejny zwolennik arianizmu. Wydał wkrótce w formie książkowej Schola Levartoviana restituta w którym wyłuszczył swój program ideowy dla szkół małomiejskich. Szkoła pod jego kierunkiem liczyła już 5 klas (uczono od 5 do 1). W klasie 5 uczono pisać i podstaw deklinacji i koniugacji łacińskiej. Uczeń klasy 4 powinien już opanować deklinacje i koniugacje wszystkich łacińskich słów. W klasie 3 trzeba już było mówić po łacinie. W 2 sięgano już po teksty poezji łacińskiej, uczono też greki, by uczeń swobodnie mógł czytać Pismo Św. Wprowadzano dialektykę, etykę oraz elementy prawa rzymskiego. W ostatniej klasie uczeń powinien pięknie mówić i pisać po łacinie. Uczono też historii, retoryki. Wśród nauczycieli tej szkoły przewinęli się: Jan Sokołowski, Samuel Pabianowski, Samuel Brellius, Andrzej Wojdowski, czy Jan Poëtevinus. Szkoła ta wybijała się ponad inne wysokim poziomem nauczania i przyciągała uczniów nie tylko z Polski, ale nawet z Inflant. Szkoła zakończyła swe istnienie wraz z konwersją i śmiercią ostatniego opiekuna Mikołaja Kazimierskiego w 1598 r. [Gmiterek, Lubartów 2018, 194-195].
Obok wspomnianej szkoły protestanckiej działała w Lewartowie także szkoła katolicka. W 1603 r. izby owej szkółki były mocno zniszczone, a jej rektorem, czyli kierownikiem był Łukasz Skolbociusz, który miał za sobą studia na Akademii Krakowskiej. Zatrudniano w niej też odrębnego kantora, czyli nauczyciela śpiewu, którym był wówczas Wojciech z Bolemowa. W 1607 r. rektorem, a zarazem nauczycielem lewartowskiej szkoły był Łukasz Cieszyński z Wolborza, brat księdza Adama, komendarza miejscowego kościoła. [Rościszewska, 1932, 35; Kupisz, Lubartów 2018, 261]. Lekcje odbywały się w domu udostępnionym przez dziedziców (Kazimierskich). Budynek dla szkoły wzniesiono zapewne dopiero później, bowiem w roku 1650 pisano, że spłonął niedawno wraz z innymi zabudowaniami plebańskimi. Bardzo możliwe, że przestała wówczas na jakiś czas funkcjonować. [Kupisz, Lubartów 2018, 261] Po jakimś czasie lubartowska szkoła parafialna wznowiła swoją działalność i w 1721 r. wzmiankowano rektora tej placówki. Ordynacja z 1769 r. zobowiązywała mieszkańców Lubartowa, aby uczyli dzieci czytania, pisania, religii i przynajmniej podstawowych rachunków. W 1775 r. w lubartowskiej szkółce parafialnej dyrektorem i jednocześnie jedynym nauczycielem był Michał Mańkowski. Tylko on uczył też w 1781 r. i zapewne stan ten nie zmienił się do rozbiorów. Wizytacje z XVIII w. dowodzą ponadto, że kościół parafialny posiadał bogatą bibliotekę. [Kupisz, Lubartów 2018, 261-262]. Szkoła ta mimo trudności działała nadal na początku XIX w. i według informacji przekazanych przez proboszcza do władz diecezjalnych w 1808 r. uczęszczało do niej 50 uczniów, ale tylko 10 uczyło się u prywatnego nauczyciela, którego opłacali rodzice. Uczono czytania, pisania i rachunków po polsku oraz zasad wiary i ministrantury. Kształceniem zawodowym zajmowały się cechy. Nauka odbywała się w warsztatach poszczególnych majstrów i było to unormowane w statutach cechowych. [Szczygieł, Lubartów 2018, 293].
W 1819 r. powołano w Lubartowie placówkę oświatową nowego typu – szkołę elementarną, ale nie posiadała ona odpowiedniego budynku. Był to wynik decyzji rządowych. Dziedziczka Małachowska przekazała na jej potrzeby co prawda dom z ogrodem położony w pobliżu klasztoru Ojców Kapucynów tzw. starą pocztę. Budynek był jednak w takim stanie, że wymagał poważnego remontu. Liczne pisma w tej sprawie trafiały do Dyrektora Gimnazjum, Komisji Wojewódzkiej i samej hrabiny. Ta ostatnia na papierze deklarowała wsparcie, ale sprawa się odwlekała. W maju 1839 r. dziedziczka przekazała miastu prawo własności domu przy ulicy Kamionkowskiej (Nowa) 146. Budynek nie nadawał się do użytku i został rozebrany. Do końca omawianego okresu nie udało się jednak zbudować szkoły. Naukę prowadzono w wynajmowanych pomieszczeniach w różnych punktach miasteczka. Z założenia miała kształcić dzieci bez względu na wyznanie i narodowość, ale praktycznie poza pojedynczymi przypadkami nie uczęszczały do niej dzieci żydowskie. Uczęszczać do niej mogli zarówno chłopcy, jak i dziewczęta. Przykładowo w roku 1834 według raportu księdza Opiekuna było 42 chłopców i 19 dziewczynek, w 1848 r. odnotowano 60 chłopców i 40 dziewcząt, zaś w roku 1863/1864 odpowiednio 43 i 22. Jednakże prowadzono podwójne wykazy klasowe, co z czasem doprowadziło do pełnego wyodrębnienia klasy żeńskiej i męskiej. Nadmienić też należy, że naukę obie grupy zaczynały w tym samym wieku (6-7 lat), ale dziewczynki kończyły ją zazwyczaj w wieku 11 lat, chłopcy uczyli się przeciętnie 2 – 3 lata dłużej, do 12 – 14 roku życia. Według orientacyjnych danych odsetek dzieci niepobierających nauki w tym czasie należy szacować na ponad 60%. W okresie 1833 – 1863 przeciętnie uczyło się około 74 uczniów, w tym około 34% dziewcząt. Pierwszym nauczycielem był Kajetan Lenczowski (1819 – 1834), następnie Wincenty Galiński, Ludwik Assewicz, Karol Tutakiewicz, Erazm Latour, Franciszek Jaworowski, Tadeusz Brzoza(y), Aleksander Radziejowski oraz Seweryn Księżopolski (rozpoczął pracę 1.III 1864, brak danych dotyczących okresu pracy w Lubartowie, prawdopodobnie do 1865 r. ). Szkoła ta dosyć często zawieszała swą działalność, najczęściej z powodu braku nauczycieli, którzy opuszczali tę placówkę lub braku dzieci, których nie posyłali rodzice ze względu na dramatyczne warunki lokalowe. Opiekunem szkoły był zwykle miejscowy proboszcz. [APL, RGL, 726, Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 318, 321, 325-328].
Nauka w szkole elementarnej odbywała się codziennie od poniedziałku do soboty w godzinach 900 – 1600 z przerwą na obiad. Plan przewidywał odbywanie trzech godzin zajęć przed południem i dwóch po południu. Dwa razy w tygodniu (wtorki i czwartki) popołudnia były wolne. Kurs obejmował dwa, z czasem (od 1840 r.) trzy oddziały: I – poczynający, II – postępujący oraz III – kończący. W klasie pierwszej poznawano litery, sylabizowano, podejmowano próby czytania. W klasie drugiej – uczono się czytania po polsku, pisania, czterech działań arytmetycznych, deklamacji oraz katechizmu. Wreszcie w klasie trzeciej obok czytania i pisania po polsku było czytanie łacińskie, katechizm, znajomość Pisma Świętego, historii świętej, deklamacji i działań arytmetycznych. We wszystkich oddziałach odbywała się nauka religii i moralności. [Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 331-332].
W latach sześćdziesiątych szkoła ta przeszła przeobrażenia związane z rosyjską reformą oświatową. Stała się placówką jednoklasową z 3 oddziałami. Wiosną 1912 r. naczelnik dyrekcji naukowej działającej na obszarze guberni lubelskiej wyraził zgodę na utworzenie kolejnej 1-klasowej koedukacyjnej szkoły elementarnej. Stąd też pojawiła się zmiana nazewnictwa owych placówek na: 1-klasową ogólną (koedukacyjną) szkołę elementarną nr 1 oraz 1-klasową ogólną (koedukacyjną) szkołę elementarną nr 2.
Lekcje prowadzono w niej od poniedziałku do soboty. Zazwyczaj prowadzono je w godzinach od 9.00 do 15.00. Zgodnie z obowiązującym programem nauczania prowadzono w niej naukę od podstaw języka rosyjskiego (czytanie, gramatyka i ortografia) i pisania (kaligrafia)), języka polskiego (czytanie i pisanie), arytmetyki (podstaw czterech działań arytmetycznych), geografii Rosji, historii Rosji i rysunku. Ponadto prowadzono lekcje z religii rzymskokatolickiej. Wyżej wymieniony program nauczania obowiązywał do połowy 1872 r. Następnie w wyniku realizacji nowej reformy szkolnictwa elementarnego, wszystkie tego typu placówki poddano dalekosiężnej rusyfikacji. W 1871 r. język rosyjski stał się dominującym językiem nauczania, a język polski został zepchnięty do języka drugiej kategorii. Zmierzano do wyeliminowania całkowicie ze szkół języka polskiego, co też konsekwentnie było realizowane w następnych dekadach m.in. w szkole elementarnej w Lubartowie. [Latawiec, Lubartów 2018, 371-372].
W miejskiej 1-klasowej szkole koedukacyjnej w latach 1868-1915 pracowało 8 pedagogów. Natomiast w latach 1912-1917 w szkole koedukacyjnej nr 2 w Lubartowie – 2 nauczycielki. Niski poziom tej szkoły wpłynął na zabiegi o otwarcie szkoły prywatnej. Stanisław Konstanty Sass uzyskał takową zgodę w 1906 r. na otwarcie 3-klasowej miejskiej szkoły elementarnej z językiem polskim jako językiem nauczania. Jedynie geografia Rosji miała być wykładana w języku rosyjskim. Z początkiem roku szkolnego 1906/1907 zaczęła działać prywatna 2-klasowa koedukacyjna miejska szkoła elementarna, która na podstawie decyzji z 23 listopada/6 grudnia 1906 r. została z dniem 1/14 stycznia 1907 r. przekształcona w szkołę 3-klasową. W pierwszych dniach funkcjonowania placówki uczęszczało do niej 71 uczniów (21 – klasa przygotowawcza; 33 – I klasa; 11 – II klasa; 6 – III klasa). Szkoła mieściła się przy ulicy Pięknej.
Obsada pedagogiczna 3-klasowej miejskiej szkoły elementarnej w Lubartowie w lutym 1907 r.
| Imię i nazwisko nauczyciela | Wyznanie | Wykształcenie | Nauczane przedmioty |
| Gustaw von Bok | Ewangelickie | Szkoła zagraniczna | Język niemiecki, język francuski |
| Wiaczesław Wielecki | Prawosławne | Gimnazjum Męskie w Lublinie, I rok Wydziału Prawa Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego | Język rosyjski, geografia Rosji, Historia starożytna, język łaciński |
| Stanisław Modzelewski | Rzymskokatolicki | V Gimnazjum Męskie w Kijowie, 2 lata Wydziału Prawa Cesarskiego Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie | Arytmetyka, algebra, nauki ścisłe |
| Zofia Jaszczot | Rzymskokatolickie | Gimnazjum Żeńskie w Suwałkach | Język polski, geografia |
| Władysław Chołdakowski | Rzymskokatolickie | 5 klas IV Gimnazjum Męskiego w Warszawie, Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie | Kaligrafia, rysunek |
| Ks. Hipolit Boratyński | Rzymskokatolickie | 4 klasy Gimnazjum Męskiego w Łomży, Seminarium Duchowne w Lublinie | Religia rzymskokatolicka |
| Stanisław Sas | Rzymskokatolickie | 4 klasy Gimnazjum Męskiego w Lublinie | Historia Polski |
| Andrzej Bromke | Rzymskokatolickie | Szkoła muzyczna w Warszawie | Muzyka |
W kolejnych latach w szkole tej pracowali także: Eugeniusz Jarucki (nauczyciel języka rosyjskiego oraz historii Rosji), Czesław Tarnowski (nauczyciel arytmetyki, algebry i nauk ścisłych). Interesująca nas placówka funkcjonowała zapewne do końca roku szkolnego 1909/1910. Właściciel S. Sas podjął starania o uzyskanie statusu szkoły prywatnej z prawami rządowego progimnazjum męskiego, jednak władze oświatowe odmówiły wydania pozytywnej decyzji. [Latawiec, Lubartów 2018, 377].
W kolejnych latach pojawiały się inne inicjatywy zmierzające do powołania szkoły średniej w mieście. Nie wszystkie kończyły się powodzeniem. Wreszcie w sierpniu 1909 r. Iwan Jakubczyk uzyskał niezbędne pozwolenie na otwarcie progimnazjum męskiego. Placówka oświatowa zaczęła działać z dniem 7/20 września 1909 r. Początkowo szkoła działała w systemie 3-klasowym. Z kontroli przeprowadzonej przez inspektora szkół elementarnych w 1910 r. wynika, że do interesującej nas placówki zapisanych było 54 uczniów (I klasa – 23, II klasa – 16, III klasa – 15). Z czego 47 było wyznania rzymskokatolickiego, 4 – prawosławnego a 3 – mojżeszowego. W roku szkolnym 1910/1911 odnotowano znaczący wzrost społeczności uczniowskiej. Do szkoły uczęszczało już 112 uczniów (klasa przygotowawcza – 1; I klasa – 31; II klasa – 14; III klasa – 28; IV klasa – 23), w tym 99 wyznania rzymskokatolickiego, 7 – prawosławnego i 6 – mojżeszowego. Szkoła I. Jakubczyka cieszyła się dużą popularnością w Lubartowie. Dzięki wsparciu osób prywatnych z Lubartowa otrzymała własny murowany budynek w 1913 r. Funkcjonowała do wiosny 1915 r. Absolwenci po ukończeniu tej placówki mogli z powodzeniem kontynuować naukę w rządowych lub prywatnych gimnazjach męskich. [Latawiec, Lubartów 2018, 378].
W sierpniu 1912 r. w Lubartowie zaczęło działać prywatne progimnazjum żeńskie. Jej założycielką była Rosjanka – Ksenia Wielecka. Wśród uczennic tej szkoły dominowały dziewczęta pochodzące z rodzin polskich i żydowskich. Szkoła ta po osiągnięciu statusu prywatnego 7-klasowego gimnazjum żeńskiego została przeniesiona do Lublina.
W Lubartowie funkcjonowała również szkoła rzemieślniczo-niedzielna. Powstała ona na bazie działających od września 1876 r. klas wieczorowych dla dorosłych przy miejscowej szkole elementarnej. Potrzeba jej istnienia była jak najbardziej usprawiedliwiona. W mieście funkcjonowały zakłady rzemieślnicze, które potrzebowały wykwalifikowanych pracowników. Stąd też postanowiono finansować zajęcia z przysposobienia zawodowego. Szkoła cieszyła się stosunkowo dużym zainteresowaniem. Kształcono się w takich zawodach jak: szewstwo, garncarstwo, stolarstwo, kowalstwo, kamieniarstwo, murarstwo, kuśnierstwo, krawiectwo itd. Szkoła rzemieślniczo-niedzielna zaczęła działać od końca kwietnia 1878 r. Zajęcia lekcyjne prowadził nauczyciel miejscowej szkoły elementarnej. [Latawiec, Lubartów 2018, 379-380].
Wśród instytucji rządowych ewakuowanych przez Rosjan latem 1915 r. w głąb Rosji znalazły się wszystkie placówki oświatowe działające na terenie miasta. Społeczność lubartowska została więc pozbawiona dostępu do instytucji oświatowych. Dość szybko temu zaradzono i z dniem 19 października/1 listopada 1915 r. rozpoczęła pracę 4-klasowa Szkoła Miejska w Lubartowie. Wykładano w niej w języku polskim. Program nauczania szkoły opierał się o wzorce panujące w oświacie polskiej na terenie Galicji. Do momentu odzyskania niepodległości przez Polskę na etatach pedagogicznych pracowali: Helena Dziedzic, Leonard Kisiel, Natalia Kochańska, Jadwiga Pławińska, Ludwika Piekarz, Tadeusz Żołkoś. Szkoła została umieszczona w budynku, w którym mieściła rosyjska placówka oświatowa przed 1915 r. Mogła ona pomieścić jedynie kilkudziesięciu uczniów, zaś chęć uczęszczania wyraziło kilkuset.
Z innych inicjatyw oświatowych podjętych na terenie Lubartowa w czasie I wojny światowej, a szczególnie w latach 1915-1918, zasługuje na uwagę fakt uruchomienia koedukacyjnego prywatnego gimnazjum realnego z początkiem września 1916 r. Kierował nim Kazimierz Pekosławski a następnie Jan Kurtz. Uczęszczało do niej 117 uczniów i uczennic. Jednak z powodu braku środków w drugim roku funkcjonowania zostało zamknięte. Lubartów był także miejscem organizowania różnych kursów, których zadaniem było podnoszenie kwalifikacji zawodowych. Tym sposobem na kursach wieczorowych kształciły się starsze dziewczęta, zdobywając niezbędne podstawy do pełnienia w przyszłości funkcji pedagoga.
Ogólna sytuacja w szkolnictwie elementarnym w Lubartowie nieznacznie uległa poprawie z chwilą utworzenia w kwietniu 1918 r. Powiatowej Rady Szkolnej. Pozwoliło to na sprawniejsze koordynowanie działań zmierzających do finansowania szkół i sprawowania nadzoru nad kwestiami pedagogicznymi. [Latawiec, Lubartów 2018, 394-395].
W Lubartowie w okresie międzywojennym funkcjonowały dwie 7-klasowe szkoły powszechne; męska i żeńska. Obydwie placówki od roku szkolnego 1930/1931 mieściły się w jednym nowo zbudowanym gmachu, ukończonym w pełni dopiero w 1937 r., przy ówczesnej ul. Kamionkowskiej 3 (Legionów). W 1938 r. uczęszczało do nich łącznie 1293 uczniów, a nauczało 21 nauczycieli. Zdarzały się przypadki klas liczących nawet 70 uczniów. W 1938 r. budynek zradiofonizowano, funkcjonowało też centralne ogrzewanie. Nie było jednak sali gimnastycznej. Długoletnią kierowniczą szkoły żeńskiej (nr 1) była Jadwiga Kęcik, a męską (nr 2) kierował Mieczysław Breitmeier. Przez kilkanaście lat (1921-1932) istniało też prywatne humanistyczne Gimnazjum Koedukacyjne, którego właścicielami byli Jan Kurtz (jednocześnie dyrektor placówki), Wacław Kuszell i Władysław Śliwa. Gimnazjum borykało się z wieloma problemami, nie posiadało nawet własnego gmachu. Początkowo placówka miała niepełne prawa szkoły średniej. W 1923 r. w gimnazjum uczyło się 208 chłopców i 56 dziewcząt, a nauczało 12 nauczycieli. W większości nie mieli pełnych kwalifikacji zawodowych.
Po upadku gimnazjum przez kilka lat nie było szkoły średniej. Dopiero 1 września 1938 r. powstało Gimnazjum Koedukacyjne i utworzono dwie klasy pierwsze i jedną drugą. Szkoła nie posiadała własnego budynku, mieściła się w gmachu szkół powszechnych; jej dyrektorem został Jan Rachwał.
