Stary Brus / Nowy Brus

Informacje na temat Gminy wiejska Stary Brus w powiecie włodawskim znalezione w Internecie (dostęp w dn. 2-4 grudnia 2025 r.)

Gmina Stary Brus nie należy do znanych i, co ważne, bogatych obszarów Lubelszczyzny. Przybyszom oferuje wspaniałe atrakcje i walory przyrodnicze, choć warto również pamiętać o ciekawej historii regionu (nie zawsze udokumentowanej trwałymi zabytkami, widocznymi i wielkimi śladami przeszłości). Stąd gmina szczyci się hasłem „Słońce, ryby i grzyby”… Warto ją promować, mając świadomość, że Internet nie przynosi nazbyt wiele informacji na temat gminy i wchodzących w jej skład sołectw. Jedno jest pewne, w proces popularyzowania wiedzy o Starym Brusie, wprzęgać należy wszelkie, nie tylko „gminne” siły, które czynią wysiłki idące w kierunku „identyfikacji” regionu, ale robią to wedle swoich sił i możliwości…Na temat kondycji podobnych gmin na tzw. „ścianie wschodniej” patrz artykuł E. Leszczyńskiej – Pieniak, „W czymś jesteśmy najlepsi.  „Miało nie być Polski A i B, a jest, jak widać” – uważa wójt Starego Brusa. Jak się żyje w najbiedniejszej gminie w kraju?”, „Tygodnik Powszechny” Nr 25/2021 https://www.tygodnikpowszechny.pl/w-czyms-jestesmy-najlepsi-168030

INFORMACJE OGÓLNE

Oficjalna strona Internetowa Gminy  otwiera się, pokazując czytelnikowi/odwiedzającemu gminne aktualia, najczęściej w postaci anonsów, zapowiedzi nadchodzących wydarzeń, inicjatyw i przedsięwzięć lub tekstów dokumentujących ich realizację. Mapa strony mieści na jej górnym poziomym pasku, na którym, począwszy od lewej strony, informacje na temat Starego Brusa i wchodzących w skład gminy sołectw uporządkowane są w następujący sposób: Aktualności   (zakładka niekiedy uszczegóławia informacje ze strony głównej), O gminie , Władze gminy , Urząd Gminy , Ośrodek Pomocy Społecznej , Kontakt, Inwestycje.

Z punktu widzenia osoby pragnącej szybko i efektywnie poznać gminę, najważniejsza jest zakładka O gminie, której podział wewnętrzny wygląda w następujący, merytorycznie podzielny sposób: Biuletyn Informacyjny (patrz poniżej w części AKTUALNOŚCI),  Raport o stanie gminy, Informacje  (informacje ogólnej natury, głównie geograficzno-klimatycznej), Historia  (znów jest to ogólna narracja zawarta w kilkunastu zdaniach), Dziedzictwo Kulturowe  (treści są tu bardziej rozbudowane, bogate w informacje i warte lektury – więcej patrz: ZABYTKI I ATRAKCJE TURYSTYCZNE), Przyroda (pokazuje walory przyrodnicze gminy), Turystyka (zawiera praktyczne informacje dla potencjalnego turysty – więcej patrz: ZABYTKI I ATRAKCJE TURYSTYCZNE).

Wart uwagi jest wymieniony wyżej zbiór Raportów o stanie gminy zawierający te dokumenty z okresu od 2018 do 2024 (dostępne w plikach pdf). Cierpliwi mogą przeglądać 102 strony oficjalnego portalu Gminy. Najstarszy wpis pochodzi z 2010 roku. W celu znalezienia konkretnych informacji można posłużyć się wyszukiwarką.

Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Stary Brus,  Lublin 2004  (plik pdf., ss. 168)

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY STARY BRUS, Stary Brus 2019  (plik pdf., ss. 57)

Plan odnowy miejscowości Stary Brus 2008-2015, Gmina Stary Brus 2010    (plik pdf., ss. 37)

Raport o stanie gminy Stary Brus za 2020, Stary Brus 2021   (plik pdf., ss. 46)

Raport o stanie gminy Stary Brus za 2022, Stary Brus 2023   (plik pdf., ss. 46)

Urząd Gminy Stary Brus  

Gmina Stary Brus  

Gmina Stary Brus w liczbach (dane Głównego Urzędu Statystycznego, plik pdf., ss.4)

GMINA WIEJSKA STARY BRUS  (dane GUS, plik pdf. ss.4)

Gmina Stary Brus – wizualizacja    (informacje dotyczące historii, kultury, turystyki)

Mapa gminy Stary Brus   patrz też

Wykaz sołectw Gminy Stary Brus  

Dębina (powiat włodawski)  

Dominiczyn  (Helenin to wieś wydzielona w wyniku niedawnego podziału Dominiczyna na dwa sołectwa)

Wieś Dominiczyn w liczbach

Dominiczyn, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 117.  

Hola (powiat włodawski)  

Szmokotówka (integralna część wsi Hola)

Wieś Hola w liczbach

Hola (1), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 95.

Kamień (powiat włodawski)  

Wieś Kamień w liczbach

Kołacze

Wieś Kołacze w liczbach

Kołacze, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 269.  

Kołacze, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 102.

Laski Bruskie  

Wieś Laski Bruskie w liczbach

Lubowierz   (Szelibudy, integralna część wsi Lubowierz)

Wieś Lubowierz w liczbach

Lubowież, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V: Kutowa Wola – Malczyce, Warszawa 1884, s. 450.  

Marianka

Wieś Marianka w liczbach

Nowiny (powiat włodawski)  (dawniej sołectwo Wielki Łan lub Wielki Łan – Nowiny)

Wieś Nowiny w liczbach  

Skorodnica (Podgórze jako integralna część wsi)

Wieś Skorodnica w liczbach  

Stary Brus  (części wsi to Mietułka oraz Wólka.  W 1973 roku w wyniku reformy administracyjnej i podziału dawnej gminy Wołoskowola na dwie części, Stary Brus stał się siedzibą gminy)

Wieś Stary Brus w liczbach

Bruss (1), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 391.

Nowy Brus   

Wieś Nowy Brus w liczbach

Bruss (1), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 391.

Wołoskowola  (części wsi, kolonie lub przysiółki to Piasek, Kułaków oraz Wielki Łan)  

Wieś Wołoskowola w liczbach

Wołoska Wola, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIII: Warmbrun – Worowo, Warszawa 1893, s. 895.  

Zamołodycze (część wsi to Pieńki  

Wieś Zamołodycze w liczbach

AKTUALNOŚCI (w bieżących informacjach dotyczących gminy dominują te związane atakami dronów lub manewrami wojskowymi …)

Biuletyn Informacyjny Gminy Stary Brus   (prezentuje wyniki i osiągnięcia samorządu z okresu 2018-2023, nie ma informacji o innych edycjach Biuletynu, stąd trudno przyznawać mu rolę lokalnego periodyku)

INFORMACYJNA AGENCJA SAMORZĄDOWA (informcje sporadyczne i nieregularne)

Super Tydzień Chełmski  (z tagiem „gmina Stary Brus” lub „Hola”, która częściej pojawia się w mediach elektronicznych)

Radio BONTON  (z tagiem „gmina Stary Brus”)

wlodawa.net  (z tagiem „gmina Stary Brus”)

nowytydzien.pl  (z tagiem „gmina Stary Brus”)

   (z tagiem „gmina Stary Brus”)

chelm.naszemiasto.pl    (z tagiem „gmina Stary Brus”)

kurierlubelski.pl   (z tagiem „gmina Stary Brus”)

dziennikwschodni.pl  (z tagiem „gmina Stary Brus”)

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE (fundacje i stowarzyszenia)

Towarzystwo Miłośników Skansenu Kultury Materialnej Chełmszczyzny i Podlasia w Holi  (od 2002 r.)

KGW „Gospodarne Dominiczanki” z Dominiczyna  

Koło Gospodyń Wiejskich w Domiczynie  

Koło Gospodyń Wiejskich w Holi     

Koło Gospodyń Wiejskich w Holi  

Koło Gospodyń Wiejskich „Brusowianki” w Starym Brusie na fb  

Koło Gospodyń Wiejskich „Włodarze Marianki” w Mariance na fb  

Ochotnicza Straż Pożarna  w Starym Brusie

Ochotnicza Straż Pożarna  w Starym Brusie na fb  (działa od 1925 r.)

Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze przy OSP Stary Brus  

Ochotnicza Straż Pożarna w Starym Brusie

Wielkie święto w Starym Brusie. OSP obchodzi 100-lecie istnienia   

Ochotnicza Straż Pożarna  Wołoskowola  

Ochotnicza Straż Pożarna w Holi  

OSP Hola  na fb  

Stowarzyszenie Kultury Poleskiej „Poleska Nuta” w Kołaczach  

STOWARZYSZENIE KULTURY REGIONALNEJ W STARYM BRUSIE  

ŻYCIE RELIGIJNE

Parafia Matki Bożej Częstochowskiej w Starym Brusie  (terytorium parafii obejmuje: Stary Brus, Nowy Brus, Dębinę, Kamień, Kołacze, Laski Bruskie, Lubowierz,  Mariankę, Mietułkę, Nowiny, Skorodnicę oraz Kułaków).

Parafia Matki Bożej Częstochowskiej, Stary Brus   (Dekanat hański, diecezja siedlecka )

Parafia Matki Bożej Częstochowskiej, Stary Brus    (strona parafii)

Cerkiew św. Antoniego Pieczerskiego i św. Męczennicy Paraskiewy w Holi  (prawosławna cerkiew filialna należąca do parafii Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Horostycie, w dekanacie Chełm  diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

KULTURA I OŚWIATA

Gminna Biblioteka Publiczna w Starym Brusie  (placówka prowadzi działalność szerszą niż statutowe obowiązki biblioteki publicznej, odgrywając role miejscowego animatora kultury, biblioteka nie udostępnia online katalogu zasobu)

Szkoła Podstawowa im. M. Konopnickiej w Starym Brusie    (z przedszkolem)

Szkoła Podstawowa im. M. Konopnickiej w Starym Brusie na fb  

Hola, hola, literatura! Festyn artystyczny  (projekt artystyczny na fb)

Hola, hola, literatura! Festyn artystyczny  

Hola na Polesiu Lubelskim i festyn „Hola, hola, literatura!”  

Lokalna Grupa Działania „Poleska Dolina Bugu”  

Zespół „Poleska Nuta” z Kołacz  

HISTORIA

Ogromną możliwości w procesie poznawania literatury historycznej dotyczącej dziejów Starego Brusa i okolic daje dostępna online praca E. Pietrzak, Włodawa i powiat włodawski w publikacjach – bibliografia regionalna w wyborze (1801-2018) Lublin 2019  , wydana przez Wojewódzką Bibliotekę Publiczną im. H. Łopacińskiego w Lublinie. Jej uzupełnieniem może być kwerenda przeprowadzona pod kątem nowszych publikacji w katalogach Biblioteki Narodowej w Warszawie . Podobny charakter mogą mieć poszukiwania w zasobach Chełmskiej Biblioteki Cyfrowej . Dostępną online monografią poświęconą temu regionowi jest praca A. Wawryniuka, Gmina Stary Brus, powiat włodawski : historia, geografia, gospodarka, polityka, Chełm 2012  (plik pdf., ss. 198). Inne monografie eksponujące rolę dziejów gminy mają charakter przyczynkarski, np. książka J. Góraka, Budownictwo drewniane Lubelszczyzny. Stan badań, bibliografia, inwentaryzacje   (plik pdf, ss. 158, monografia daje możliwość poznania charakterystycznej dla regionu architektury i budownictwa drewnianego)

Przykładem dość licznych prac dotyczących dziejów cerkwi prawosławnej na terenie gminy Stary Brus jest choćby praca R. Wysockiego, Działania Cerkwi prawosławnej na rzecz uregulowania sytuacji prawnej i rekonstrukcji struktury parafialnej w dystrykcie lubelskim w latach 1939–1944, „Res Historica” 2023, 56(56), s. 691-752.

