Wielki Łan (Nowiny)

Patrz hasło: Stary Brus.

W pierwszej połowie XIX w. w dobrach Wołoskowola istniały pola Wielki Chaszcz, czyli Wielki Łan oraz Nowiny Bruskie (?) [APL, CHKGK, sygn. 575]. Nazwa Wielki Łan pochodzi od słowa łanu, czyli pole o określonej wielkości. Z kolei Nowiny to ziemie uprawne powstałe po wykarczowanym lesie.

Nowiny powstały w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. leżały w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie chełmskim, potem w powiecie włodawskim województwa lubelskiego.

Gmina

Wieś Nowiny powstała w gminie dominialnej Wołoskowola [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Turno, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4], której siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono gromadę Nowiny, obejmującą też kolonię Czerniejów [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Wołoskowola [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. przeniesioną ją do gromady Stary Brus [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Stary Brus [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Uwaga: Wielki Łan (Nowiny) – to sołectwo nazywa się obecnie Wielki Łan, niedawno Wielki Łan – Nowiny, a kilkanaście lat temu były Nowiny. Nowiny były wsią, Wielki Łan kolonią innej wsi.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) Wielki Łan jest częścią składową wsi Wołoskowola. Istnieje też wieś Nowiny [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1864 r. we wsi Nowiny uwłaszczono następujące osoby: Blusz Francisk, Cabel Christofar, Cabel Michail, Drews Ludwik, Fechner Gotlip, Gerokbek Andriej, Jasker Wilgelm, Kelem Iwan, Kisler Gotlib, Knopor Gotlib, Knopor Gustaf, Kran Samuel, Kran Wilgelm, Lenc Christofor, Lik Ludwik, Lipke Martin, Marcinskij Iwan, Marcinskij Iwan, Nejman Michaił, Pyszke Iwan, Radams Martin, Szeming Christofor, Szmit Karl, Sztajnberg Iwan, Sztrosmajn Danniel, Wisockij Iwan, Wisockij Jakow [APL, ZTL, sygn. 3251].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w latach 1993 i 2004 odkryto 11 stanowisk o charakterze śladów osadniczych, w jednym przypadku obozowiska. Poza dominującym półsurowcem krzemiennym i fragmentami ceramiki nieokreślonymi chronologicznie, znalezioną na jednym stanowisku ceramikę naczyniową powiązano z wczesną epoką brązu (brak afiliacji kulturowej) [NID, AZP obszary 72-87 i 73-87]. 

Wieś Nowiny zaczęła powstawać w 1862 r. [https://lublin.luteranie.pl]. Formalnie powstała jednak w 1867 r. [APL OCH, HW, sygn. 2/686].

Do 1909 r. właścicielami Nowin i Wielkiego Łanu byli posiadacze dóbr Wołoskowola (patrz hasło: Wołoskowola). We wspomnianym roku Alfons Horoch sprzedał folwark Wołoskowola „Towarzystwu Racjonalnej Parcelacji Stanisław Plater-Zyberk, Stefan Bądzyński, Ludwik Bryndza-Nacki i spółka”, założonemu w celu ułatwienia nabywania ziemi przez chłopów wyznania rzymskokatolickiego [APL OCH, HW, sygn. 2/686]. Wielki Łan był zaś prawdopodobnie w latach 70. XIX w. podzielony na kolonie przekazane osadnikom w wieczystą dzierżawę. Te dokonało parcelacji majątku. Już wcześniej właścicielami ziemi w Nowinach po uwłaszczeniu zostali jej wieczyści dzierżawcy.

Do początku XX w. w Nowinach mieszkały wyłącznie osoby wyznanie ewangelicko-augsburskiego pochodzący z okolic Bydgoszczy. We wsi w latach 1870–1915 istniał kantorat i kaplica parafii ewangelicko-augsburskiej w Chełmie, a od 1925 r. w Cycowie.

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący we wsi związani z parafią rzymskokatolicką Trójcy Świętej w Sosnowicy pojawili się dopiero w okresie przed wybuchem pierwszej wojny światowej. W 1919 r. stali się oni wiernymi parafii rzymskokatolickiej w Brusie.

W okresie II Rzeczypospolitej (do 1947 r.) w Nowinach zamieszkiwali również niezbyt licznie prawosławni.

Dzieci z tej wsi chodziły do szkoły w Wołoskowoli [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13]. W okresie okupacji niemieckiej (1939–1944) w Nowinach funkcjonowała szkoła niemiecka [Wawryniuk, 2012b, s. 76].

W 1887 r. we wsi Nowiny zamieszkiwało 182 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 27 budynkach zamieszkiwało 135 osób. Deklarowali oni wyznanie rzymskokatolickie – 66, prawosławne – 4 i ewangelickie – 65 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 215 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkało 14 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców miejscowości na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W 1862 r. w Nowinach osadzono kolonistów, w tym niemieckich, na prawie dzierżawy wieczystej [Śladkowski, 1969, s. 268]. W 1864 r. uwłaszczono 28 gospodarzy, którzy otrzymali po ok. 11–15 mórg ziemi. Razem otrzymali oni w sumie 343 morgi. Chłopi nie uzyskali żadnych praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3251].

Cmentarz ewangelicki w Nowinach

Założony po 1862 r. przy drodze z Nowin do Wielkiego Łanu. Zamknięty w 1944 roku. Zdewastowany.

*** Podczas odwrotu armii rosyjskiej z Królestwa Polskiego w sierpniu 1915 r. wielu, przede wszystkim prawosławnych mieszkańców gminy Turno (w okresie okupacji niemieckiej nazwanej bezirk Hola) udało się na uchodźstwo w głąb państwa carów. Wycofujące się wojska rosyjskie 10–12 sierpnia spaliły całkowicie 7 i częściowo – 13 wsi w gminie. Wśród spalonych częściowo były Nowiny, zaś Wielki Łan został spalony w całości.

Patrz hasło: Stary Brus.

Patrz hasło: Stary Brus.

Patrz hasło: Stary Brus.