27 listopada 1923 r. powstała Publiczna Szkoła Zawodowa Dokształcająca (do 1930 r. Miejska Szkoła Zawodowa Dokształcająca). Jej założycielami była Polska Macierz Szkolna i Zarząd Miasta, który tą placówkę subsydiował. Kształciła chłopców w zawodach głównie rzemieślniczych; istotą nauki było to, że wiedzę ogólnokształcącą uzyskiwali w szkole, a fachową podczas praktyk u rzemieślników. [Zaporowski, Lubartów 2018, 414-415].
W mieście funkcjonowała też szkółka żydowska (cheder) przy synagodze, zgodnie z wymogami tej religii, nakładającej obowiązek nauki czytania tekstów religijnych. [Kupisz, Lubartów, 2018, 263]. Dopiero w 1797 r. pozwolono na zakładanie prywatnych szkół żydowskich. [Mencel, 1976, 182-183]. W latach dwudziestych XIX w. były już dwie szkoły a później nawet cztery działające obok synagogi. Być może chodziło o bethamidrasze (rodzaj obiektu łączącego funkcje domu modlitwy i nauki). Być może część z nich była użytkowana właśnie przez zwolenników chasydyzmu. [Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 319].
Przez cały wiek XIX funkcjonowały natomiast prywatne żydowskie chedery. Były to szkoły początkowe o charakterze religijnym, przeznaczone głównie dla chłopców. Zazwyczaj mieściły się w jednym pomieszczeniu w domu nauczyciela (stąd ich hebrajska nazwa oznaczająca izbę). Nauczyciel, zwany mełamedem, wprowadzał najmłodsze dzieci w wieku 4 – 13 lat w podstawy religii żydowskiej. Uczył czytania i interpretowania Tory, Talmudu oraz modlitw. Metodą nauczania, stosowaną najczęściej, było pamięciowe opanowywanie materiału. Naukę prowadzono codziennie za wyjątkiem soboty oraz dni świątecznych od świtu do zmierzchu. Chedery działały w oparciu o przepisy rosyjskie z 1841 roku, dotyczące nauczycieli prywatnych, nauczania domowego i szkół prywatnych. Władze rosyjskie precyzyjnie określały w nich warunki ich prowadzenia i funkcjonowania oraz skrupulatnie rejestrowały każdą placówkę. Określano miejsce nauczania, zakres przedmiotowy i liczbę uczniów.
W początkach stulecia nauczycielem (mełamedem) w Lubartowie był m.in. Szulim Aron. Na przestrzeni opisywanego okresu liczba chederów i nauczycieli stopniowo się zwiększała. Zachowane źródła wskazują, że w Lubartowie istniało sporo takich szkółek. Ich żywot był różny. Niektóre działały bardzo krótko – czasem kilka miesięcy lub tylko rok. Inne prowadzone były po kilka, czy kilkanaście lat a nawet obejmowane przez kolejnych mełamedów z tej samej rodziny istniały na przestrzeni kilkudziesięciu lat, czasem pod tym samym adresem. [Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 321-322].
W drugiej połowie wieku XIX i na początku XX dzieci żydowskie nadal w niewielkim stopniu uczęszczały do szkół elementarnych. Nigdy nie przekroczyły 5 % ogółu uczniów. Rodzice woleli posyłać je do własnych szkół religijnych. Tam też władze nakazały wprowadzić język rosyjski. W latach 90. XIX w. funkcjonowały dwie takie szkoły prowadzone przez Izaaka Kociaka (pozwolenie od władz oświatowych otrzymane 27 czerwca/9 lipca 1892 r.; działał przy ulicy Syrnickiej) i Majera Kosenbauma (pozwolenie z dnia 12/24 sierpnia 1894 r.; działał przy ul. Rynek). W obu chederach nauczano języka rosyjskiego (nauczyciel I. Kociak) oraz przedmiotów typowych dla tego typu szkół religijnych. W końcu listopada 1901 r. istniały chedery prowadzone przez: Froima Akkersztejna, Bluma Goliksbluma, Moszka Rojtmana, Dawida Lejbę Zilbersztejna i Mordkę Grinberga.
Chedery w Lubartowie działające w końcu grudnia 1902 r.
| Imię i nazwisko właściciela chederu | Liczba uczniów | Liczba uczennic |
| Akkersztejn Froim | – | 10 |
| Goldsztejn Lejzer | 5 | 5 |
| Olender Abram | 14 | – |
| Grinberg Mordka | 14 | – |
| Nisenbaum Majer | 9 | – |
| Rojtman Moszek | 8 | – |
| Rojtman Pinkwas | 8 | – |
| Goniksblum Boruch Lejba | 14 | – |
W okresie okupacji niemieckiej początkowo nie działały w Lubartowie szkoły. Istniejące budynki zostały zajęte przez różne formacje wojskowe. Zniszczeniu i rabunkowi uległa znaczna część wyposażenia i pomocy dydaktycznych. Dopiero 31 X 1939 r. wydano specjalne zarządzenie dotyczące szkolnictwa w GG. Zezwalało ono na uruchomienie w bardzo ograniczonym stopni szkół powszechnych. W szkolnictwie średnim pozwolono na otwarcie głównie szkół zawodowych, zaś przedwojenne szkoły polskie zarówno średnie jak i wyższe przeznaczono do likwidacji. Ponadto zmienione zostały programy nauczania, zawężono literaturę do pozycji mało znaczących, usunięto z programów nauczania literaturę polską, historię i geografię. Zabroniono tez używania polskich przedwojennych podręczników, map, atlasów i pomocy naukowych (np. obrazów i planszy) a obowiązkowym materiałem z zakresu literatury były propagandowe pisemka „Ster” i „Mały Ster”. Naukę przywrócono dopiero w marcu 1940 r. w budynku dawnej szkoły żydowskiej Federbusza przy ul. Cmentarnej 10. Było to rozwiązanie przejściowe bowiem w budynkach szkolnych ciągle stacjonowały różne formacje okupanta. W szkole przy ul. Cmentarnej sale lekcyjne były bardzo ciasne i brakowało pomieszczeń, dlatego nauka odbywała się w systemie zmianowym tzn. dziewczęta i chłopcy przychodzili do szkoły co drugi dzień naprzemiennie. Kierownikiem placówki szkolnej została Jadwiga Kęcikówna. Grono pedagogiczne składało się z 15 nauczycieli, zaś pozostałych nauczycieli z lubartowskich szkół przymusowo urlopowano do końca sierpnia 1940 roku. Od nowego roku szkolnego 1940/1941 dyrektorem szkoły był Mieczysław Breitmeier, który kierował tzw. oddziałem męskim, zaś Jadwiga Kęcikowna oddziałem żeńskim. Trudne warunki pracy, niesystematyczne nauczanie, brak dodatkowych pomieszczeń dla kolejnych dzieci oraz bardzo niskie pensje nauczycieli sprawiły, że stopniowo nauka szkolna zaczęła przenosić się do prywatnych mieszkań nauczycieli oraz poza mury szkolne. Organizowano też kursy zawodowe, w której lubartowska młodzież uczyła się zawodów. W roku szkolnym 1943/1944 dyrektorem szkoły został inspektor oświatowy Jan Mangold. W budżecie miasta przewidziano też wydatki na stworzenie szkoły dla młodzieży z Hitlerjugend. Na ten cel przeznaczono kwotę 3000 zł, za którą wyremontowano i zaadoptowano dom Tadeusza Chadajewskiego. [Kłapeć, Lubartów 2018, 452-453].
W Lubartowie już od X 1939 r. zaczęto organizować tajne nauczanie. Było ono prowadzone w zasadzie w dwóch podstawowych kierunkach; uzupełnienie edukacji uczniów o przedmioty i treści zakazane przez okupanta w zakresie szkoły powszechnej oraz organizowanie tajnego nauczana z programem przedwojennej szkoły średniej. W latach 1941-1942 struktury Tajnej Organizacji Nauczycielskiej w powiecie lubartowskim tworzyli: Mieczysław Breitmeier-Bronikowski (prezes przedwojennego ZNP) jako przewodniczący, Zofia Breitmeier-Bronikowska (nauczycielka z Lubartowa), Stanisław Olszewski (kierownik szkoły w Woli Sernickiej) Adam Osikowski (kierownik szkoły w Abramowie). Pierwsze tajne komplety w Lubartowie zostały zorganizowane w 1941 roku. Było to nauczanie od razu na dwóch poziomach. Chodziło przede wszystkim o zorganizowanie nauczania z zakresu szkoły gimnazjalnej dla dzieci, które ukończyły szkołę powszechną w pierwszych latach okupacji oraz uzupełnienie treści nauczania z zakresu szkoły powszechnej. Na tajnych kompletach w miasteczku nauczali: Maria Frycz, Maria Perczyńska, Wanda Liskówna, Zofia Breitmeier, Jan Mangold oraz Henryk Dobrowolski. Uzupełnieniem wiedzy z zakresu szkoły powszechnej zajęli się z kolei nauczyciele: Adam Moździński, Stanisław Reizner, Bronisław Krupski, Jadwiga Kęcikówna oraz Maria Iwanos. W 1942 roku do tego grona dołączyli też Franciszek i Ludwika Traczykowie. Ponadto od 1941 roku w Lubartowie w tajnych kompletach udzielali się Zofia i Józef Lulkowie, którzy w 1940 roku prowadzili zajęcia z zakresu szkoły średniej w powiecie Biała Podlaska. Nauczyciele, pracujący na tajnych kompletach bardzo często organizowali zajęcia pod przykrywką udzielanych korepetycji, zabaw z młodzieżą lub spacerów i spotkań w plenerze gdy aura ku temu sprzyjała. [Kłapeć, Lubartów 2018, 454-455].
Po II wojnie światowej szybko przystąpiono do odtworzenia szkolnictwa. Już I IX 1944 ruszyły zajęcia w szkole powszechnej trzeciego stopnia (czyli siedmioklasowej) oraz prywatnym gimnazjum, czyli szkole średniej (czteroletnie, ale wówczas z klasami łączonymi: I-II, II-III, III-IV w celu przyspieszenia procesu nauki i nadrobienia strat z czasów wojny). Początkowo klasy mieściły się w prywatnych domach przy ul. Legionów i w budynku kina. Do gimnazjum poszło wówczas 171 uczniów. Do budynku szkolnego przy ul. Legionów 3 odzyskanego po radzieckim szpitalu wojennym dopiero w wrześniu 1945 r., szkoły podstawowe mogły się wprowadzić na początku roku następnego. W roku szkolnym 1946/1947 do szkoły uczęszczało już 400 uczniów a uczyło 18 nauczycieli. W 1948 r. Szkołę Podstawową nr 2 przeniesiono na ul. Lubelską, łącząc jej lokum z Publiczną Średnią Szkołą Zawodową, a w popularnej „jedynce” powstała tzw. jedenastolatka czyli szkoła powszechna (podstawowa) i upaństwowione w 1945 r. gimnazjum. [Kornacki, 1986, 128-131; Mazur, Lubartów 2018, 567].
W latach 50. priorytetem stała się szybka industrializacja. Zasadnicza Szkoła Metalowa, w 1957 r. została przekształcona w Szkołę Rzemiosła Budowlanego kształcącą młodzież w poszukiwanych na rynku zawodach: murarza, tynkarza, hydraulika, ślusarza. W roku szkolnym 1959/1960 doszło do podziału jedenastolatki na szkołę podstawową i liceum, które zostało przeniesione do nowopowstałych budynków na ul. Chopina. W latach 60. warunki nauczania w szkołach, szczególnie w podstawowych, nadal były ciężkie. Brakowało sal lekcyjnych, pracowni i pomocy naukowych, a nauka odbywała się na dwie zmiany. W 1963 r. szkoła nr 2 otrzymała patrona Henryka Sienkiewicza. W dwa lata później z jej budynku w nowe miejsce na ul. 1 Maja 82 przeprowadziła się szkoła zawodowa, która zyskała nowe budynki szkolne, warsztaty, salę gimnastyczną, internat i otrzymała nową nazwę: Zasadnicza Szkoła Rzemiosł Budowlanych i Technikum Budowlane im. Michała Wójtowicza w Lubartowie. W roku szkolnym 1966/1967 uczyło się w niej 560 uczniów. Szkoła Podstawowa nr 1 liczyła 32 klasy, 1.079 uczniów, 36 nauczycieli, Szkoła Podstawowa nr 2 – 591 uczniów, 18 oddziałów. W LO w roku szkolnym 1966/1967 – naukę pobierało 450 uczniów, uczyło 27 nauczycieli. Liceum dla pracujących uczyło się 159 osób.[Mazur, Lubartów 2018, 568-569].
W latach siedemdziesiątych poczyniono kolejne inwestycje w placówki oświatowe. Remont przeszła Szkoła Podstawowa nr 2, w której uczyło się 600 dzieci. Nastąpił dalszy rozwój szkolnictwa zawodowego, istniały: szkoły budowlane, mechaniczne; policealne i technika; dzienne, eksternistyczne i wieczorowe. Powstające zakłady pracy wymuszały uruchomienie Techników: Elektronicznego i Przemysłu Szklarskiego, przemianowanego na Technikum Chemiczne dla Pracujących. Młodzież sposobiła się w nich do pracy w fabryce materiałów budowlanych, elektroniki czy zdobienia szkła. W grudniu 1978 r. do szkół podstawowych uczęszczało 2.081, a do średnich 1.623 uczniów, razem 3.704; w 1982 r. – kolejno 2.770 i 1.978, razem 4.748. [Mazur, Lubartów 2018, 569].
W latach osiemdziesiątych, nadal szkolnictwo w Lubartowie borykało się z niedostatkiem budynków i miejsca, głównie z powodów demograficznych i wzrastających potrzeb. Radzono sobie przedłużaniem nauki nawet do godziny 19.00-20.00. Sytuację nieco poprawiło oddanie do użytku nowego skrzydła w Szkole Podstawowej nr 1 i części budynków Szkoły Podstawowej nr 3 w 1987 r., która w całości funkcjonuje od 1989 r. Pod koniec dziesięciolecia w mieście działały: 2 szkoły średnie, 3 podstawowe, w których uczyło się razem 4,7 tys. dzieci, dla młodzieży spoza miasta dostępne były 2 internaty. Na Zespół Szkół noszący wówczas nazwę Jóźwiaka „Witolda” składały się wówczas: LO, Liceum Medyczne, LO dla pracujących i Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 2. W połowie lat 80. ponad 80 nauczycieli uczyło tam ponad 1200 uczniów. Podobne liczby uczniów i nauczycieli odnotowywano w rozbudowywanym Zespole Szkół Zawodowych nr 1. [Mazur, Lubartów 2018, 570].
Budynek w którym mieścił się Zespół Szkół okazał się za ciasny wobec narastającej liczby uczniów związanej z wyżem demograficznym. W 1992 r. rozpoczęto rozbudowę szkoły. Do 1994 r. zaadaptowano budynek internatu na potrzeby szkoły i oba budynki połączono specjalnym łącznikiem oddany w 1995 r. Następnie do 1999 r. wybudowano pełnowymiarową halę sportową. W 1994 r. zlikwidowano Liceum Medyczne a powołane w jego miejsce medyczne Studium Zawodowe funkcjonowało do 2001 r. W 1996 r. zlikwidowano też Zasadniczą Szkołę Zawodową i utworzono w jej miejsce Policealną Szkołę Zawodową. 16 kwietnia 1998 r. Zespołowi Szkół nr 2 nadano imię Księcia Pawła Karola Sanguszki, przedstawicielowi jednego z najbardziej zasłużonych rodów dla Lubartowa. Obecnie Zespół Szkół nr 2 obejmuje I Liceum Ogólnokształcące i Technikum Zawodowe nr 2. [https://zs2.lubartow.pl/proba/index.php/about-us/historia-szkoly].
Od 1 września 1994 r. w Lubartowie rozpoczęło działalność II Liceum Ogólnokształcące wraz ze Szkołą Podstawową nr 3 jako Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 1 w Lubartowie. 16 II 1996 r. placówce tej nadano imię Piotra Firleja fundatora miasta. Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 1 zakończył działalność w tym kształcie 31 sierpnia 1999 r. i od 1 września 1999 r. obie szkoły działały już samodzielnie. 1 września 2017 r. II LO im. Piotra Firleja w Lubartowie zmieniło swoją siedzibę i przeniosło się do kompleksu budynków po Gimnazjum nr 2 przy ul. Lubelskiej 68. [https://www.2lo.umlubartow.pl/index.php/o-szkole/2lo-historia/historia-szkoly]
Gospodarka w dziejach
Miasto zostało założone na terenach dość długo nie budzących zainteresowania osadników. Mała urodzajność miejscowych gleb oraz utrudniony dostęp do wody, gdyż Wieprz płynął szeroką zabagnioną doliną miały na to duży wpływ. Jednak sama rzeka i jej możliwe wykorzystanie dla celów komunikacyjnych i spławu towarów powodowało jej rosnące znaczenie.
Nie bez znaczenia był też szlak lądowy biegnący wzdłuż Wieprza od przeprawy przez Bystrzycę w okolicach Lublina w kierunku ważnej przeprawy przez Wieprz w okolicach Kocka. Przebiegał on zachodnim pobrzeżem tej rzeki. Być może pierwsze osady miały ochraniać tę ważną drogę strategiczną łączącą Małopolskę z Mazowszem a także dbać o należyty jej stan. [Sochacka, Lubartów 2018, 78]. Wsie na gruntach których założono miasto miały dość starą metrykę. Łucka została po raz pierwszy wzmiankowana w 1360 r. [ZDM, IV, nr 965] i miała zapewne wcześniejszą metrykę. Bardzo możliwe, że druga z tych wsi – Szczekarków miała jeszcze starszą, wczesnośredniowieczną metrykę, może nawet XI wieczną [Sochacka, Lubartów, 81-86]. Były to zapewne wsie monarsze, które od XV stulecia były zastawiane i znajdowały się w czasowym użytkowaniu prywatnych właścicieli. Wtedy też zaczęto zwiększać zagospodarowanie okolicznych terenów, co było wynikiem unii polsko-litewskiej i oddaleniem granic od tego terenu. Szlak nadwieprzański zaczęto wykorzystywać w podróżach między Koroną a Wielkim Księstwem Litewskim. W 1503 r. m.in. Szczekarków otrzymał w zastaw Mikołaj Firlej posiadający już po ojcu działy w Łucce skupowane już pod koniec XV stulecia. We wsiach tych dominowała gospodarka rolna i hodowlana. Bliskość spławnej rzeki wpływała na wzrost popytu na ziemie orne nawet gorszych glebowo rejonów. Karczowano kolejne połacie lasów, wylesiony teren przeznaczając pod uprawę a drewno spławiano lub wykorzystywano na miejscu. Pozyskiwano też wosk i miód z prowadzonej w lasach gospodarki bartnej. [Sochacka, Lubartów 2018, 77-110].
Założenie miasta Lewartowa zmieniło charakter prowadzonej dotąd gospodarki. Obok rolnictwa i hodowli, którymi zajmowali się mieszkańcy miasta, pojawiło się rzemiosło i handel. Szybko zaczęto organizować targi i jarmarki. Miasto się zaludniało o czym świadczy chociażby dość szybkie wchłonięcie Nowego Rynku. W początkowym okresie szczególnie potrzebni byli przedstawiciele zawodów budowlanych, pojawili się cieśle i zdunowie. Księgi miejskie notują także kowali, ślusarzy, nożowników, iglarzy, kuśnierzy, szewców, rymarzy, krawców, czapników, tkaczy, stolarzy, bednarzy, sitarzy, młynarzy, piekarzy, a także złotnika, tokarza, rusznikarza, kapelusznika, cyrulika, aptekarza i balwierza, szklarza i sukienników [Szczygieł, Lubartów 2018, 139, 157]. Do miasta Mikołaj Firlej syn i następca Piotra fundatora miasta ściągał rzemieślników z całej Europy: Niemiec, Francji, Flandrii i Holandii [Rościszewska, 1932, 28, 31; Szczygieł, Lubartów 2018, 158], w tym Olędrów mających zajmować się pracami melioracyjnymi i hodowlą. Sprowadził też majstrów sukienników z Olsztynka Pruskiego: Modesta Krausena i Benedykta Krokowskiego, by polepszyć jakość wytwarzanego sukna i wyuczyć zawodu kilku miejscowych [Szczygieł, Lubartów 2018, 157]. W 1575 r. wydał też właściciel specjalny przywilej zapewniający przybyszom prawo wolności wyznania i rządzenia się według prawa kraju własnego. [Rościszewska, 1932, 31].