Warto pamiętać, że skutecznym narzędziem w poszukiwaniu podobnych publikacji są repozytoria typu https://www.researchgate.net/  oraz https://www.academia.edu/ Dają one możliwość posługiwania się wieloma szczegółowymi słowami kluczami w wyszukiwaniu potrzebnych informacji

ZABYTKI I ATRAKCJE TURYSTYCZNE (ogólne informacje na ten temat znaleźć można na stronie Gminy Stary Brus  ). Z pewnością wymagają one uszczegółowienia i aktualizacji.

Zacząć wypada od kluczowych informacji typu: WOJEWÓDZKA EWIDENCJA ZABYTKÓW – WOJEWÓDZTWO LUBELSKIE ZABYTKI NIERUCHOME – POWIAT WŁODAWSKI, GMINA STARY BRUS  (plik pdf., ss.2)

Atrakcje turystyczne gminy   

Kościół w Starym Brusie pw. Matki Boskiej Częstochowskiej   (wzniesiony w latach 1805-1807 jako cerkiew unicka)

Cerkiew św. Antoniego Pieczerskiego i św. Męczennicy Paraskiewy w Holi 

prawosławny Cmentarz z kaplicą w Holi  

Skansen w Holi    (działa od 1985 roku z inicjatywy Aliny i Tadeusza Karabowiczów)

Skansen Kultury Materialnej Chełmszczyzny i Podlasia w Holi   

Skansen Kultury Materialnej Chełmszczyzny i Podlasia w Holi

Skansen w Holi  na fb  

Kaplica cmentarna Opieki Matki Bożej w Holi  

Cmentarz starowierców w Holi   (powstały w 1895 r.) 

Cmentarz parafialny w Starym Brusie http://cyfrowa.chbpchelm.pl/dlibra/docmetadata?id=10798&from=publication&

Cmentarz prawosławny w Wołoskowoli   (z murowaną kaplicą pogrzebową z pocz. XX w.)

zespół dworsko-parkowy w Starym Brusie  

niewielki cmentarz ewangelickie w Mariance    (podobne znajdują się w Nowinach i Skorodnicy)

Cerkiew pod wezwaniem św. Antoniego Pieczerskiego i św. Męczennicy Paraskiewy w Holi (wybudowana w 1702 jako unicka)

Czworak dworski w Starym Brusie (drewniany o konstrukcji sumikowo-łątkowej z czterospadowym dachem)

Skansen „Zagroda Poleska” w Nowym Brusie    (utworzony w 2002 r.)

„Jarmark Holeński”  (informacja dotyczy edycji jarmarku z 2025 r. Impreza bywa nazywana dodatkowo Świętem Tradycji i Rękodzieła. Zwykle doniesieniom o nim towarzyszą bogate galerie fotografii. Informacje o innych, wcześniejszych edycjach Jarmarku znaleźć można w starszych Aktualnościach gminnych)

Jarmark Holeński na fb  

Regionalna Karczma Poleska  

Niebieski Centralny Szlak Pojezierza z Włodawy do Urszulina   (długości 120,2 km)

Szlak żółty z Wołoskowoli do Starego Załucza   (długości 20 km)

Szlak rowerowy „Śladami wschodniosłowiańskiej tradycji cerkiewnej na Polesiu Lubelskim”   (szlak powstał w 2007 r.)

Rowerowa Ścieżka Edukacyjna „Mietiułka”   (długości 21 km)

Poleski Szlak Konny   (długości 280 km)

ścieżka dydaktyczno-przyrodnicza pt. „Kołacze – czyli kołatanie do wrót przyrody”  

Sobiborski Park Narodowy – ankieta dla mieszkańców    (projekt)

Gazeta proekologiczną, którą LGD „Poleska Dolina Bugu” wydała w ramach projektu edukacyjnego pn. „Klimat się zmienia – zmieniamy sposób myślenia! Ekoedukacja w Poleskiej Dolinie Bugu”.