W księgach miejskich z drugiej połowy XVI w. notowani są przedstawiciele następujących zawodów rzemieślniczych:
– branża spożywcza: gorzelnicy, młynarze, piekarze, piwowarowie, rzeźnicy, słodownicy;
– branża budowlana i ceramiczna: cieśle, garncarze, grabarze (kopacze), murarze, szklarze, strycharze, zdunowie;
– branża drzewna: bednarze, kołodzieje, stolarze, tokarze, tracze;
– branża skórzana: kuśnierz, rymarze, szewcy;
– branże metalowa: iglarze, kowale, miecznicy, nożownicy, rusznikarze, ślusarze, złotnicy;
– branża włókienniczo-odzieżowa: czapnicy, farbiarze, krawcy, sukiennicy, tkacze;
– branża chemiczna: saleternicy, dziegciarze;
– branża usługowa: aptekarze, balwierze, cyrulicy, introligatorzy.
W Lewartowie funkcjonowali więc przynajmniej przedstawiciele 39 specjalności rzemieślniczych. Reprezentowane były wszystkie zawody pracujące na potrzeby życia codziennego mieszkańców miasta, okolicznych osad należących do dóbr lewartowskich a także samych właścicieli. [Szczygieł, Lubartów 2018, 160-161]. W Lewartowie istniały trzy cechy zbiorowe, od 1571 r. cech stolarski obejmujący wszystkie zawody obrabiające drewno, w 1580 r. wydany został statut dla cechu: szewców, krawców, kuśnierzy, sukienników, czapników i tkaczy oraz jeszcze jeden o nieznanej dacie w wieku XVI obejmujący zawody metalowe [Szczygieł, Lubartów 2018, 162-163].
W 1561 r. przesunięto jarmark lipcowy o 10 dni, zamiast na św. Aleksego miał odbywać się na św. Annę. [Rościszewska, 1932, 39; Szczygieł, Lubartów 2018, 167].
Według rejestru poborowego z 1582 r. miasto użytkowało 85 łanów, czyli ok. 2125 ha. Siano na nich żyto, jęczmień, owies, grykę i proso. W ogrodach uprawiano warzywa. Mieszkańcy miasta, w tym sprowadzeni specjalnie Olendrzy zajmowali się hodowlą zwierząt (krowy, kozy, konie, drób i nierogacizna, w pobliżu lasów świnie). Na ternach miejskich znajdowały się liczne stawy i sadzawki w których prowadzono hodowlę ryb. W pobliżu Wieprza i jego dopływów znajdowały się młyny, piły- tracze oraz dwa wiatraki do przemiału zboża i wyrobu słodów na piwo. Uprawiano też chmiel. Folwark dworski znajdował się na północny wschód od dworu wielkiego. [Szczygieł, Lubartów 2018, 169-170].
Według wykazu podatkowego z 1626 r. pracowało w mieście 26 rzemieślników, w tym 4 piekarzy [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626, wyd. 1957, 141]. W księgach miejskich Lewartowa z tego okresu (zachowanych do 1643 r.) możemy odnaleźć przedstawicieli niemal wszystkich ówczesnych specjalności. Bez wątpienia funkcjonowały wówczas trzy cechy powstałe w poprzednim stuleciu: nożowników, szewców (z krawcami i kuśnierzami) oraz stolarzy. [Rościszewska, 1932, 37-38; Kupisz, Lubartów 2018, 229].
W drugiej połowie XVII w. funkcjonował jedynie cech nożowników, skupiający trzech przedstawicieli tegoż fachu (Kazimierza i Jakuba Sposobów oraz Wojciecha Jaworskiego), dwóch iglarzy (Stanisław Tokarczyk, Wojciech Zdunkowicz), pancernika, czyli płatnerza (Jan Kosiarski) i kapelusznika (Jan Zbytniewski). Poza zrzeszeniem pozostawali krawcy, kowale, ślusarze, tkacze i inni wytwórcy [Rościszewska, 1932, 49-50].
Paweł Karol Sanguszko wystawiał 7 I 1739 r. przywilej odnawiający cech „kunsztu żelaznego”. Miał on zrzeszać przedstawicieli różnych rzemiosł, związanych z obróbką metalu, lub używających metalowych narzędzi: kowali, ślusarzy, szlifierzy, nożowników, iglarzy, płatnerzy, kotlarzy, stolarzy, bednarzy, stelmachów i rymarzy. W zakresie norm i jakości produkcji rzemieślnicy każdego z kunsztów skupionych w cechu, mogli spisać dla siebie odrębne artykuły, cechowi nie podlegali wszakże rzemieślnicy pozostający na usługach dworu. [APL, Akta Cechu Żelaznego w Lubartowie, syg. 4; Rościszewska, 1932, 49-56; Kupisz, Lubartów 2018, 229-230].
W drugiej połowie wieku XVIII działały w Lubartowie dwa kolejne cechy chrześcijańskie: krawiecki i szewski. Pierwszy z nich poza krawcami skupiał tkaczy, kuśnierzy i sukienników, do szewskiego zaliczano jedynie wytwórców obuwia, a w cechu żelaznym pozostali: nożownicy, iglarze, kowale, kotlarze, ślusarze, szlifierze, stolarze, rymarze, bednarze, cieśle, stelmachowie i garncarze. Własną organizację posiadali rzemieślnicy żydowscy, grupujący majstrów wszystkich specjalności, który podlegał władzy dworu [Kupisz, Lubartów 2018, 231].
W 1789 r. pracowało w Lubartowie 44 chrześcijańskich rzemieślników – właścicieli domów i warsztatów, co zapewne należy powiększyć o nieznaną liczbę ich synów i czeladników oraz uczniów. Nie podano wprawdzie specjalności tej grupy wytwórców, byli to jednak w przeważającej mierze przedstawiciele zawodów skupionych w trzech cechach (jak wykazano wyżej, samych urzędników cechowych wybierały one corocznie 21). W tym samym czasie praktykowało 47 rzemieślników żydowskich, a wśród nich aż 17 krawców, 5 szmuklerzy, 5 piekarzy, 3 rzeźników, 3 kotlarzy, 2 czapników, 2 złotników, 2 introligatorów, 2 pergaminników, farbiarz, smolarz, szklarz, tabacznik i szkutnik. Oprócz nich w mieście znajdował się jeden żydowski doktor i 3 cyrulików. Na tej podstawie liczbę lubartowskich rzemieślników – majstrów można u schyłku XVIII w. szacować na ponad 100, co świadczy o dynamicznym rozwoju miasta w tym okresie. [Kupisz, Lubartów 2018, 234].
W mieście funkcjonowała kuźnia, która stała w połowie XVIII w. przy północnej pierzei rynku, obok przebiegającego tędy gościńca. Druga, znajdowała się przy ulicy Krzywe Koło, lecz z powodu zawalenia się, planowano przeniesienie tego zakładu w inne miejsce. Cztery młyny, służące zarówno mieszczanom, jak i chłopom klucza lubartowskiego znajdowały się nad Wieprzem i nad Czarnym Stawem. W kontekście tego ostatniego, wspominano też o pracujących w mieście blechach i obsługujących go blecharzach. Inwentarz z 1789 r. wymienia ponadto garbarnię, usytuowaną w pobliżu jednego z drewnianych dworków należących do właścicieli miasta. [Kupisz, Lubartów 2018, 234].
Ważną rolę w mieście odgrywali też kupcy, początkowo chrześcijańscy, stopniowo wypierani przez ich żydowskich odpowiedników. Można wymienić Krzysztofa Nezera w początkach XVIII w. W 1747 r. w Lubartowie znajdowało się 34 czynnych kramów kupieckich i 8 pustych. Handlem kramarskim zajmowało się 30 osób, bowiem niektórzy handlarze wynajmowali po dwa kramy, jak choćby Berek Majerowicz, który dzierżawił jedyny murowany sklep. Tylko 3 kramy należały wówczas do chrześcijan, pozostałe zaś znajdowały się w ręku Żydów. Po roku 1770 działało w Lubartowie 31 kramarzy, spośród których wszyscy, z wyjątkiem Marka Łukowskiego, byli wyznawcami religii mojżeszowej. Niektórzy z nich prowadzili szeroko zakrojoną działalność handlową, wykraczającą nawet poza granice kraju. Najaktywniejszym był jak się zdaje Żyd Nuchym, który posiadał wyłączność na skupowanie skór od miejscowych rzeźników (sprzedawał je następnie z dużym zyskiem w Gdańsku). Posiadał też skład z „korzeniem” oraz różnymi towarami, sprowadzanymi z Gdańska i Wrocławia, a rozprowadzał je na targach i jarmarkach całej Lubelszczyzny. Przez jakiś czas prowadził również w swym domu wyszynk wódki gdańskiej, wina francuskiego oraz innych trunków. Oprócz niego, poza obszarem Lubartowa na większą skalę handlował jedynie Szmul Grzęda, docierając do Lublina i Zamościa. [Kupisz, Lubartów 2018, 237].
W latach osiemdziesiątych XVIII w. aktywną działalność handlową prowadził Szmul Majerowicz z Ostrowa, określany mianem kupca lubartowskiego, bowiem sklepy z różnorodnym asortymentem posiadał w Lubartowie i Warszawie. Do zamożniejszych rodzin kupieckich, związanych z Lubartowem należeli też w tym czasie Percowiczowie (Perecowie), prowadzący handel zagraniczny, obejmujący m.in. futra sprowadzane z Rosji, czy też Kolopowiczowie, zajmujący się hurtowym handlem zbożem z Gdańskiem. W latach 1765–1790 kilku kupców lubartowskich otrzymało specjalne listy protekcyjne od króla, który to uznał ich za własnych serwitorów: Herszek Percowicz (kupiec lubartowski i lubelski), Moszek Percowicz, Jonas Szmulowicz, Wolf Michlewicz (kupiec lubartowski i sochaczewski), Ajzyk Majerowicz i wspomniany Szmul Majerowicz. Inni drobniejsi to Szaja Nasutowski handlujący płótnem i skórami, Zelman Burak – buty i pasy gdańskie, wdowa Berkowa – sklep z tkaninami francuskimi, Lewek Szklarz – szkłem, tytoniem, solą i śledziami a niejaki Abram obuwiem, pończochami, prochem i kulami. [Kupisz, Lubartów 2018, 237-238].
W 1747 r. lubartowskie browary i gorzelnie nazywane „winiarniami” znajdowały się przy ulicach Lubelskiej, Browarnej, Krzywe Koło, a nawet na tyłach Starego Rynku. W tym samym czasie podatki na rzecz dziedzica opłacało 32 żydowskich winiarzy, a właściwie gorzelników, którzy mieli też obowiązek przerabiać na słody określoną ilość zboża dworskiego. W 1789 r. w mieście pracowało też 16 browarów, z których jeden pozostawał w posiadaniu dworu, a 15 należało do arendarzy żydowskich. [Kupisz, Lubartów 2018, 239-240].
Ważną rolę odgrywało rolnictwo. Inwentarz z 1747 r. dowodzi, że zarówno usytuowane poza miastem ogrody, jak i pola uprawne, użytkowali wyłącznie chrześcijańscy gospodarze. Były one skupione w kilku większych kompleksach: przy dworskim browarze i dworskich sadzawkach, za ulicą Browarną, „pod groblą średnią, ciągnące się od sadzawki wielkiej”, za parkanem „ku gościńcowi lubelskiemu i bramie”, wzdłuż drogi do Łucki, w rejonie Czarnego Stawu, wreszcie przy „Ruckim” sadzie. Ich areał był różny, choć z reguły nie przekraczał 3–10 prętów, a łącznie obejmowały 56 mórg i 27 prętów. [Kupisz, Lubartów 2018, 242].
Pola uprawne szerokie, w liczbie 80 czynszowych, 6 „warowych” i kilku innych, obejmowały łącznie 684 morgi i 7 prętów, a były odmierzone jedynie w dwóch areałach: 4 morgi oraz 7 i pół pręta lub 8 mórg i 15 prętów. Każdy mieszczanin posiadał zwykle całe lub pół takiego pola. Wyjątkiem był tu proboszcz, który poza kilkoma ogrodami otrzymał tytułem uposażenia parafii aż 39 mórg i 15 prętów gruntów. Za czynsze z pól szerokich dwór uzyskiwał 80 zł 15 gr rocznie, nie licząc daniny w owsie i drobiu. Pola wąskie o areale 1 morgi, 24 prętów każdy, obejmowały łącznie 139 mórg i 11 prętów, a pozyskiwano z nich 21 zł 20 gr rocznego czynszu. Różny areał miały natomiast nowe pola (łącznie ok. 50 mórg), znajdujące się „za Dziką Niwą ku granicy nowodworskiej”. Połowę z nich było jeszcze pustkami, a połowę w 1746 r. wydzierżawiali mieszczanie. Łąki miejskie nad Wieprzem zajmowały 108 mórg i 15 prętów (z reguły 1 morga 15 prętów każda). [Kupisz, Lubartów 2018, 242].
Ważną rolę w gospodarce rolnej miasta odgrywała hodowla, toteż na lubartowskie pastwiska wypędzano w dużej ilości konie, woły, krowy, kozy, owce i świnie. Wypas odbywał się na pastwiskach wskazanych przez dwór, znajdujących się pomiędzy ogrodem włoskim a Czarnym Stawem (nie obejmował jednak samego stawu). [Kupisz, Lubartów 2018, 242-243].
Henryk Jan Łubieński podjął też próbę stworzenia w mieście fabryki i założył fajansarnię, która miała być początkiem przemysłu porcelanowego w Królestwie. Powstała w byłym spichlerzu i funkcjonowała przez dziesięć lat aż do 1850 r. [Sędzimierz, Śladkowski, Lubartów 2018, 312].
W 1878 r. w Lubartowie działali następujący rzemieślnicy: szewcy (Antoni Jeżewski, Ignacy Dzięgielewski, Feliks Studziński, Józef Studziński, Jan Miąc, Karol Borzęcki, Ludwik Borzęcki, Ludwik Wiarzewski, Antoni Wolski, Paweł Nowacki), kowale (Józef Polak, Hipoli Maksymowicz, Stanisław Belcarz, Józef Jantowski, Aleksander Litwiński, Jan Lalka), kamieniarze (Mikołaj Dzielecki, Antoni Brzeziński, Józef Kosior, Franciszek Wójcik), Boczar (Ignacy Chmielewski, Daniel Benit, Ignacy Rafalski), stolarz (Łukasz Belcarz, Ludwik Stępiński), technik (Mikołaj Derecki), krawiec (Łukasz Derecki), tkacz (Piotr Olendowski). [Latawiec, Lubartów 2018, 356-357].
Na początku wieku XX nadal wśród mieszkańców Lubartowa część utrzymywała się z prowadzenia zakładów rzemieślniczych oraz usług świadczonych na rzecz mieszkańców Lubartowa, powiatu a nawet guberni. Wyraźnie widoczny był brak rozwoju przemysłu. W 1879 r. na terenie miasta funkcjonowały 2 browary i gorzelnia. Jedenaście lat później oficjalne statystyki rządowe wspominają o istnieniu 2 browarów, gorzelni i cegielni. Były to jedyne zakłady produkcyjne nie związane z rzemiosłem. Podstawą utrzymania głównej części mieszkańców miasta były posiadane niewielkie pod względem powierzchni grunty. Uprawiano na nich: żyto, ziemniaki, owies, jęczmień, grykę, pszenicę oraz hodowano: konie, krowy, świnie i kozy. [Latawiec, Lubartów 2018, 355-356].
Na początku XX w. jednym z najaktywniejszych przedsiębiorców lubartowskich był Czesław Nawracki. Swoje zyski czerpał z prowadzenia fabryki wyrobów cementowych. 1/14 lipca 1912 r. otworzył w Lubartowie dom rolniczo-handlowy, który miał przynosić mu dodatkowe dochody. [Latawiec, Lubartów 2018, 356].
Lekarzami powiatowymi w Lubartowie w tym okresie byli: Przemysław Żuchowski i Roman Ludwik Morozewicz, który zmarł na tyfus w 1910 r. Była też apteka znajdująca się na początku XX w. w rękach Antoniego Ryla. [Latawiec, Lubartów 2018, 388-389].
W okresie okupacji austriackiej chcąc przeciwdziałać dominacji Żydów w handlu postanowiono powołać Stowarzyszenie Spożywcze „Jedność” w 1916 r. i sklep z towarami kolonialnymi. Placówka powstała przy ul. Lubelskiej z inicjatywy Stanisława Dereckiego, Juliana Stępińskiego i Jana Raczyńskiego. Z innych inicjatyw o charakterze gospodarczym należy wymienić powstałe w 1917 r. Lubartowskie Stowarzyszenie Budowlane oraz Związek Kółek Rolniczych. [Latawiec, Lubartów 2018, 394].
W 1926 r. w mieście odnotowano cechy: murarski, szewski, ciesielsko-stolarsko-kowalski. Targi odbywały się we wtorki i piątki. Jarmarki co dwa tygodnie we wtorki ponadto 6 jarmarków większych w roku. Funkcjonowała też huta szklana, browar i młyny. [KAP 1926, 1123].
W tym okresie w mieście praktykowali lekarze (dr Antoni Górnicki , dr Alfred Pogonowski, dr Feliks Słowikowski), dentyści (Borowska Domicella – Lubelska), weterynarze (Chadejewski Tadeusz, Korsak), adwokaci (Miduch Tadeusz, Postępski Edmund), notariusze (Lassota Leon, Wąsowski Władysław), komornik (Krówczyński Józef), akuszerki (Chilińska M.- Krzywe Koło, Fisman H. – Piłsudskiego, Granotowicz J. – Kamionkowska, Krzywińska J. – Kamionkowska). Apteczne składy prowadzili Oloberg L. – Rynek, Pick de Replonge Dominik Wilhelm – Rynek. Apteka znajdowała się przy ul. Lubelskiej (Rye Jan), technik dentystyczny przyjmował przy u. Lubelskiej. Banki znajdowały się przy Lubelskiej (Odział Banku dla Handlu i Przemysłu oraz Bank Kupiecki i Bank Spółdzielczy Sp. z o.o.) a przy Rynku Bank Handlowy. Funkcjonowało też Wzajemne Towarzystwo Ubezpieczeń od Ognia.
Funkcjonował też browar prowadzony przez Majewską Marię przy ul. Lubelskiej, cukiernia przy Lubelskiej (Stolarski Z.), dom handlowy przy Lubelskiej (Racki i Spółka), biuro ekspedycyjne (Rozenfeld Z.), zakład fotograficzny (Gruszecki W. – Lubelska), herbaciarnie (Gradsztejn A. – Lubelska, Kirszenberg M., lejwi N. – Poprzeczna, Rozenbaum M. – Rynek, Skrzypiec A., Rynek, Zalewska A., Rynek i Zysman T.), hotele (Perc G. – Lubelska, Tochterman Sz. – Lubelska), jadłodajnie (Bazek P. – Lubelska, podobnie jak Karpik J. przy tej samej ulicy). Zakład kamieniarsko-rzeźbiarski prowadził Wysocki, kaszarnie (Bałabuner I, Brondwajch P. Goldsztejn Sz., Helman Ch., Sztajnkrycer Ch., Wajnberg Ch., Wajnberg M., Wajnberg S., Wajnberg W. przy ulicy Kamionkowskiej). Kinomatograf „Corso”, którego właścicielem był Nagłowski B. mieścił się przy placu Kościuszki. Przedsiębiorstwo kominiarskie prowadził Wrześniewski R., przy Rynku. Księgarnie: Plewicki M. przy Lubelskiej oraz Rajchpudel S. przy tej samej a także Suchowolski Sz. Sprzedaż maszyn do szycia odbywał się przy Lubelskiej, gdzie mieściła „Swinger Sewing Machine Company”, zakłady mechaniczne prowadził Larche Ch., miodosytnie Sztajnworc J. przy Żabiej i Sztajnworc J. Giwercer i Spółka prowadziła młyn motorowy przy Lubelskiej. Był jeszcze jeden młyn motorowy prowadzony przez Kucharzewski A, Tuchorek W. i Sielski. Fabryka mydła znajdowała się przy Kamionkowskiej prowadzona przez firmę Maksymowicz Bracia. Fabryka octu A. Frydlandera mieściła się przy Lubelskiej. Piekarnie prowadzili: Najgelman K., Duman P., Filipowicz F. – Rynek, Grynberg Ch. – Poprzeczna, Honiksblum K. – Rynek, Kaufman H., Nordman N. – Lubelska, Parczew J, Rajchszteajn H., Rorat B., Skurnik Ch., Szejnfeld I., Szor J., Wajc A., Wilkołak W., Winder A. Zisek Z.); piwiarnie (Akiersztajn F. – Rynek, Borensztajn E. – Nowopoprzeczna, Goldrajch H., Karcynel J. – Rynek). Biuro próśb i tłumaczeń prowadzili Akiersztejn T., lerner A., Marek, Sichtenfeld I., zaś restauracje: Denenmark A. przy Nowopoprzecznej i Kisiel A. przy Rynku. Handel maszynami rolniczymi prowadził Czekański S. przy Rynku oraz Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa przy Lubelskiej i Syndykat Rolniczy przy Kamionkowskiej. W mieście funkcjonowała też przy ul. Lubelskiej Huta Szkła „Lubartów” własność Halbersberga A. a wyrobem wozów zajmował się Furtak F. przy Cmentarnej.
W mieście odnotowano też przedstawicieli rzemiosła: bednarzy (Machaj F., Mazurkiewicz Jan, Mazurkiewicz Józef, Rafalski J.), blacharzy (Grzebieniarz B., Grzebieniarz Sz. I Wajsmel A. – ul. Poprzeczna), cieśle (Jezior F., Jezior K, Jezior W.), felczerów (Flinder Hersz – Nowopoprzeczna i Kutnik Julj wraz z Trąbką Janem bez wskazanej lokalizacji., fryzjerów (Flinder Chuna, Goldman J., Lalka T., Rajsylberg H., Szpilfogiel A., Tarnowski J.), introligatorów (Honiksblum H. – Nowopoprzeczna, Suchowolski Sz. – Rynek), kamaszników (Cieśla Sz., Falkowicz J, Honigsblum J. – Klitki, Kosman M, Pejsach, Szuchendler W., Szuchendler Z.), kołodziejów (Jarocha K., Zdun T.), koszykarza (Keller P.), kowali ( Końko F., Mroczkowski J., Olszycki W., Polak J., Rubel I., Rusinek L.), krawców (Finkielsztajn Ch., Honiksblum K., Juzwiak K., Klajnberg P., Langman J., Morgiensztern J., Pilcher W., Pilcher W. Szuchman D., Turkieltaub I., Wajnberg Ch., Wysocki F., Zonenszajn J.), malarzy (Akiersztejn L. – Piłsudskiego, Akiersztejn M. – Rynek, Goldsztejn A. – Poprzeczna, Sztalman B. – Cmentarna), murahrzy (Benet K., Junczys S., Kurowski J., Masuś A., Masuś J., Orzechowski B., Raczyński J.), powroźników (Borensztajn Ch. – Furmańska, Garfinkiel N. – Lubelska, Kańczygowski W. – Niecała); rymarzy i siodlarzy (Honiksblum Sz. – Rynek, Lewin Sz. – Lubelska, Ponczner J. – Rynek, Rubinsztajn D. – Rynak, Salomon A. – Klitki, Szwajcer L. – Poprzeczna i Szwajcer M.), rzeźników (Dessauer M., Ejdelman Z. – Poprzeczna, Jeżewski A., Kempa S. – Rynek, Koziarski W. – Rynek, Pącek L. – Lubelska, Rewucki Ł., Rogatko K. – Rynek, Romański I., Strudziński A. – Rynek, Szczygielski S., Szczygielski W. – Browarna, Szylewicz S. – Poprzeczna, Turkowski E. – Rynek, Wajngarten Sz. – Poprzeczna, Wakshandler L – Poprzeczna, Wolski J, Zalcman B. – Poprzeczna, Zalewski F., Zonenszajn A. – Rynek); stolarzy (Belcarz F., Cukierman Sz., Derecki F., Fiszbajn J., Honiksblum J., Karpenszyf Sz., kirszenberg A., Mańkowski W., Osiński M., Pikuła J., Wajcman G.), szewców (Andziak R., Apelbaum B., Bednarski P., Hekier H., Hekier Ch., Hekier M., latek J., Parmet E., Rafalski K., Waj C., Zalcman A.), ślusarzy (Bergierman M, Michalski S.), tapicera (Kac F.), tokarza (Polak J. przy Lubelskiej), zegarmistrze (Lerner M., Lerner D.). [KAP, 1926, 1123-1124].
Handel tzw. bławatami prowadzili: Adamska L. przy Rynku, Biderman M. i Brondwajn B. przy Poprzecznej, Cukierbiks Sz. – Lubelska, Fridlender H. – Rynek, Halpern A. – Rynek, Hochberger H., Honiksblum Sz. – Rynek, Kijewski G. – Rynek, Landman P. – Lubelska, Lebendyker J., Libman D. – Poprzeczna, Libman M. – Poprzeczna, Lublinerman T., Marzęta J. – Rynek, Montal B., NIrenberg S. – Klitki, Rojtman Ch., Starkman N., Suchowolski M. – Lubelska, Szper P. – Poprzeczna, Wajnberg J. – Nowopoprzeczna, Zamberg N. – Rynek, Zamberg P. – Rynek. Handel bydłem zajmowali się: Duman J, Handelsman M. przy ul. Piłsudskiego, przy tej samej ulicy prowadził działalność Handelsman U., Hasfogel I, Hasfogel S., Kielman M., Kierszenberg L. przy Rynku, podobnie jak Nasersztrum, Parmet G. i Parmet M. a także Szlachtman I., Szylewicz L. Z kolei Tashcznik B. przy Lubelskiej a Wajngarten R., Wakshandler A przy Piłsudskiego, Wakshandler M. przy Lubelskiej natomiast G. Zonenszajn przy Piłsudskiego. Wymieniono jeszcze Zonenszajna J., ale bez podania ulicy. Handel wyrobami cementowymi prowadzili Nawracki Cz. przy Kolejowej, Osiński J przy Nowodworskiej i Szuchandler R. przy Lubelskiej. Czapkami handlowali Himmelbaum J. przy Lubelskiej, podobnie jak Moncarz S., Puterman A. i Zajdman S.). Handel drobiem skupiła się przy Rynku gdzie prowadzili go: Akiersztajn S., podobnie jak Bokserman M., Flajsing Ch. oraz Herszenfeld K., Nachtajler A., Parmet M. a także Rybinsztajn H., Szczeciniarz J. również Szczeciniarz R. Drewnem handlowali: Brondwajn B, Vytrynblum B. przy Lubelskiej podobnie jak Cytrynblum N. Natomiast przy Stolarnej prowadził go Kac Sz., przy Kamionkowskiej Sztern S., a na Krzywym Kole Tunkielszwarc. Farbami handlowali przy Poprzecznej Cyngiel Ar., i Sztaman T.; galanterią (Apfeld B. – Klitki, Chodower Ch. – Rynek, Filipowicz A. – Lubelska, Gałdziński T. – Rynek, Goldglas Ch. – Klitki, Goldglas J.; – Lubelska, Goldman J. – Rynek, Holcman Sz. – Klitki, Honiksblum P, Kaffe Sz – Rynek, Kirszenberg L. – Rynek, Lichtman U. – Klitki, Orzechowski B – Lubelska, Rzeźnikiewicz S. – Rynek, Samelson R. – Lubelska, Tenenbaum G. – Klitki, Wajsman S. Rynek). Kapelusze damskie sprzedawała Charęcińska K przy Browarnej. Handel artykułami kolonialnymi prowadzili: Biderman M. przy Poprzecznej, Brandwajn B. przy Lubelskiej, Brojtmacher B – Lubelska, Brutman M., Cyntrynblum Ch., Desecki S., Finkielsztajn – Poprzeczna, Lewi M. – Rynek, Lewin C., Perec D. – Rynek, Przyjemski W., Radwan M., Romański W., Sztajnzalc A. Szwerdszaft); końmi (Gopfeld G. – Nowopoprzeczna oraz Gopfeld S., Weberman M. – Klitki); naczyniami kuchennymi (Herc J. – Lubelska, Kosman Sz. – Poprzeczna, Landau M. – Rynek, Montal J. – Rynek, Szajnfeld M. – Poprzeczna, Wajnberg D. – Rynek); mąką (Brondwajn M. i Denenmark M. przy Rynku); nabiałem (Birenbaum I. – Rynek), naftą (Finkielsztajn Sz., Kosman Sz., Parmet S. – Kamionkowska); nierogacizną (Ciuraj W. – Lubelska, Kowalski K. – Mickiewicza, Lisek J. – Lubelska, Mazurkiewicz B, Mazurkiewicz W. – Piłsudskiego, Rogatko F. – Rynek, Turlewicz A. – Lubelska, Wolski B., Zalewski J. – Lubelska); obuwiem (Charężeński F., Goldband M. – Rynek, Kaufman L. – Rynek, Kaufman M., Kirszenberg T. – Klitki, Lanajl J. – Furmańska, Rosenwald H.). Sprzedażą olejów i smarów zajmował się Kosman A., Landau Sz. przy Rynku i prowadził je także Rapaport S.; owoców (Goldszer Ch., Kirszberg J. – Rynek, Lenar Sz., Lenar Z., Wajnsztajn A i Wajnsztajn J.); pasz (Nysenbaum C., Wajnberg D.); skórami (Biderman I – Klitki, Darflauf Sz. – Kamionkowska, fajfermacher R., Goldglas J. – Kamionkowska, Goldman L., Kasman M. – Klitki, Menachim Sz. – Klitki, Rozenblat F. – Klitki, Szuchandler W. – Klitki, Wajnsztajn J. – Klitki, Wajsbar I.G. – Rynek); spirytualiami (Belcarz F. – Lubelska, Borek P. – Nowopoprzeczna, Finkielsztajn R. – Poprzeczna, Kozakiewicz S. i Spółka – Rynek, Królikowski J. – Lubelska, Stolarski Z., Rynek); artykułami spożywczymi (Akerajzen M., Apelbaum R. – Poprzeczna, Bajman Sz. – Poprzeczna, Belcarz R. – Lubelska, Brajsblat Ch. – Rynek, Brojtmacher I. – Rynek, brojtmacher M. – Poprzeczna, Cytrynblaum Ch. – Rynek, Derecki S. – Rynek, Goldrajch J. – Poprzeczna, Gopfeld B. – Poprzeczna, Gradsztajn Ch. – Poprzeczna, Hajman L. – Poprzeczna, Honigsblaum C. – Nowopoprzczna, Honiksblaum D. – Klitki, Kaffe Sz. Poprzeczna, Kaufman G. – Nowopoprzeczna, Kierszeubaum S. – Poprzeczna, Kozłowska M. – Piłsudskiego, Król Fr. – Foksalna, Nazarewicz J. – Rynek, Nisenbaum R. – Rynek, Parmet Sz. – Nowopoprzeczna, Rajchsztajn M. – Poprzeczna, Romański W. – Lubelska, Rozenberg F. – Sztajnwarc M. – Poprzeczna, Sztatman S. – Rynek, Sztern M. – Rynek, Szwerdszaft B. – Rynek, Tenenbaum Ch. – Lubelska, Tenenbaum D. – Poprzeczna, Wajsmel D. – Poprzeczna, Wassersztrum R. – Poprzeczna, Winder U. – Kamionkowska, Zelkowicz E.); szewskimi przyborami (Herszenborn J. – Poprzeczna, Pilicer M. – Poprzeczna, Winder H. – Poprzeczna); szkłem i porcelaną (Helman Ch. – Piłsudskiego. Helman M., Kosman Sz. – Poprzeczna); wyrobami tytoniowymi (Rubinsztejn Sz.); ubraniami (Erengot Ch. przy Rynku, Erengot M. – Rynek, Finkielsztajn S., Grynberg S., Nisenman M., Pelcman M. – Poprzeczna, Rajchnudel B. – Rynek); wapnem (Perelsman R. na Klitkach); warzywami (Hochberger Sz. i Perelsman Sz. na Furmańskiej); wędlinami (Derecki K., Filipowicz A., Filipowicz S., Rogatko K., Zisek I.); wodami gazowanymi (Bejman I. – Lubelska), Erlich T. – Lubelska, Sztajnzalc A. – Lubelska); zbożem (Brandwajn Ch., Brandwajn J. – Żabia; Brandwajn L. – Rynek, Brandwajn M., Brotmacher F. – Poprzeczna, Cyngel F., Cyngiel J., Fiszman L. – Lubelska, Frydman N. – Nowopoprzeczna, Garfinkiel K. – Rynek, Goldrajch D. – Lubelska, Hajman B. – Lubelska, Herc Sz., Nowopoprzeczna, Honiksblum J. – Klitki, Kirszenberg H., Klajnberg B. – Rynek, Klajnberg L. – Piłsudskiego, Klajnberg N., Kosiarski J., Landau Sz. – Rynek, Nisenbaum F. – Rynek, Perelsztajn Sz. – Żabia, Szpigiel J., Wajntraub M. – Furmańska, Wakshandler M., Weberman Sz. -Rynek); ziemiopłodami (Angluster J. – Rynek, Kirszenberg H. – Nowopoprzeczna); żelazem (Grynberg J. – poprzeczna, Rotenberg Sz. – Poprzeczna, Rozengarten Ch. – Klitki). [KAP 1926, 1123-1124].
Wydawano też lokalne czasopisma „Echo Ziemi Lubartowskiej„ i „Wieści” przy ul. Kościuszki a drukarnia prowadzona przez Rajchnudela S. znajdowała się przy Kamionkowskiej. [KAP 1926, 1123].
W 1932 r. powstała Lubartowska Spółka Samochodowa (od 1934 r. Lubartowska Komunikacja Autobusów Zamiejscowych), która uruchomiła regularne połączenia Lubartowa z Lublinem (cztery kursy dziennie, cena biletu wynosiła 2, 40 zł) ), Michowem, Międzyrzecem Podlaskim oraz Łukowem, później z Łęczną. [Zaporowski, Lubartów 2018, 405].
W 1933 r. w mieście funkcjonowały następujące zakłady przemysłowe: 3 betoniarnie (mechaniczna Sejmiku oraz ręczne Rafała Szuchandlera i Jankiela Osińskiego), fabryczka „Felzytyn i Trocal” wytwarzająca kity bitumiczne, fabryka mydła braci Maksymowicz, elektrownia oraz zakłady związane z rolnictwem. Trzy młyny i 3 olejarnie (w tym 1 mechaniczna), 10 krupiarni (w tym 2 mechaniczne), 11 piekarni (w tym 2 mechaniczne), 3 wytwórnie wody gazowanej i 1 wytwórnia octu. Zakłady te zatrudniały najczęściej 2-3 osoby. Największym zakładem pracy w Lubartowie była Huta Szkła, która zatrudniała od 126 do 300 osób. Produkowano butelki monopolowe i to była podstawa egzystencji Huty, niekiedy słoje i gąsiory w oparciu o miejscowy surowiec – piasek. Zakład powstał w 1921 r., a jego właścicielem był Aron Halbersberg. Zajmowała ona obszar o powierzchni 10 132 m kw. Generalnie jednak Lubartów był miastem, w którym rzemiosło odgrywało decydującą rolę. W 1929 r. w mieście było 190 rzemieślników w tym 63 Polaków.
Na przełomie 1939 i 1940 roku Niemcy przejęli wiele żydowskich sklepów, zakładów i warsztatów rzemieślniczych, ale też wprowadzili zarządy niemieckie do większości działających w miasteczku przedsiębiorstw i warsztatów. W 1940 roku w oparciu o dane Wydziału Gospodarczego w Starostwie w mieście działało nowych około 120 sklepów, 15 szynków i restauracji, 20 małych zakładów przemysłowych i 15 zakładów rzemieślniczych. Ponadto informowano, że nadal funkcjonują istniejące już wcześniej w mieście 46 sklepów, 27 zakładów, około 100 warsztatów rzemieślniczych, które znajdowały się w polskich rękach. Jednym z większych zakładów pracy w miasteczku była Okręgowa (Powiatowa) Mleczarnia Miejska w Lubartowie. Innym zakładem pracującym przez całą okupację była octownia należąca do Stefana Dumało. W miasteczku z większych zakładów działały jeszcze młyny „Rekord” i „Korona”, betoniarnia, dwie drukarnie, huta szkła butelkowego oraz liczne zakłady rzemieślnicze i sklepy. Najwięcej osób spośród mieszkańców miasta trudniło się rzemiosłem i działalnością handlowo-usługową. W połowie 1943 roku w Lubartowie działało około 325 zakładów i przedsiębiorstw handlowo usługowych, by pod koniec roku liczba ta zmniejszyła się do 227 firm, w tym 137 zakładów rzemieślniczych. W maju 1944 roku według spisu sporządzonego na potrzeby referatu gospodarczo-wojennego i dla burmistrza Mullera w Lubartowie działało: 15 zakładów przemysłowych, 110 zakładów rzemieślniczych, 1 mleczarnia, 25 zakładów komunikacyjno-spedycyjnych. Ponadto działały 54 sklepy, 2 hurtownie, 2 zakłady pośrednictwa, 11 spółdzielni, 7 restauracji, bank, Komunalna Kasa Oszczędności, Ubezpieczalnia (Filia oddziału z Lublina) co daje łącznie 230 zakładów i punktów handlowo-usługowych. [Dumało, 2001, 191-202, 290, 364; Kłapeć, Lubartów 2018, 466-468].
Podobnie jak przed wojną, miasto przez kilkanaście powojennych lat było na poły rolnicze. W 1949 r. na jego terenie hodowano 169 krów. 431 mieszkańców trzymało świnie, m.in. na ul. Kościuszki, Siedleckiej, Annoborskiej, Słowackiego, Legionów, 3 Maja, Lipowej, Krzywe Koło, Lubelskiej, Mickiewicza, przy Rynek II. Jeszcze pod koniec lat 50. w centrum miasta znajdowały się chlewiki, w których mieszkańcy trzymali trzodę chlewną i bydło, i z których na ulice wylewały się nieczystości. W 1958 r. na terenie miasta nadal hodowano 243 sztuki bydła, 132 konie. Wreszcie uchwałą MRN od dnia 1 stycznia 1959 r. zabroniono hodowli bydła i trzody chlewnej oraz owiec, kóz i drobiu w śródmieściu przy głównych ulicach miasta, zakazano również przepędzania przez nie zwierząt. Jednocześnie w tym samym czasie częściowo przeprowadzono meliorację pastwisk i wydzielono za miastem odpowiednie kwatery dla owiec i gęsi. Wyzbywanie się wiejskiego charakteru przychodziło z trudem. W 1944 r. wynika, że w mieście istniało ich 243. Pojedynczy właściciele, przeważnie volksdeutsche, uciekli wraz z cofającym się frontem. Większość jednak przetrwało. Nowe władze miejskie utrzymały tymczasowo ważność wszelkich koncesji i zezwoleń. Od lipca do listopada tego roku zezwolenia na działalność zyskało dodatkowo ponad 30 sklepów spożywczych, 16 sklepów kolonialnych i z artykułami przemysłowymi, 2 restauracje, 8 jadłodajni, 19 herbaciarni i kawiarni, do tego owocarnie i tzw. sodówki, i tylko dwie legalne piwiarnie. Razem 86 punktów handlowych. Sytuacja szybko jednak uległa zmianie. Na rozwój sieci handlowej nie pozwalała działalność instytucji państwowych wprowadzających nowy porządek gospodarczy, promujący własność państwową i co najwyżej spółdzielczą kosztem prywatnej. [Mazur, Lubartów 2018, 509, 515-516]. W 1953 sieć sklepów zmniejszyła się do zaledwie 33. Z tej liczby państwowy Miejski Handel Detaliczny prowadził 10 sklepów, w tym 3 spożywcze, 7 przemysłowych (3 tekstylne, i po jednym: odzieżowy, chemiczny, skórzany, galanteria). Pozostałe należały do Powszechnej Spółdzielni Spożywców lub, z rzadka, do osób prywatnych. Braki tylko w niewielkim stopniu zaspakajał czarny rynek. Nawet w latach 50. w mieście istniały nielegalne bary, oferujące głównie alkohol i zakąski, zazwyczaj podawane w niehigienicznych warunkach. Podobnie radzono sobie z usługami rzemieślniczymi. W 1966 r. istniało 89 punktów sprzedaży detalicznej, w tym 41 sklepów branży przemysłowej, 12 spożywczych, 18 kiosków spożywczych oraz innych branż, jak: metalowa, motoryzacyjna, produkcji rolnej, meblarska. Zgodnie z założeniami uważano, że jest to wystarczająca liczba, choć większość ze sklepów była mała, umieszczona w starym, parterowym budownictwie, część z nich nadal nie posiadała zaplecza. Większość sklepów zlokalizowana była przy ul. Lubelskiej oraz Siedleckiej i Słowackiego; w bocznych uliczkach usytuowano sklepy i kioski spożywcze, przy głównej – z artykułami przemysłowymi, galanteryjne, chemiczno-drogeryjne. Podobnie w centrum miasta, czyli przy Rynku I i II. Przy Rynku II umieszczono stragany, stoiska i kioski, na których handlowano w dni targowe, czyli we wtorki i piątki. W tym okresie było tam 187 stoisk, 8 straganów i 4 kioski. Przy ul. Cichej, na peryferiach miasta znajdowała się tzw. targowica, gdzie odbywał się handel końmi, bydłem, zbożem i innymi produktami rolnymi. [Mazur, Lubartów 2018, 519-521].
Lata 70. to okres przyspieszonego rozwoju miasta, polepszania jego estetyki i dbałości o funkcje społeczne. W 1970 r. sama spółdzielnia „Społem” dysponowała 33 sklepami, 10 kioskami spożywczymi, 3 kioskami przemysłowymi, 4 straganami, 1 zieleniakiem, który jednak zamknięto dwa lata później. Ponadto od 1968 r. funkcjonowało pięć zakładów gastronomicznych, wszystkie III kategorii: restauracja „Adria” (ul. Lubelska 12, 101 m2, 92 miejsca konsumpcyjne), Bar „Sam” Ludowy (ul. Rynek I, 66 m2, 76 miejsc), Restauracja „Popularna” (ul. 22 Lipca 14, 68 m2, 45 miejsc), Jadłodajnia „Kruszynka” (ul. Rynek I 4, 18 m2), (20 miejsc), Kawiarnia „Malutka” (ul. Lubelska 12, 50 m2, 50 miejsc). W 1969 r. powstało „Rożno” przy przystanku PKS na ul. Poprzecznej. Na koniec 1972 r. w mieście było 8 zakładów gastronomicznych (otwartych i zamkniętych) o 454 miejscach konsumpcyjnych, w 1973 r. uruchomiono stołówkę w Garbarni. W 1975 r. w „Społem” było skupionych 2.820 członków, ta spółdzielnia była właścicielką sklepów przy ul. Lubelskiej, Nowodworskiej, Słowackiego, piekarni mechanicznej (za 3 mln ówczesnych zł), masarni i ubojni (koszt 6 mln) prowadziła restaurację „Astra” (2,6 mln zł), dom mieszkalny, prowadziła działalność w 34 sklepach i 10 kioskach, w 5 zakładach gastronomicznych i 2 stołówkach. Co prawda zmodernizowana i rozbudowywana „Astra” podwyższyła standard, ale stan restauracji: „Popularna”, „Bar Ludowy”, „Kruszynka” był fatalny, dlatego Powiatowa Rada Narodowa dopominała się o lokal o wyższych standardach. W 1978 r. oddano do użytku bar szybkiej obsługi „Zacisze” z 60 miejscami konsumpcyjnymi, który miał poprawić dostępność do punktów gastronomicznych w tej części miasta oraz zapewnić możliwość konsumpcji pracownikom Huty Szkła. W latach 70. powstały pawilony: wielobranżowe i obuwniczy WSS „Społem”, meblowy, gospodarstwa domowego WPHW, sklep Spółdzielni Ogrodniczej, pawilony rzemieślnicze i handlowy GS „Samopomoc Chłopska”. [Mazur, Lubartów 2018, 527-528].
W 1978 r. w całym mieście było 117 sklepów, w tym 108 uspołecznionych i 9 prywatnych, w 1985 r. – 132 sklepy. Pojawiało się coraz więcej punktów prywatnych. Funkcjonowało ponad 200 zakładów rzemieślniczych. [Mazur, Lubartów 2018, 530-531].
W Lubartowie po wojnie praktycznie nie było przemysłu. Na początku 1945 r. istniało tylko kilka zakładów zatrudniających powyżej 10 osób: Państwowa Huta Szkła (284 osoby), Młyn „Record” (31), Betoniarnia (16), Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa (110), Związek Spółdzielczy „Społem” (46). Do tego można dodać zakład produkujący ocet i trzy zakłady wód gazowanych. Jednak Huta Szkła była nieczynna z powodu braku surowców, w tym węgla. Została upaństwowiona i na nowo uruchomiona w lecie 1946 r. W tym roku wykazano w mieście 185 zakładów handlowych (sklepów?), 98 warsztatów rzemieślniczych i 9 zakładów przemysłowych, w tym Państwową Hutę Szkła, 3 młyny i betoniarnie. O charakterze miasta świadczy fakt, że na jego terenie znajdowało się też 480 gospodarstw rolnych, w tym o obszarze do 2 ha – 433, 2-5 ha – 38, 5-15 ha – 8, powyżej 15 ha – 1. W 1949 r. na terenie miasta było 571 gospodarstw rolnych; handlem, przemysłem i pomniejszą wytwórczością zajmowały się 284 jednostki, teraz już w znakomitej większości spółdzielcze bądź państwowe. Zaopatrzeniem i zbytem zajmowały się niemal wyłącznie spółdzielnie. W Lubartowie siedzibę miały Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, Spółdzielnia Zbytu Produktów Zwierzęcych, Spółdzielnia Spożywców „Jedność” i 5 filii, Spółdzielnia Warzywno-Owocarska, Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska, Oddział „Społem”, Bank Spółdzielczy, Bank Gospodarstwa Spółdzielczego, trzy Państwowe Domy Towarowe. W tym samym roku powstała Spółdzielnia Pracy Kominiarskiej zrzeszająca wszystkich pracowników kominiarskich w powiecie i Spółdzielnia Pracy Wytwórczo-Budowalnej. Działały też: Spółdzielnia Krawiecka im. M. Konopnickiej, Państwowe Przedsiębiorstwo Kuśniersko-Krawieckie, Spółdzielnia Szewców i Cholewkarzy, Spółdzielnia Remontowo-Konserwacyjna. Państwowe Zakłady Zbożowe w Lubartowie prowadziły skup zboża i młyn. Istniały również Zakład Jajczarsko-Drobiarski oraz produkujący i naprawiający urządzenia rolnicze Wojewódzki Związek Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”. Na rzecz mieszkańców działały spółdzielnie: szewsko-cholewkarska, krawiecko-czapnicza, zegarmistrzowska, szklarska, blacharska, wielobranżowa. [Mazur, Lubartów 2018, 539-541].
Jeszcze w 1967 r. w granicach miasta nadal istniało 436 gospodarstw obejmujących 646 ha powierzchni użytków rolnych, działało też kółko rolnicze skupiające 122 członków. Równo 10% mieszkańców, czyli 850 było zatrudnionych w rolnictwie, podczas gdy w rzemiośle – 905. Pod koniec tej dekady na terenie miasta istniały 103 usługowe zakłady rzemieślnicze. W 1957 r. rozpoczęto budowę Zakładów Produkcji Elementów Budowlanych w Lubartowie, które rozpoczęły działalność 1 II 1960 r. Produkowano w nich białą cegłę, bloczki betonu komórkowego (tzw. suporeks), płyty. ZPEB już w 1964 r. produkowały 12 tys. m3 wyrobów miesięcznie w systemie trzyzmianowym. Mogły się poszczycić nowymi rozwiązaniami technicznymi, pozyskiwanymi patentami i przekraczanym planem produkcji. Już w 1966 r. trzeba było rozpocząć ich rozbudowę, dodając wydział produkcji betonów ciężkich, co nastąpiło w dwa lata później. 1 I 1967 r. powstało Przedsiębiorstwo Produkcji Pomocniczej i Montaży Budownictwa Rolniczego w Lubartowie. Wreszcie w latach 60. rozbudowana została i unowocześniona Huta Szkła. Istniała Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska „Lubartów”. Zmechanizowano piekarnię i masarnię PSS. [Mazur, Lubartów 2018, 542-543].
Uprzemysłowienie przyspieszyło w latach 70. Miasto zmieniło wówczas charakter z rolno-usługowego na usługowo-przemysłowy. W mieście panowało ukryte bezrobocie, szczególnie wśród kobiet, które próbowano rozładować nowymi inwestycjami. W 1971 r. uruchomiono filię Zakładów Radiowych im. M. Kasprzaka w Warszawie. Najpierw montowano radia samochodowe „Mini-2” i „Rajd”, następnie zaczęto produkować części, wreszcie przeniesiono z Warszawy produkcję magnetofonów kasetowych wytwarzanych na licencji „Thomsona”. W 1973 r. zakład skupił się już tylko na produkcji magnetofonów, wytwarzając ich ponad 70 tys. sztuk rocznie. W rok później liczba zatrudnionych sięgnęła 1.150 osób, roczna produkcja sięgnęła 177 tys. sztuk. Z dniem 1 lipca 1979 r. stał się przedsiębiorstwem samodzielnym pod nazwą Zakłady Wytwórcze Magnetofonów „Unitra”, w rok później produkcja sięgnęła 546,5 tys. sztuk. W 1972 r. ruszyła budowa Lubartowskich Zakładów Garbarskich, ukończona w listopadzie 1975 r. W 1973 r. otwarto Zakłady Krawiecko-Kuśnierskie „Gracja”. 1 XI 1974 r. rozpoczęło pracę przedsiębiorstwo Komunalna Rozlewnia Gazu Płynnego „Korgaz 6” przekształcone w 1976 r. w Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Gazu Bezprzewodowego z siedzibą w Lubartowie. Nadal funkcjonowały i rozwijały produkcję Lubartowskie Zakłady Przemysłu Terenowego Materiałów Budowlanych, Zakłady Mechaniczne WZGS „Samopomoc Chłopska”. Huta Szkła zaczęła produkować termosy i wkłady do termosów. W latach 1975-1976 powstała również szlifiernia kryształów, dzięki czemu można było powiększyć asortyment wzorów. [Mazur, Lubartów 2018, 542-544].
Kryzys ekonomiczny końca lat 70. i początku 80. doprowadził do spadku produkcji, strat poszczególnych przedsiębiorstw, a co za tym idzie i redukcji zatrudnienia w przemyśle. Pomimo tego w 1983 r. miasto z 34 zakładami przemysłowymi zatrudniającymi 5.363 osoby stało się czwartym po Lublinie, Puławach i Kraśniku ośrodkiem, pod względem liczby zakładów i piątym po Świdniku w liczbie zatrudnionych. Na początku roku 1987 w mieście liczącym ponad 20 tys., zatrudnionych było 11,5 tys., istniało ponad 40 zakładów pracy, a wliczając filie zakładów lubelskich – 80. Pracy poszukiwało 40 mężczyzn, 24 kobiety. Wg danych z 12 stycznia 1987 r. było 49 wolnych miejsc pracy dla mężczyzn. Liczbę osób uchylających się od pracy obliczano na 74 mężczyzn. [Mazur, Lubartów 2018, 545-546].
Rezydencja Sanguszków
Kiedy dziś myśli się o tych najbardziej znanych, rozpoznawalnych rezydencjach magnackich z XVII czy XVIII wieku, pałac w Lubartowie nie jest pierwszym skojarzeniem. Pozostaje w cieniu Radzynia, Nieborowa, Białegostoku czy Wilanowa. Niesłusznie. W czasach swojej świetności należał do najświetniejszych nie tylko pod względem architektonicznym, ale i jako centrum życia kulturalnego o skali więcej niż lokalnej. Lubartowska rezydencja, to również znakomity przykład znaczenia, jakie nadawano rodowym siedzibom magnackim w budowaniu prestiżu i pozycji rodu poprzez symboliczne wykorzystanie dużej i małej architektury, rzeźb, zdobień, założeń krajobrazowych i ogrodowych [por. Dziubecki].
Początki rezydencji znanej dziś jako pałac Sanguszków sięgają jeszcze XVI w. i rodu Firlejów, założycieli miasta i animatorów jego rozwoju. To Piotrowi Firlejowi (zm. 1553), wojewodzie lubelskiemu, jednemu z najpotężniejszych magnatów czasów ostatnich Jagiellonów, doradcy królowej Bony i Zygmunta Augusta, Lewartów (od herbu Firlejów – Lewart) zawdzięcza swoje istnienie, a jego synowi Mikołajowi (ok. 1531-1588) – dynamiczny rozwój w drugiej połowie XVI w. Jednym ze skutków lokacji miasta w 1543 r. było pojawienie się na jego terenie siedziby właścicieli, w dziejach której wyraźnie można wyodrębnić, upraszczając oczywiście, cztery zasadnicze okresy: okres pierwszy, nazwijmy go firlejowsko-lubomirskim, do końca XVII w., najświetniejszy okres Sanguszków (od l. dwudziestych XVIII w. do roku 1839), czas po 1840 r., kiedy to następują częste zmiany właścicieli i stopniowy upadek pałacu oraz okres czwarty wiążący pałac z administracją państwową, rozpoczynający się w 1935 r., kiedy został wykupiony przez Zarząd Miejski Lubartowa i trwający do dziś [Czapska, s. 65].
Pierwszą siedzibę Piotra, ufortyfikowany, podobno wspaniały zamek w stylu włoskim powstały jeszcze w l. czterdziestych XVI w., rozbudował jego syn Mikołaj [Lepszy, s. 12; Pociecha, s. 16]. Zgodnie z duchem epoki był to pałac w stylu włoskim, palazzo in fortezza, o charakterze obronnym, otoczony murami i fosą oraz ogrodem mieszczącym się w granicach murów. Mikołaj podobno nie szczędził środków, a ogród budził ogólny podziw. Nie wiemy dziś, jak wyglądał ani pałac, ani ogród, ale możemy odtworzyć sobie ogólne założenia. Jak pisze za Ireną Rolską-Baruch Józef Skrabski rezydencja była piętrową, murowaną budowlą z cegły, trójkrzydłową na planie prostokąta i w bardzo ogólnym zarysie można odnaleźć jej ślady w późniejszych formach pałacu [Skrabski, s. 230].
Ogród natomiast był odzwierciedleniem najmodniejszego w tym okresie stylu, czyli ogrodu geometrycznego. Geometryczne, oparte na matematycznych zasadach ogrody kojarzą się zwykle z ich rozwiniętą formą, barokowym ogrodem francuskim, którego symbolem stały się ogrody wersalskie. Ale to we Włoszech w końcu XV w. pojawiły się po raz pierwszy. Ogrody włoskie, renesansowe, jako pierwsze przyjęły formułę uporządkowaną i regularną. Miały być logiczne, starannie zaplanowane i podlegające racjonalnym zasadom. Geometrycznie i symetrycznie ułożone kwiatowe klomby, niskie krzewy, starannie wysypane żwirki. Jednak zamknięty charakter palazzo in fortezza sprawiał, że renesansowy ogród włoski miał z definicji ograniczoną i często niesymetryczną powierzchnię i co z tym związane – ograniczoną koncepcję przestrzenną. Dopiero otworzenie założenia ogrodowego, pozbawienie pałacu charakteru obronnego pozwoliło na realizację większych i przestrzennych kompozycji. Ogród renesansowy wprowadził jeszcze jedną koncepcję, która rozkwitnie w ogrodach typu francuskiego – przekonanie, że zarówno dom, jak i ogród stanowią uzupełniającą się całość, a ogród jest swego rodzaju przedłużeniem architektonicznym pałacu [Hobhouse, 2005, 119-124, 140-141].
Podobnie jak o zamku z okresu Firlejów, niewiele wiemy również o jego kolejnej odsłonie związanej już z rodziną Lubomirskich. Po śmierci Mikołaja i podziale majątku pomiędzy jego córki w 1593 r. (Lewartów przypadł najmłodszej Elżbiecie, żonie Mikołaja Kazimierskiego) [Urban, s. 294; Boniecki, s. 289; Boniecki (a), s. 362] lewartowski zamek przechodził różne koleje przez następnych 90 lat. Dopiero w 1683 r., kiedy poprzez małżeństwo Teofili Ludwiki z Zasławskich 1o voto Ostrogskiej, siostrzenicy Jana III Sobieskiego (1654-1709) z Józefem Karolem (1638-1702) rezydencja przeszła w ręce rodu Lubomirskich, otworzyły się przed nią nowe perspektywy. Godność marszałka wielkiego koronnego, którą otrzymał w 1692 r. Józef Karol Lubomirski, narodziny dziedzica ordynacji w roku następnym (syn Aleksander zmarły w 1720 r.) zwróciły uwagę na lewartowską siedzibę znajdującą się w centrum Ostrogskiej ordynacji [Mossakowski, s. 236]. Z tego też roku pochodzą plany, zaginione w czasie II wojny światowej, rozbudowy pałacu. Prace powierzono Tylmanowi z Gameren (1632-1706), wybitnemu architektowi niderlandzkiego pochodzenia, który pracował również przy przebudowie pałacu Czartoryskich w Puławach, pałacu Branickich w Białymstoku, czy pałacu Lubomirskich (dziś Muzeum Ziem Wschodnich) w Lublinie.
Z przedwojennych badań Tadeusza Makowskiego [Mossakowski, s. 236] wynika, że planowano dobudować do prostokątnego już istniejącego budynku z dwiema wieżami od strony ogrodu, wieżę zegarową, mającą pełnić równocześnie funkcje głównego wejścia do pałacu. Z rysunku Tylmana wynika, że „stary” pałac miał dwie kondygnacje, a jego wymiary z grubsza odpowiadają temu do dziś istniejącemu. Jednak niewiele można powiedzieć o tym czy i w jakim stopniu plany Tylmana zostały zrealizowane i czy miały jakiś szerszy zakres niż tylko dobudowanie wieży zegarowej.
Sam architekt zmarł w 1706 r., a dobra lewartowskie spotkał nierzadki w tamtym okresie los – zostały najechane i zniszczone (1703) w trakcie toczącej się również na ziemiach polskich wojny północnej. Podobny los, warto zaznaczyć, spotkał też inną wspaniałą rezydencję autorstwa Tylmana – pałac w Puławach. Jeśli jednak projekty Tylmana były realizowane można założyć, że zmierzały do przebudowy pałacu w stylu barokowym, a otaczające go ogrody przybrały/przybrać miały charakter ogrodów w stylu francuskim. W tym okresie lewartowskie ogrody liczyć miały ok. 5 ha, w tym słynną siedmiokilometrową lipową aleję prowadzącą w stronę Kamionki i siedem kwater obsadzonych bukszpanem [Malewski, s. 242]. Transformacja ogrodu zgodna z zasadami stylu francuskiego, która nastąpiła ostatecznie w trakcie renowacji i przebudowy pałacu za czasów Pawła Karola Sanguszki, była zgodna z duchem epoki i obowiązującą modą.
Wpływy francuskie w sztuce ogrodniczej, przede wszystkim słynnego ogrodnika w służbie Ludwika XIV André Le Nôtre’a (1613-1700) dostrzec można w wielu założeniach pałacowo-ogrodowych na ziemiach polskich, a sztandarowym tego przykładem są np. pałac i ogród w Wilanowie, w Białymstoku, czy Radzyniu Podlaskim [Putkowska, s. 243- 264]. Były to rozległe, równie geometryczne i regularne, jak ogrody włoskie, ale zdecydowanie większe, często wielohektarowe projekty, rozpościerające się szeroko, z wyraźną osią kompozycyjną, w skład której wchodził pałac, ogrodowe, niskie partery znajdujące się najbliżej pałacu i wypełnione roślinami starannie ułożonymi w misterne wzory, w których puste przestrzenie wypełniały kolorowe żwirki i tworzące tzw. hafty, boskiety (grupy drzew lub krzewów jednego gatunku biegnące wzdłuż parterów roślinnych), boczne gabinety (rodzaj ustronnych zakątków oddzielonych od reszty założenia naturalną ścianą drzew i krzewów) stanowiące jakby przedłużenie pokoi pałacowych oraz zamykająca kompozycję wyższa roślinność na końcu perspektywy [Hobhouse, 2005, s.120-124, 150-156]. I taki charakter w pierwszej połowie XVII w. przybrał ostatecznie ogród lubartowskiej rezydencji.
Kolejny, najświetniejszy okres w historii rezydencji związany jest nierozerwalnie z rodem Sanguszków. To czas, kiedy właścicielem Lubartowa był Paweł Karol Sanguszko (1680-1760),
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1573647
a następnie zasadniczą rolę w jego historii odgrywali wdowa po nim – Barbara z Duninów (1718-1791)
https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=6728984
oraz syn Józef Paulin (1740-1781). To córka Józefa Karola Lubomirskiego Marianna (1693-1729) wychodząc za mąż w roku 1710 za księcia Pawła Karola Sanguszkę połączyła te dwa rody oraz majątki. Ponieważ Marianna wspomagając majątek małżonka najpierw posagiem, a później odziedziczonymi po bezpotomnej śmierci brata Aleksandra Dominika (1693-1720) dobrami, m.in. ordynacją Ostrogską uczyniła z Pawła Karola jednego z najzamożniejszych magnatów Rzeczypospolitej. Dla dziejów rezydencji ważne było to, iż Lewartów wchodził w skład owej ordynacji i związał miasto z rodem Sanguszków. Co prawda śmierć Marianny w 1729 r. stała się początkiem długotrwałego sporu o majątek pomiędzy Pawłem Karolem a rodziną Lubomirskich, która od początku nie odnosiła się entuzjastycznie do tego małżeństwa, jednak ostatecznie, to Paweł Karol zatrzymał w swoich rękach Lewartów. Do 1738 r. zarządzał ordynacją Ostrogską w imieniu syna Janusza Aleksandra, a przekazując mu ją ostatecznie otrzymał część dóbr jako rekompensatę za poniesione nakłady i starania, w tym Lewartów właśnie. [Marcinek, s.498], który od 1744 r. za zgodą Augusta III stał się Lubartowem.
Miasto już wcześniej ważne dla Pawła Karola Sanguszki, stało się w tym momencie jedną z jego głównych siedzib. Jednak już kilka lat wcześniej rozpoczęły się w rezydencji i otaczających ją ogrodach intensywne prace. Plany Pawła Karola Sanguszki związane z rezydencją lubartowską doskonale wpisywały się w pewien „rezydencjalny” trend, który pojawił się na ziemiach polskich w pierwszej połowie XVIII w. Jak pisze Tomasz Dziubecki [Dziubecki, s. 11, 21-22, 134-135] pomiędzy wojnami początku wieku a dramatami rozbiorów polscy magnaci chętnie inwestowali w rezydencje, pałace, siedziby rodowe, które miały być świadectwem nie tylko majątku, ale przede wszystkim pozycji i znaczenia rodu Znajdowały się one zwykle jakby obok miasta w geście symbolicznej dominacji [Dziubecki, s. 41], oplecione całym zestawem alegorycznych znaczeń (np. dekoracji rzeźbiarskich, układu architektonicznego, założeń przestrzennych, monumentalności) opowiadały o wielkości i potędze rodu. Były niczym książka składająca się z kilku części – pałacu, ogrodu, bram, pawilonów, ale też przylegających do rezydencji miasta i kościoła. Książka, której „czytanie” służyć miało budowaniu pozycji i prestiżu. Można powiedzieć to m.in. o Białymstoku Branickich, Radzyniu Potockich, Puławach Czartoryskich i o Lubartowie Sanguszków. Szczególną rolę w prawie wszystkich tych projektach, w różnej konfiguracji, odegrała trójka architektów pracujących również w Lubartowie: wspomniany już Tylman z Gameren oraz Paweł Fontana (1696-1765) i Jakub Fontana (1710-1773).
To Paweł Fontana, zwany nadwornym architektem Sanguszków i od 1723 r. mieszkający w Polsce kierował pracami przy lubartowskiej rezydencji, a po jego śmierci czynił to Jakub Fontana, krewny, choć nie wiadomo w jakim stopniu, [Skrabski, s. 19-20]. Paolo, czy w spolszczonej wersji, Paweł Fontana był pochodzącym z północnych Włoch jednym z najwybitniejszych architektów polskiego baroku, który szczególnie na Lubelszczyźnie pozostawił wiele swoich zrealizowanych projektów. To m.in. Bazylika św. Anny w Lubartowie, Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie, Kościół św. Wawrzyńca i klasztor kapucynów w Lubartowie, kościół oo. Paulinów pw. św. Ludwika we Włodawie, Wielka Synagoga we Włodawie, kościół pw. św. Eliasza i klasztor karmelitów w Lublinie. To on był autorem zasadniczych zmian przeprowadzonych w lubartowskim pałacu po zniszczeniach w czasie wojny północnej.
Prace remontowe podjęte jeszcze w latach dwudziestych (pod kierunkiem Józefa Świechowskiego) początkowo miały głównie charakter zabezpieczający korpus budynku, ale wkrótce nabrały rozmachu, szczególnie, kiedy Paweł Karol objął Lubartów jako bezpośrednią własność. Paweł Fontana już w 1726 r. zjawił się w Lubartowie i przejął nadzór nad wykonaniem swoich projektów, mających przede wszystkim artystyczny, a nie rzemieślniczo-architektoniczny charakter. Kontrakt zawarty 8 maja 1726 r. przyjmował Fontanę na dwór Sanguszki z ogólnie wyznaczonymi ramami obowiązków oraz z pensją w wysokości 1800 złp rocznie. Pensję o podobnej wysokości pobierał sekretarz księcia, nieco niższą (1500) kuchmistrz, a jeszcze niższą marszałek dworu (800) [Skrabski, s. 49].
Do ok. 1730 r. wstawiono piece i kominki, nowe drzwi, położono boazerię i posadzki w kilku pomieszczeniach, pomalowano ściany, wyremontowano pomieszczenia reprezentacyjne, powstały stiuki i sztukaterie, m.in. z herbem Sanguszków i Lubomirskich w tympanonie fasady dziedzińca. W pracach brali udział m.in. malarz Józef Duval i sztukator Rocco Aprile [Dziubecki, s. 82]. Działania skupione przede wszystkim na dekoracji i wykończeniu wnętrz zakończono w 1731 r., kiedy rezydencja stała się gotowa do zamieszkania [Skrabski, s. 56-57, 230]. W pałacu jeszcze przed 1741 r. dobudowano drugie piętro, prowadzono również prace przy dziedzińcu paradnym i ogrodzie. Powstały oficyny znajdujące się po obu bokach dziedzińca oraz arkady łączące pałac z narożnymi basztami będącymi najpewniej dziełem Pawła Fontany, a znajdującymi się w rogach dziedzińca. Oficyny spełniały funkcję zaplecza gospodarczego dla głównego budynku, otoczono również teren parkanem z trzema bramami, na których, podobnie jak na filarach ogrodzenia, pojawiły się rzeźby. [Czapska, s. 88-89, Dziubecki, s. 35; Rolska-Boruch, s. 164-165]
Autorstwa Pawła Fontany była też już bez znaków zapytania monumentalna brama z wieżą zegarową umieszczoną na osi pałacu i łącząca dziedziniec z aleją lipową prowadzącą w stronę Kamionki – brama będąca we wszystkich założeniach rezydencjalnych szczególnym wyróżnikiem pozycji i aspiracji. Ponieważ nie zachowała się, trudno coś powiedzieć o jej treści symbolicznej, wiemy jednak, że była murowana, z zegarem i herbem właściciela. Prace objęły również taras otaczający pałac z trzech stron i schody z dwóch stron prowadzące z tarasu do ogrodu. Dziś nieistniejące, prawdopodobnie powstały wcześniej, być może w czasach remontu pałacu pod okiem Tylmana z Gameren. Sam taras otoczony był balustradą z szesnastoma rzeźbami o alegorycznym charakterze.. Na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych w lubartowskim ogrodzie powstała też oranżeria, długa na ponad sześćdziesiąt metrów, zbudowana na planie prostokąta i monumentalna w swoim wyglądzie [Skrabski, s. 58, 232-235].
Dokładna rekonstrukcja nie jest możliwa ze względu na późniejsze gruntowne przebudowy, jednak w inwentarzu sporządzonym w 1747 r., odnaleźć można opis lipowej alei prowadzącej do pałacu, kwadratowego dziedzińca z czterema basztami, tarasu wychodzącego na ogród w stylu włoskim, do którego prowadziły schody lustrzane, pomarańczarnię (oranżerię) w samym ogrodzie [Malewski, s. 242-243].
Główny układ pomieszczeń przytacza za zachowanym inwentarzem Józef Skrabski, niewiele jednak możemy powiedzieć o dekoracji i wyglądzie wnętrz. Zwrócono uwagę na ganek mieszczący się przed pałacem, a prowadzący do sieni z dwoma biegami lustrzanie umieszczonych, dębowych schodów, dalej znajdowało się przejście w stronę tarasu i rozmieszczonych równolegle pomieszczeń. Od strony południowej znajdował się pokój „zielony”, alkowa, dwa gabinety oraz kaplica umieszona w przyogrodowym alkierzu. Od strony północnej znajdowały się dwa pokoje „karmazynowe” i gabinet w wieży alkierzowej. Na pierwszym piętrze znaleźć można było górną sień wychodzącą na znajdujący się nad gankiem balkon oraz salę balową od strony ogrodu. Na tymże piętrze mieściły się też pozostałe pokoje i gabinety, w tym sala bilardowa i biblioteka w alkierzu [Skrabski, s. 231-232]
Inwentarz z lat czterdziestych zawierał też jedyny inwentarzowy opis kaplicy. Pisano: był tu ołtarz wielki, czarno lakierowany, z arabeską złotą(…)W tem zaś wielkim ołtarzu stoi ołtarzyk pomniejszy hebanowy, słupków albo filarów większych cztery mający (…)W środku tego ołtarza obraz Najświętszej Panny, Pana Jezusa z krzyża zdjętego na łonie piastującej, na wierzchu zaś obraz drugi, mniejszy, młodszego Pana Jezusa w Piwnicy Piłatowej. Ten cały ołtarz od wierzchu do spodu i naokoło Relikwiami jest adorowany, jako i na samym wierzchu krzyżyk hebanowy [Czapska, s. 84]
O ile dla wyglądu samej bryły rezydencji trudno jest określić wpływ Pawła Fontany, to zdecydowanie widać go w otoczeniu pałacu. Niestety, brama wraz z wieżą zegarową, oficyny i baszty zostały rozebrane w czasie remontu pałacu na początku XIX w. i niewiele możemy powiedzieć o ich wyglądzie i wpływie na charakter całego założenia. Jeśli jednak ma się w pamięci np. wspaniałą bramę prowadzącą do pałacu Branickich w Białymstoku – można wyobrazić sobie przynajmniej częściowo, jak wyglądał lubartowski układ przestrzenno-architektoniczny w latach swojej największej świetności [dokładny opis: Skrabski 232-233]. Realizacja projektu Fontany stworzyła jedną z ciekawszych rezydencji na Lubelszczyźnie, a jej daleką inspiracją była być może jedna z rezydencji znajdujących się w Salmur we włoskim Piemoncie, na co wskazują podobieństwa planu.
Szczególną rolę w uczynieniu z Lubartowa ważnego ośrodka życia kulturalnego i społecznego na skalę nie tylko lokalną odegrała trzecia żona Pawła Karola Sanguszki – Barbara z Duninów (1718-1791) Żoną Pawła Karola została kilka lat po śmierci Marianny w 1735 r. Świetnie wykształcona, wychowana w duchu kultury francuskiej fascynację nią wyniosła z domu swojej macochy Heleny z Potockich (1693-1761) i jej drugiego męża Antoniego Andrzeja Morsztyna (1677-1735), gdzie wychowywała się wcześnie straciwszy obydwoje rodziców. Związki z rodziną poety Wacława Potockiego (1621-1696), Helena była jego wnuczką, i Morsztynów odcisnęły znaczący ślad na wykształceniu i osobowości Barbary. Rozkochana w kulturze i języku była tłumaczką z języka francuskiego, utrzymywała kontakty ze znaczącymi postaciami francuskiego życia publicznego, m.in. z hrabią, a później księciem de Broglie (1718-1804), politykiem i wojskowym, czy z Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierrem, podróżnikiem, pisarzem i przyrodnikiem, zapewniła dzieciom francuskich nauczycieli. Ale jej fascynacja Francją nie ograniczała się do literatury, czy szerzej – życia intelektualnego. Śledziła francuską modę, zamawiała tkaniny, kupowała stroje i dodatki, luksusowe kreacje i bieliznę u wdowy z Lyon madame Bressole. Parasolki, zegarki, tabakierki, biżuterię, wachlarze, kolczyki. W salonie na pięknej porcelanie modne w Paryżu kawę i herbatę, a także smakołyki rodem z Francji: pasztety, wina i szampany obok polskich specjałów. Bywała również we francuskich kurortach podążając za rodzącą się modą na wyjazdy do wód [Jakuboszczak, s. 66-68].
Organizowała salony literackie, przedstawienia teatralne, była poetką i autorką utworów moralno-dydaktycznych, również wielką filantropką. W jej kręgu tworzyli m.in. młody bp Ignacy Krasicki (1735-1801) i Elżbieta Drużbacka (1698/1699-1765) późnobarokowa poetka, jedna z pierwszych, które doczekały się uznania za życia, zwana niekiedy sarmacką muzą. Barbara była postacią nietuzinkową, zaangażowaną w działalność męża, ale też autonomiczną, co doskonale widać po jego śmierci, kiedy nie zaniechała swojej działalności, w tym prac nad modernizacją Lubartowa [Skrabski a, s. 153-162]. Małżeństwo, mimo znacznej różnicy wieku, wydawało się harmonijne, choć do śmierci męża Barbara pozostawała raczej w cieniu. Nie znaczy to, że nie odcisnęła piętna na aktywności kulturalnej męża i rodu. Wręcz przeciwnie – była wielkim wsparciem dla jego działań. Stanowili wspaniałą parę, byli znaczącymi mecenasami sztuki, inicjatorami przedsięwzięć artystycznych, fundatorami kościołów i klasztorów.
Paweł Karol był zapobiegliwym gospodarzem, zaangażowanym w rozwój swoich posiadłości, jego aktywność przyczyniła się również do rozwoju Lubartowa będącego w tym czasie jednym z najprężniej rozwijających się ośrodków na Lubelszczyźnie. Wiele też uwagi poświęcał pracom artystycznym i renowacyjnym w znajdujących się w jego posiadaniu pałacach i kościołach. Jak pisze Józef Skrabski: „prowadzone prace miały różny zakres, od kosmetycznego remontu, wymiany dachu, naprawy stolarki okiennej i drzwiowej, odnowienia wystroju, przez rozbudowy lub odbudowy zdewastowanych części, kończąc na całkowitej przebudowie założenia rezydencjalnego. Objęły one również Lubartów zniszczony w czasie wojny północnej [Skrabski, s. 33-36; por. https://vod.tvp.pl/programy,88/zakochaj-sie-w-polsce-odcinki,274350/odcinek-174,S01E174,296644 ]
Tenże sam autor czyni również ciekawe spostrzeżenie na temat fundacyjnej i artystyczno-renowacyjnej działalności Sanguszki. Pisze mianowicie [Skrabski, s.37], iż za nią nie kryły się jakieś szczególne potrzeby czy zainteresowania artystyczne, a jedynie chęć pozostawienia wspaniałego śladu po swoim rodzie. Forma i estetyka były mniej ważne niż rozmach, monumentalizm i symboliczne znaczenia zawarte w projektach architektonicznych i fundacyjnych. Koresponduje to bardzo ze znaczeniem zdefiniowanych przez Tadeusza Dziubeckiego symbolicznych elementów, które można odnaleźć w magnackich rezydencjach tego okresu i określoną przez tegoż autora rolę, jaką im przypisywano.
Inaczej trzecia żona Pawła Karola – Barbara, jedna z najciekawszych kobiecych postaci w XVIII-wiecznej Rzeczypospolitej, która znacząco przewyższała męża pod względem szczerego zainteresowania sztuką, Energiczna, przedsiębiorcza, zaradna, stanowcza, obdarzona dobrym gustem, kontynuowała po śmierci męża w 1750 r. fundacyjną aktywność rodu Sanguszków angażując się osobiście w decyzje artystyczne. Jej aktywność w Lubartowie wykraczała poza samą rezydencje poddaną gruntownej renowacji obejmując m.in. kościół i klasztor kapucynów. Poza Lubartowem ślady jej działalności można odnaleźć w Zasławiu, Tarnowie, Jassach, Zamościu, Berdyczowie czy Żytomierzu. Ze względów finansowych (jej fortuna nie dorównywała fortunie męża), rozmach tych działań był jednak zdecydowanie mniejszy niż ich wspólne działania za życia Pawła Karola Sanguszki, czy też jego osobiste inicjatywy [Skarbski a, s. 153-55; Skrabski, s. 37-38; Rolska-Boruch, s. 163-164].
Nie bez znaczenia był też fakt, iż jeszcze za życia Pawła Karola stworzono świetnie funkcjonujące „zaplecze techniczne” – dwór i administrację – dzięki któremu można było prowadzić z rozmachem artystyczne i fundacyjne działania [Skrabski b, s. 147-152]. Podstawowy zespół liczyć miał ok. 120 osób, do tego dochodziły osoby zatrudniane czasowo i do konkretnych zadań, liczni urzędnicy, wojskowi, kupcy, plenipotenci i rzemieślnicy powiązani z dworem. To ten zespół ludzi sprawiał, że plany małżeństwa Sanguszków mogły być realizowane, a w następnych latach kontynuowane.
Do 1750 roku, kiedy to w wieku 32 lat została wdową, Barbara Sanguszko pozostawała w cieniu męża, ale wdowieństwo stało się dla niej swego rodzaju granicą dojrzałości. Jako wdowa cieszyła się swobodą nieznaną mężatkom, lata małżeństwa ukształtowały ją też ostatecznie jako kobietę [Jakuboszczak, s. 65]. Pozwoliło to Barbarze kontynuować towarzyską, artystyczną i fundacyjną aktywność z równym, a może nawet większym zapałem niż przed śmiercią męża, co miało ogromny wpływ również na wygląd i kondycję lubartowskiej rezydencji.
Po pierwszej fazie jej przebudowy podjętej jeszcze w latach trzydziestych i czterdziestych przez Pawła Karola, ok. połowy lat pięćdziesiątych prace ruszyły znowu pełną parą. Podjęła je Barbara i pod jej okiem trwały aż do ostatecznego podziału schedy po Pawle Karolu (1774). Lubartów przypadł wtedy Józefowi Paulinowi, ukochanemu synowi Pawła Karola i Barbary, który kontynuował rozpoczęte już prace. Najbardziej intensywne rozpoczęły się ok. 1755-1757 i trwały do ok. 1782 r. Najpierw pod okiem dworskich plenipotentów Wojciecha Kwiatkowskiego i J. Fatera, a później już pod nadzorem Jakuba Fontany, który dość długo opierał się zaproszeniu do Lubartowa zasłaniając się prowadzonymi mniej więcej w tym samym czasie pracami w Radzyniu Podlaskim dla Eugeniusza i Marianny Potockich [Skrabski b, s. 158-160].
W 1762 roku Jakub Fontana pobrał już za swoją pracę wynagrodzenie roczne w wysokości 2700 zł i przez następnych kilka lat nadzorował prace zarówno przy samej rezydencji, jak i w ogrodach, które również przeszły pod jego nadzorem generalną rewitalizację. Korpus główny pałacu nie uległ zasadniczej zmianie, natomiast dokonano istotnych zmian w jego wnętrzu. Położno nowe stropy (w nowatorski sposób – bez trzciny), malowano i złocono ściany, wymieniano okna, przerabiano buduar, gabinet, salon, salę balową i łazienki, pojawił się nowy dach, przebudowano kaplicę, na zewnątrz wstawiono nowe sztukaterie, nałożono pilastry i powiększono herby i rzeźby we frontowym tympanonie. [Skrabski a, s. 159-160]. Przebudowano gruntownie również klatkę schodową, którą zdobiły posągi Atlasów wykonane przez Jana Bocheńskiego w 1775 r. Lubartowska klatka schodowa uchodziła obok białostockiej i radzyńskiej za najpiękniejszą w Rzeczypospolitej [Dziubecki, s. 89]. Zmiany objęły też m.in. nowe sztukaterie w sali balowej, bibliotekę w południowym alkierzu od strony ogrodu, boczne łazienki, salę teatralną i bilardową. Inwentarz z 1775 r. opisuje pałac jako budowlę trzykondygnacyjną, z imponującą bramą prowadzącą na dziedziniec otoczony z dwóch stron oficynami, front pałacu bogato zdobiły sztukaterie, alkierze od strony ogrodu wykończone były dachami na kształt kopuł [Rolska-Boruch, s. 169-170; Czapska, s. 81-87]. Wspaniała była również znajdującą się w pałacu biblioteka. Inwentarz sporządzony przez bibliotekarza Mariana Kadłubińskiego w 1775 r. świadczy o bogactwie i znaczeniu zbioru rękopisów, druków i inkunabułów, których losy pozostają dziś nieznane [Marcinek, s. 495-496]
Również stara oranżeria pod koniec wieku została przebudowana w klasycystycznym stylu, prace modernizacyjne objęły również ogród [opis: Rolska Boruch, s.169-172]. W 1801 r. sumariusz drzew różnych krzewów, drzew i kwiatów mówił o tym, że w oranżerii mamy m.in. 73 drzewa pomarańczowe, 163 cytrynowe, 2 kawowe, 35 granatów, oleandrów 24, drzew figowych 24, w ogrodzie: 24 brzoskwinie, 24 morele, 26 wiśni, 124 kasztany, 90 grusz, ponadto 21 sztuk geranium, pięć odmian róż, lewkonie i fiołki [Rolska-Boruch, s. 171-172].
Wg Józefa Skrabskiego do remontu lubartowskiej rezydencji Barbara miała szczególnie emocjonalny stosunek, być może dlatego, ze stanowiła ważną część jej rodzinnego życia przed śmiercią męża. Była wymagająca i angażowała się osobiście w prace architektoniczne i artystyczne, oczekiwała długich i wyczerpujących raportów o każdym z etapów prac, na marginesie których robiła bardzo szczegółowe notatki i uwagi, na ogół uwzględniane, jak w wypadku doboru koloru boazerii czy wystroju sal. Jak pisał Jakub Fontana, nie wstydząc się pochlebstw: życzyłbym sobie być tak doskonałego gustu jak Waszej Książęcej Mości i Dobrodziejki mojej [Skrabski, s. 54-55]
Lata świetności rezydencji nie trwały jednak długo. W 1781 r. zmarł Józef Paulin, dziesięć lat później Barbara, kilka lat trwały sprawy spadkowe, aż ostatecznie w 1796 r. pełnoprawnym właścicielem Lubartowa stał się Janusz Modest (1749-1806), najmłodsze z dzieci Pawła Karola i Barbary. Nowy właściciel zaplątany od 1791 r. (po śmierci Barbary) w sprawy spadkowe po rodzicach i rodzeństwie oraz wielką politykę (był jednym z uczestników konfederacji targowickiej) zaniedbał rezydencję, która powoli podupadała [Rolska-Boruch, s. 165; Czeppe, s. 492-494]. Przełom XVIII i XIX wieku dla wielu wspaniałych rezydencji magnackich nie był łaskawy, kwestie polityczne i finansowe odbijały się na ich losach, nie oszczędziły również Lubartowa. Choć do 1839 r. pozostawał w rękach Sanguszków, to nie miał szczęścia do właścicieli, nie pełnił też już roli jednej z głównych siedzib wielkiego rodu.
Ostatnia właścicielka z rodu Sanguszków, w której rękach pozostawał pałac w l. 1823-1839 Klementyna 1ovoto Ostrowska, 2ovoto Małachowska nie zapisała się szczególnie chlubnie w dziejach rezydencji. Jej działania renowatorskie zaburzyły architekturę rezydencji, zarządziła wyburzenie starej bramy, przymierzała się do wycięcia starej alei lipowej prowadzącej w stronę Kamionki, ogród przekształcono w park krajobrazowy w angielskim stylu, wnętrzem pałacu zajął się Adolf Schuch. Jak pisał pierwszy lubartowski regionalista Gracjana Wereżyński (1828-1902) cytowany przez Irenę Rolską-Boruch: gwałtem i przemocą poobdzierali ściany z tapet drewnianych rzeźbionych i złoconych, powyrywali odrzwia i futryny od okien(…). Wyrwali kosztowne kominki murowane. Poniszczyli kosztowne piece porcelanowo-kaflowe i posadzki, a miejsce tego wszystkiego malarze potynkowali ściany [Rolska-Boruch, s. 165]. Choć wybuch powstania listopadowego przerwał te działania, pałac na zawsze zmienił swój wygląd z okresu świetności, nadszarpnięty już i tak na przełomie wieków, kiedy wyraźnie dawał odczuć się brak prawdziwego, zaangażowanego gospodarza.
Sytuacja ta trwała aż do drugiej połowy XX w., a okres ten naznaczony był ciągłymi zmianami właścicieli (w l. 1843-1858 mieścił się w nim szpital wojskowy, właścicielami byli też m.in. Bank Polski w XIX jeszcze wieku, czy Zgromadzenie Zakonne braci Kresowych już w dwudziestoleciu międzywojennym),
Sygnatura: 2-8430, autor: Gustaw
Andraschko https://audiovis.nac.gov.pl/obraz/20133/c9e4f13bc70a4ba320c56b719f5e8e07/ [dostęp: 24 XI 2025]
a do tego w 1933 pożar bardzo poważnie zniszczył pałac, jego dach i wnętrza. Dwa lata później pałac został wykupiony przez Zarząd Miejski Lubartowa, ale dopiero po zakończeniu II wojny światowej, w latach 1950-1970 wg projektu Tadeusza Witkowskiego przeszedł gruntowny remont i od tej pory staje się siedzibą różnych urzędów i instytucji. W tej chwili swoją siedzibę ma tam Starostwo Powiatowe.
W tym samym czasie zmienił się również ogród, który przekształcono w park krajobrazowy w stylu angielskim najpierw pod okiem Franciszka Wichrowskiego ok. 1830 r., a pod koniec wieku pod kierunkiem Franciszka Szaniora. Jednym z pozostałych do dziś elementów tej zmiany jest staw znajdujący się na końcu osi założenia. Dziś (od 1935 r.) jest parkiem miejskim, a w trakcie renowacji pałacu nie tylko zrewitalizowano całkowicie niemal zniszczony ogród, ale i przywrócono również częściowo pierwotne, barokowe założenia ogrodu francuskiego, a prace prowadzono wg projektu prof. Gerarda Ciołka [Czapska, s. 87; https://zabytek.pl/pl/obiekty/lubartow-zespol-palacowy ]
Choć ze względu na burzliwe dzieje w XIX i XX w., pożar, zaniedbania, liczne przebudowy niewiele można powiedzieć o tym, jaki był lubartowski pałac w okresie swojej świetności, to dziś, po remontach i częściowej rekonstrukcji nadal robi wrażenie. Dwupiętrowa budowla na planie prostokąta, licząca nieco ponad 50 m długości i ok. 25 m szerokości od strony ogrodu ma dwa narożne alkierze, od frontu zaś kolumnowy portyk, nad którym znajduje się piękny fronton. Zadbany park dookoła otacza pałac w miejscu dawnych ogrodów. Nie ma już majestatycznej bramy, sam pałac znajduje się dziś w centrum miasta, a nie obok niego, dawny dziedziniec częściowo przekształcono w nawiązujące do stylu francuskiego tereny zielone, ale ciągle można poczuć echa dawnej świetności z czasów Barbary i Pawła Karola Sanguszków.
Zabytki i obiekty przyrodnicze
Kościół św. Anny
Wzniesiony w latach 1733-1778, w miejscu poprzednich drewnianych świątyń. Projekt opracował architekt Paweł Antoni Fontana, być może pod kierunkiem architekta Tomasza Rezlera, z fundacji Pawła Karola Sanguszki, marszałka wielkiego litewskiego. Kościół został konsekrowany w 1738 r. W 1792 uległ pożarowi, ale szybko został odnowiony. W latach 1860-1871 przeprowadzono gruntowną restaurację z zewnątrz a w latach 1873-1877 wnętrza kościoła. W 1880 przeprowadzono remont więźby dachowej. Kolejne prace remontowe przeprowadzono w latach 1967-1970 na zewnątrz a w 1974 wnętrza. Świątynia jest orientowana, późnobarokowa, typu centralno-podłużnego. Złożony z korpusu na rzucie wydłużonego, zbliżonego do elipsy ośmioboku, ściętego od wschodu, z dwuwieżową fasadą od zachodu oraz z części prezbiterialnej. Trzon korpusu to wyniosła trzyprzęsłowa nawa o szerszym przęśle środkowym, otoczona obejściem utworzonym z prostokątnych, odcinkowo zamkniętych ramion na osi poprzecznej (kaplice transeptowe) i prostokątnego od zachodu (mieszczącego przedsionek i nad nim chór muzyczny) oraz czterech niższych, kwadratowych kaplic na osiach przekątnych. Kaplice połączone zostały między sobą i z przedsionkami klinowatymi przejściami. Dwie kwadratowe wieże ujmujące przedsionek wysunięto ryzalitowo z bocznych elewacji korpusu (w wieży północnej klatka schodowa, w południowej schowek). Prezbiterium stanowi wydłużone ramię wschodnie, prostokątne, zakończone wydzieloną wewnątrz, trójbocznie zamkniętą apsydą ołtarzową. Po bokach prezbiterium prostokątne piętrowe pomieszczenia, równej z nimi długości, mieszczące na piętrze loże, na parterze, od północy prostokątną zakrystię z przedsionkiem, a od południa kaplicę z analogicznym przedsionkiem i schody na loże w części wschodniej. Przejście z loży południowej na północną po drewnianym pomoście za ołtarzem głównym. Nawa otwarta do obejścia trzema parami półkoliście zamkniętych arkad filarowych, z których środkowe wyższe i szersze, analogiczne do arkady tęczy i chóru muzycznego. Chór na emporze ponad przedsionkiem wsparty na szerokiej arkadzie o łuku koszowym. Ściany nawy rozczłonkowane zdwojonymi pilastrami kompozytowymi w wielkim porządku, lekko wklęsłymi bądź w narożach przy tęczy i chórze załamanymi; ponad nimi szerokie, płaskie, przełamujące się belkowanie, na osiach ramion zredukowane do gzymsu kostkowego lekko wygiętego nad arkadami. Gurty arkad spływające na pilastry z odcinkami belkowania, kaplic transeptowych o stylizowanych kapitelach regencyjnych, kaplic skrajnych o kapitelach jońskich. Po tęczą i w ściętych narożach prezbiterium pilastry o stylizowanych głowicach regencyjnych dźwigające odcinki belkowania z wydatnym gzymsem. W bocznych ścianach kaplic, ujętych półpilastrami, niskie przejścia arkadowe o łuku półkolistym, ponad nimi przeźrocza zamknięte łukiem półkolistnym nadwieszonym, ponad którymi w kaplicach transeptowych przeciągnięty gzyms belkowania. Archiwolty arkad profilowane, nad przeświatami od strony kaplic transeptowych stiukowe kartusze ujęte w liście palmowe. Sklepienia: w przęśle środkowym nawy, w kaplicach transeptowych, w przejściach i prześwitach między kaplicami kolebkowe; w przęsłach skrajnych nawy półkolebkowe z lunetami na wydatnych gurtach; w kaplicach skrajnych kolebkowo-krzyżowe; w prezbiterium elipsoidalna kopuła na podentywach; nad absydą ołtarzową sklepienie kolebkowe; w zakrystii, kaplicy i lożach kolebkowe z lunetami o zanikających szwach, w przedsionkach kolebkowe. W nawie przy filarach wysokie, półkoliście wysunięte ogzymsowane cokoły dekorowane stiukowymi muszlami z podwieszonymi chustami; na cokołach sześć wielkich późnobarokowych posągów Ojców Kościoła: Augustyn, Grzegorz Wielki, Ambroży, Jan Chryzostom, Hieronim. W ścianach bocznych prezbiterium po dwa portale prostokątne, zwieńczone falistymi przyczółkami ze stiukową dekoracją regencyjną; ponad nimi we wnękach ujętych pilastrami ni opilastrowaną półkoliście arkadą z kartuszem w kluczu prostokątne otwory lóż. Fasada trójdzielna, dwuwieżowa, jednokondygnacyjna, o lekko zryzalitowanej części środkowej, nad którą wysoki szczyt, nie łączący się z wieżami. Na osi portal późnobarokowy z 1738 r. z czarnego marmuru, prostokątny, profilowany, ujęty kolumnami na tle półpilastrów, podtrzymujących belkowanie; w przerwanym wolutowym przyczółku ozdobny kartusz z inskrypcją fundacyjną. Szczyt o dwóch rozdzielonych gzymsem kondygnacjach rozczłonkowanych zdwojonymi pilastrami z płytkimi wnękami, zakończony trójkątnym, rozerwanym, silnie ogzymsowanym frontonem, W jednej z płycizn płaskorzeźba św. Anny Samotrzeć. Wieże o trzech kondygnacjach, dolne wypukłych z pilastrami a środkowe wklęsłych z kolumnami jońskimi na narożach i pilastrami po bokach oraz wysokim cokołem. W kondygnacjach dolnych nisze konchowe z rzeźbami śś. Piotra i Pawła od frontu. Ściany nawy głównej rozczłonkowane pilastrami jońskimi z dekoracją regencyjną, poddtr5zymującymi belkowanie z fryzem konsolkowym i wydatnym gzymsem. W prezbiterium na osi ryzalitu w płytkiej wnęce zamkniętej łukiem półkolistym krucyfiks barokowy z w. XVIII. Dach nad nawą sześciopołaciowy kryty dachówką; nad prezbiterium i kaplicami transeptowymi dwuspadowe, nad pozostałymi kaplicami i lożami pulpitowe kryte blachą. W prezbiterium polichromia późnobarokowa z ok. poł. XVIII w, iluzjonistyczna, kilkukrotnie restaurowana i przemalowywana, odnawiana w latach 1963-4 przez mal. Eugeniusza Czuhorskiego z Krakowa. W kopule Trójca Św. W otoczeniu chórów anielskich, na pendentywach postacie czterech ewangelistów, na ścianach iluzjonistyczne motywy architektoniczne. Ołtarz główny z ok. 1738 r. bogato zdobiony z licznymi figurami. W polu środkowym obraz św. Anny Samotrzeć z 1694 r. W kościele inne obrazy z XVII i XVIII w. przedstawiające świętych oraz portrety reprezentantów rodziny Sanguszków. Przed ołtarzem głównym ambona i przyścienna chrzcielnica z ok. 1738 r. W kościele nagrobek Pawła Karola i Barbary z Duninów oraz ich syna Józefa Sanguszków, klasycystyczny z 1793 r. z czarnego marmuru oraz liczne epitafia. Ornaty z XVII-XIX w. Przy kościele ogrodzenie z XVIII w. wraz z bramą trójdzielną na osi kościoła z opilastrowanymi, boniowanymi filarami i trzema przejściami. W narożach wschodnich muru dwie czworoboczne kapliczki. [KZSP, t. VIII, z. 11, 24-32].
W południowo-zachodnim narożu dzwonnica późnobarokowa z ok. poł. XVIII w. czworoboczna, wysoka, dwukondygnacyjna, z parawanowo poszerzoną fasadą kryjącą po bokach parterowe składziki; w przyziemiu części środkowej kaplica. Naroża ujęte pilastrami, zdwojonymi w części środkowej, dźwigającymi profilowane gzymsy. Część środkowa zwieńczona od frontu i tyłu szczytami ujętymi w wygięte pilasterki z ogzymsowanymi frontonami. Całość zwieńczona dachem dwuspadowym nad środkową częścią, kryty dachówką. W podłużnych otworach zawieszone dzwony: mniejszy z 1774 fundacji proboszcza Pawła Zielonkowskiego, odlany przez KAROLA Gotfrieda, z plakietkami Ukrzyżowania i św. Piotra; 2. Większy przelany. W kaplicy mensa sarkofagowa pokryta ornamentem regencyjnym zapewne ok. poł. W. XVIII; nad nią obraz św. Rodziny z Bogiem Ojcem i Duchem Św. W szerokich ramach z tegoż czasu. Obrazy Matki Boskiej Częstochowskiej i Matki Boskiej Różańcowej z XIX w. [KZSP, t. VIII, z. 11, 32].
Plebania – wzniesiona ok. połowy XVIII w. wielokrotnie odnawiana. Murowana z cegły, otynkowana. Wzniesiona na planie prostokąta z wydatnymi narożnymi ryzalitami od tyłu. Dwukondygnacyjna, od frontu na skutek podwyższenia terenu dolna kondygnacja częściowo przysłonięta. Układ wnętrza w dwu traktach rozdzielonych korytarzem, na górnej kondygnacji z sienią pośrodku traktu frontowego. Wewnątrz dolnej kondygnacji sklepienie kolebkowe z lunetami, na górnej sufity. Elewacja frontowa dziewięcioosiowa o podziałach płycinowych, na osi ganek o dwu kolumnach dźwigających daszek z półkolistym ogzymsowanym szczytem. Otwory okienne prostokątne, w górnej kondygnacji zamknięte odcinkowo i ujęte w opaski. Dach dwuspadowy, kryty dachówką, z niewielkimi świetlikami. [KZSP, t. VIII, z. 11, 32].
Kościół i klasztor kapucynów – wzniesiony przed 1737-1741 przez architekta Pawła Antoniego Fontanę, z fundacji Pawła Karola Sanguszki, marszałka wielkiego litewskiego i Mikołaja Krzynieckiego, skarbnika trembowelskiego. Po kasacie klasztoru w 1867 r. znalazł się w rękach księży świeckich a sam klasztor częściowo został przeznaczony na cele administracji państwowej. Przywrócony kapucynom w 1938 r. Sam kościół p.w. św. Wawrzyńca zabudowany w stylu barokowym do 1741 r. w 1751 konsekrowany. Korpus zbudowany na rzucie zbliżonym do kwadratu, dwuprzęsłowy o szerokiej nawie z parami niższych kaplic po bokach, poprzedzonych od frontu kruchtami. Prezbiterium nieco węższe, równej wysokości z nawą, jednoprzęsłowe z prostokątnymi pomieszczeniami po bokach, tworzącymi wspólny ciąg z kaplicami, nad nimi loże. Pod kościołem krypty. Sklepienia kolebkowo-krzyżowe, w nawie na parach gurtów, w pomieszczeniach przy prezbiterium kolebkowe z lunetami. Fasada trójosiowa, w części środkowej dwukondygnacyjna, wysunięta nieznacznym ryzalitem, wyższa druga kondygnacja ujęta spływami wspartymi na wysokich cokołach wieńczących części boczne, zwieńczona trójkątnym ogzymsowanym szczytem. Dolna kondygnacja o podziałach ramowo-lizenowych, górna ujęta parami zdwojonych pilastrów podtrzymujących belkowanie. Drzwi główne dwuskrzydłe, zapewne z XVIII w. dach nad nawą i prezbiterium wspólny dwuspadowy, nad kaplicami pulpitowe kryte dachówką. Wyposażanie wnętrza późnobarokowe, ołtarz główny i boczne ujęte kolumnami z obrazami Szymona Czechowicza. W kościele obrazy z XVIII. Barokowe wyposażenie zakrystii oraz naczynia liturgiczne z tego okresu. Sam klasztor budowany wraz z kościołem. Główny budynek przyległy od południa do kościoła i nieznacznie cofnięty w stosunku do jego fasady. Zbudowany na rzucie czworoboku o trzech częściowo podpiwniczonych skrzydłach. W środku kwadratowy wirydarz. Przy narożach południowych wydatnie wysunięte kwadratowe pawilony. W skrzydle północnym kaplica dostępna od kościoła, w części zachodniej chór zakonny. Wnętrza częściowo przekształcone w XIX i XX w. dachy założenia dwuspadowe tylko nad pawilonami czteropołaciowe. Wyposażenie głównie XVIII wieczne. Całość założenia otoczona murem ceglanym, otynkowanym. Na osi kościoła kapliczka czworoboczna z rzeźbą św. Jana Nepomucena z 2. poł. XIX w. [KZSP, t. VIII, z. 11, 32-37].
Kaplica cmentarna klasycystyczna wzniesiona w 1840 r. z cegły, otynkowana. Nawa prostokątna, prezbiterium węższe i niższe, wydłużone, zamknięte trójbocznie. Ściany wnętrza rozczłonkowane parami pilastrów, pod sufitem profilowany gzyms z ząbkowaniem. Pomiędzy nawą a prezbiterium łuk tęczowy. Elewacja frontowatrójosiowa, jednokondygnacyjna o dwustrefowych podziałach ramowo-lizenowych, zwieńczona trójkątnym szczytem zwieńczonym parawanową murowana sygnaturką i po bokach klasycystycznymi wazonami. Nad wejściem figury św. Pawła i św. Jana Nepomucena. Dach dwuspadowy, kryty blachą. We wnętrzu ołtarz główny i dwa boczne współczesne kaplicy, murowane. W ołtarzy głównym obraz matki Boskiej Bolesnej. W prawym krucyfiks z 2 poł. XVIII w. a w lewym obraz św. Rozalii. W kaplicy epitafium Kacpra Janiszewskiego (zm. 1856), z czerwonego marmuru. [KZSP, t. VIII, z. 11, 37-38].
W mieście znaleźć można też bardziej okazałe budowle określane jako dworki podmiejskie. Jeden z nich znajduje się przy ul. Kościuszki. Wzniesiony w 1. poł. wieku XIX, rozbudowany w 1931. Drewniany konstrukcji zrębowej, otynkowany, prostokątny, parterowy z mieszalnym poddaszem. Dwutraktowy, na osi sień przelotowa . od frontu portyk czterokolumnowy, podtrzymujący balkon okazalej wystawki, rozbudowanej o drugą analogiczną w 1931 r. z boku mniejsza wystawka, zapewne wczesniejsza. Drzwi dwuskrzydłowe, klepkowe, ćwiekowane. Tablica pamiątkowa poświęcona pisarzowi Klemensowi Junoszy Szaniawskiemu (1849-1898), który miał spędzić w nim dzieciństwo. Budynek przykryty dachem naczółkowym z okapem, kryty blachą. [KZSP, t. VIII, z. 11, 42].
Kolejny wzniesiony w 1. Poł. Wieku XIX, być może na wcześniejszym zrębie (może nawet XVII w.) jest obecnie remontowaną siedzibą Muzeum Regionalnego w Lubartowie. Murowany z cegły otynkowany. Na rzucie wydłużonego prostokąta, z późniejszą przybudówką od północy. Parterowy, dwutraktowy. Wewnątrz sufity, elewacja frontowa siedmioosiowa, niegdyś z wgłębnym trójosiowym portykiem kolumnowym pośrodku, obecnie częściowo zamurowanym. Dach czterospadowy kryty blachą. [KZSP, t. VIII, z. 11, 42].
Pozostałości po starym i nowym cmentarzu żydowskim
Ważne wydarzenia Zabytki
Kościół św. Anny
Wzniesiony w latach 1733-1778, w miejscu poprzednich drewnianych świątyń. Projekt opracował architekt Paweł Antoni Fontana, być może pod kierunkiem architekta Tomasza Rezlera, z fundacji Pawła Karola Sanguszki, marszałka wielkiego litewskiego. Kościół został konsekrowany w 1738 r. W 1792 uległ pożarowi, ale szybko został odnowiony. W latach 1860-1871 przeprowadzono gruntowną restaurację z zewnątrz a w latach 1873-1877 wnętrza kościoła. W 1880 przeprowadzono remont więźby dachowej. Kolejne prace remontowe przeprowadzono w latach 1967-1970 na zewnątrz a w 1974 wnętrza. Świątynia jest orientowana, późnobarokowa, typu centralno-podłużnego. Złożony z korpusu na rzucie wydłużonego, zbliżonego do elipsy ośmioboku, ściętego od wschodu, z dwuwieżową fasadą od zachodu oraz z części prezbiterialnej. Trzon korpusu to wyniosła trzyprzęsłowa nawa o szerszym przęśle środkowym, otoczona obejściem utworzonym z prostokątnych, odcinkowo zamkniętych ramion na osi poprzecznej (kaplice transeptowe) i prostokątnego od zachodu (mieszczącego przedsionek i nad nim chór muzyczny) oraz czterech niższych, kwadratowych kaplic na osiach przekątnych. Kaplice połączone zostały między sobą i z przedsionkami klinowatymi przejściami. Dwie kwadratowe wieże ujmujące przedsionek wysunięto ryzalitowo z bocznych elewacji korpusu (w wieży północnej klatka schodowa, w południowej schowek). Prezbiterium stanowi wydłużone ramię wschodnie, prostokątne, zakończone wydzieloną wewnątrz, trójbocznie zamkniętą apsydą ołtarzową. Po bokach prezbiterium prostokątne piętrowe pomieszczenia, równej z nimi długości, mieszczące na piętrze loże, na parterze, od północy prostokątną zakrystię z przedsionkiem, a od południa kaplicę z analogicznym przedsionkiem i schody na loże w części wschodniej. Przejście z loży południowej na północną po drewnianym pomoście za ołtarzem głównym. Nawa otwarta do obejścia trzema parami półkoliście zamkniętych arkad filarowych, z których środkowe wyższe i szersze, analogiczne do arkady tęczy i chóru muzycznego. Chór na emporze ponad przedsionkiem wsparty na szerokiej arkadzie o łuku koszowym. Ściany nawy rozczłonkowane zdwojonymi pilastrami kompozytowymi w wielkim porządku, lekko wklęsłymi bądź w narożach przy tęczy i chórze załamanymi; ponad nimi szerokie, płaskie, przełamujące się belkowanie, na osiach ramion zredukowane do gzymsu kostkowego lekko wygiętego nad arkadami. Gurty arkad spływające na pilastry z odcinkami belkowania, kaplic transeptowych o stylizowanych kapitelach regencyjnych, kaplic skrajnych o kapitelach jońskich. Po tęczą i w ściętych narożach prezbiterium pilastry o stylizowanych głowicach regencyjnych dźwigające odcinki belkowania z wydatnym gzymsem. W bocznych ścianach kaplic, ujętych półpilastrami, niskie przejścia arkadowe o łuku półkolistym, ponad nimi przeźrocza zamknięte łukiem półkolistnym nadwieszonym, ponad którymi w kaplicach transeptowych przeciągnięty gzyms belkowania. Archiwolty arkad profilowane, nad przeświatami od strony kaplic transeptowych stiukowe kartusze ujęte w liście palmowe. Sklepienia: w przęśle środkowym nawy, w kaplicach transeptowych, w przejściach i prześwitach między kaplicami kolebkowe; w przęsłach skrajnych nawy półkolebkowe z lunetami na wydatnych gurtach; w kaplicach skrajnych kolebkowo-krzyżowe; w prezbiterium elipsoidalna kopuła na podentywach; nad absydą ołtarzową sklepienie kolebkowe; w zakrystii, kaplicy i lożach kolebkowe z lunetami o zanikających szwach, w przedsionkach kolebkowe. W nawie przy filarach wysokie, półkoliście wysunięte ogzymsowane cokoły dekorowane stiukowymi muszlami z podwieszonymi chustami; na cokołach sześć wielkich późnobarokowych posągów Ojców Kościoła: Augustyn, Grzegorz Wielki, Ambroży, Jan Chryzostom, Hieronim. W ścianach bocznych prezbiterium po dwa portale prostokątne, zwieńczone falistymi przyczółkami ze stiukową dekoracją regencyjną; ponad nimi we wnękach ujętych pilastrami ni opilastrowaną półkoliście arkadą z kartuszem w kluczu prostokątne otwory lóż. Fasada trójdzielna, dwuwieżowa, jednokondygnacyjna, o lekko zryzalitowanej części środkowej, nad którą wysoki szczyt, nie łączący się z wieżami. Na osi portal późnobarokowy z 1738 r. z czarnego marmuru, prostokątny, profilowany, ujęty kolumnami na tle półpilastrów, podtrzymujących belkowanie; w przerwanym wolutowym przyczółku ozdobny kartusz z inskrypcją fundacyjną. Szczyt o dwóch rozdzielonych gzymsem kondygnacjach rozczłonkowanych zdwojonymi pilastrami z płytkimi wnękami, zakończony trójkątnym, rozerwanym, silnie ogzymsowanym frontonem, W jednej z płycizn płaskorzeźba św. Anny Samotrzeć. Wieże o trzech kondygnacjach, dolne wypukłych z pilastrami a środkowe wklęsłych z kolumnami jońskimi na narożach i pilastrami po bokach oraz wysokim cokołem. W kondygnacjach dolnych nisze konchowe z rzeźbami śś. Piotra i Pawła od frontu. Ściany nawy głównej rozczłonkowane pilastrami jońskimi z dekoracją regencyjną, poddtr5zymującymi belkowanie z fryzem konsolkowym i wydatnym gzymsem. W prezbiterium na osi ryzalitu w płytkiej wnęce zamkniętej łukiem półkolistym krucyfiks barokowy z w. XVIII. Dach nad nawą sześciopołaciowy kryty dachówką; nad prezbiterium i kaplicami transeptowymi dwuspadowe, nad pozostałymi kaplicami i lożami pulpitowe kryte blachą. W prezbiterium polichromia późnobarokowa z ok. poł. XVIII w, iluzjonistyczna, kilkukrotnie restaurowana i przemalowywana, odnawiana w latach 1963-4 przez mal. Eugeniusza Czuhorskiego z Krakowa. W kopule Trójca Św. W otoczeniu chórów anielskich, na pendentywach postacie czterech ewangelistów, na ścianach iluzjonistyczne motywy architektoniczne. Ołtarz główny z ok. 1738 r. bogato zdobiony z licznymi figurami. W polu środkowym obraz św. Anny Samotrzeć z 1694 r. W kościele inne obrazy z XVII i XVIII w. przedstawiające świętych oraz portrety reprezentantów rodziny Sanguszków. Przed ołtarzem głównym ambona i przyścienna chrzcielnica z ok. 1738 r. W kościele nagrobek Pawła Karola i Barbary z Duninów oraz ich syna Józefa Sanguszków, klasycystyczny z 1793 r. z czarnego marmuru oraz liczne epitafia. Ornaty z XVII-XIX w. Przy kościele ogrodzenie z XVIII w. wraz z bramą trójdzielną na osi kościoła z opilastrowanymi, boniowanymi filarami i trzema przejściami. W narożach wschodnich muru dwie czworoboczne kapliczki. [KZSP, t. VIII, z. 11, 24-32].
W południowo-zachodnim narożu dzwonnica późnobarokowa z ok. poł. XVIII w. czworoboczna, wysoka, dwukondygnacyjna, z parawanowo poszerzoną fasadą kryjącą po bokach parterowe składziki; w przyziemiu części środkowej kaplica. Naroża ujęte pilastrami, zdwojonymi w części środkowej, dźwigającymi profilowane gzymsy. Część środkowa zwieńczona od frontu i tyłu szczytami ujętymi w wygięte pilasterki z ogzymsowanymi frontonami. Całość zwieńczona dachem dwuspadowym nad środkową częścią, kryty dachówką. W podłużnych otworach zawieszone dzwony: mniejszy z 1774 fundacji proboszcza Pawła Zielonkowskiego, odlany przez KAROLA Gotfrieda, z plakietkami Ukrzyżowania i św. Piotra; 2. Większy przelany. W kaplicy mensa sarkofagowa pokryta ornamentem regencyjnym zapewne ok. poł. W. XVIII; nad nią obraz św. Rodziny z Bogiem Ojcem i Duchem Św. W szerokich ramach z tegoż czasu. Obrazy Matki Boskiej Częstochowskiej i Matki Boskiej Różańcowej z XIX w. [KZSP, t. VIII, z. 11, 32].
Ważne wydarzenia
– 29 V 1543 r. wystawienie przywileju lokacyjnego na założenie miasta Lewartowa przez króla Zygmunta Starego.
– 30 VIII 1543 r. wystawienie dokumentu lokacyjnego fundatora, czyli Piotra Firleja.
– zniszczenia wojenne w połowie XVII w. która miały objąć ok. 50 % zabudowy miejskiej, wraz z tutejszą świątynią
– pożar miasta w czerwcu 1649 r.
– 1653 – klęska nieurodzaju i epidemia
– zniszczenia miasta i jego ograbienie przez wojska szwedzkie wiosną 1656 r.
– zniszczenie miasta w kwietniu lub maju 1657 r. przez wojska siedmiogrodzkie (spłonął wówczas kościół)
– 8 kwietnia 1689 r. kolejny pożar drewnianego kościoła
– kolejne zniszczenia miast i dworu na początku XVIII w. – zwłaszcza przez wojska szwedzkie
– 11 IV 1704 r. pożar w mieście wywołany przez żołnierzy stolnika podolskiego Aleksandra Sołtyka, którzy stacjonowali wówczas w Lewartowie łupiąc mieszczan
– epidemia „morowego powietrza”, która nawiedziła tą okolicę kilkakrotnie od końca 1708 do końca 1711 r.
– deszczowy rok 1713 i susza w 1714 wywołały nieurodzaj i fale głodu.
– 22 XI 1744 zmiana nazwy miasta z Lewartowa na Lubartów
– 13 X 1791 r. pożar miasta, który zniszczył trzy większe części miasta: centrum miasta wokół Rynku, zabudowania żydowskie, okolice fary, zagrody za miastem i stajnie pańskie. Spaleniu uległo ok. 300 budynków (w tym 104 domy katolickie i 165 żydowskich)
– 1811 – pożar, który strawił połowę miejskiej zabudowy
– 10 V 1831 r. – pożar miasta podpalonego przez żołnierzy rosyjskich. Według Wereżyńskiego spaliły się wówczas wszystkie zabudowania oprócz: pałacu, obu kościołów, oberży i apteki oraz dwóch domostw – tzw. żółtego, położonego za kościołem, obok muru pałacowego i zabudowań stolarza Dylewskiego.
– 10 V 1838 pożar miasta wywołany bitwą polsko-rosyjską stoczoną pod Lubartowem i samym mieście .
– 22 VI 1846 kolejny wielki pożar – spłonęło 85 domów i 25 stodół. W tym roku wybuchały jeszcze dwa mniejsze pożary.
– 1855 epidemia cholery
– w nocy z 22 na 23 I 1863 r. próba zajęcia Lubartowa przez powstańców i walki w mieście
– 2 IX 1939 r. pierwsze bombardowanie Lubartowa, głównie okolic dworca kolejowego.
– 15-16 IX 1939 r. kolejne naloty niemieckie na miasto
– 19 IX 1939 r. do Lubartowa wkroczyły oddziały niemieckie
– 23 XII 1939 roku w pobliżu betoniarni w Lubartowie Niemcy rozstrzelali w pierwszej masowej egzekucji 50 osób, aresztowanych wcześniej podczas akcji sił bezpieczeństwa w okolicach miasta.
– 22 VII 1944 r. miasto zostało wyzwolone samodzielnie przez polskie oddziały partyzanckie. Następnego dnia do miasta weszły oddziały radzieckie.
-27 VII 1944 r. ostatnie bombardowanie Lubartowa przez Niemców.
Małe ojczyzny – strefa regionalistów
Współczesność, strategie rozwoju
Punkt 1
Punkt 2
Punkt 3
Samorząd, organizacje
Kościoły i związki religijne
Życie kulturalne
Oświata i szkolnictwo
Sport
Wybitne postacie
Rodziny – pamiątki
Wspomnienia, albumy rodzinne
Gospodarka – firmy i przedsiębiorstwa
Walory turystyczne
Folklor
Miejsca pamięci