SPORT

Informacje dotyczące kondycji sportu w gminie Stary Brus mają charakter rozproszony i można je odnaleźć głównie na stronie gminy w zakładce „Aktualności”. Najwięcej w nich uwagi poświęcono Uczniowskiemu Klubowi Sportowemu „Brus”, w którym z powodzeniem uprawia się taekwondo (od 2022 r.) i tenis stołowy. Na terenie gminy organizuje się Międzygminne Turnieje Taekwondo, ale i zawody w siatkówce (zwykle o puchar wójta gminy). W Starym Brusie istnieje kręgielnia plenerowa pod chmurką zbudowana dzięki funduszom unijnym przez Lokalną Grupę Działania „Poleska Dolina Bugu”  

Sportowe osiągnięcia sekcji badmintona ze Starego Brusa

VIDEOTEKA

Na kanale Youtube z tagiem  Stary Brus znaleźć łatwo przede wszystkim filmowe relacje z posiedzeń rady gminy. Można je oglądać również na stronie głównej gminy. Rzadko odnaleźć można filmy pokazujące ważne wydarzenie, czy też te o charakterze promocyjnym.  (np. „Gmina Stary Brus zaprasza”   ).  Inne filmy, to rodzaj relacji „kulturowej podróży” po „egzotycznych terenach Polski wschodniej, np. Kołacze i Stary Brus – w tę i z powrotem przez poleskie wsie , czy dokumentacji filmowej konkretnych obiektów (np. Kaplica cmentarna Opieki Matki Bożej w Holi ). Miejsce to bywa zresztą, ze swoim skansenem i Jarmarkiem, najczęstszym przedmiotem zainteresowania autorów filmów, np. Hola odpust; Hola w Lubelskiem ze skansenem i cerkwią na fotografiach ; Hola jarmark ; Ściana Wschodnia 2020 Hola, skansen ; Skansen w Holi  

W przeszłości posługiwano się wymiennie zapisem Brusz, Brusch, Brus lub Bruss. Forma Brus przyjęła się i utrwaliła w XVII w. Na początku XX w. pojawił się podział wsi na Stary Brus i Nowy Brus. Częścią miejscowości jest też Mietiułka, dawniej nazywana Mitiołka, Mietiołka. Nazwa wsi prawdopodobnie pochodzi od słowa ‘brus’, oznaczającego kamień, osełkę do ostrzenia. Słowa ‘stary’ i ‘nowy” są określeniami odróżniającymi [NMP, 2004, t. 1, s. 366].

Od XV w. Brus należał do powiatu chełmskiego ziemi chełmskiej. Do schyłku XV w. ziemia chełmska była samodzielną jednostką administracyjną. Na przełomie XV/XVI w. została formalnie wcielona do województwa ruskiego, zachowując jednak w jego obrębie dużą autonomię. Od tego momentu, aż do upadku Rzeczypospolitej w 1795 r., przynależność administracyjną Brusa możemy zatem określić jako: województwo ruskie, ziemia chełmska, powiat chełmski. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w Galicji Zachodniej w cyrkule chełmskim.

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. osada weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) Stary i Nowy Brus należały do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego. W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono je do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie chełmski, potem w powiecie włodawskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 lutego 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Brus [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Turno, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. Jej siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Brus, do której weszły wsie Brus Stary, Brus Nowy i folwark Brus [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. utworzono gromadę Stary Brus, do której włączono też Nowy Brus, Kamień, Skorodnicę i Kołacze [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś jest siedzibą gminy [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W okresie staropolskim jako nazwy części Brusa występują m.in.: Młotowszczyzna, Obsczyzna, Borakowszczyzna. Niektóre części wsi nazywano od nazwisk aktualnych lub byłych właścicieli, np. Barcikowszczyzna, Horochowszczyzna, Andrzejowszczyzna, Radomysczyzna. Detiukowszczyzna [APL, KGCh, RMO, sygn. 137, k. 298–300; APL, KGCh, RMO, sygn. 144, k. 254–257].

W roku 1641 odnotowano w Brusie m.in. następujące nazwy terenowe: Kąt, Kołowrot, Husznarsczyzna oraz stawy: Mietiunka i Hurkowe Stawisko [APL, KGCh, RMO, sygn. 61, k. 1783]. W pierwszej połowie XVIII w. spotykamy m.in. nazwy pól i łanów: Michalikowszczyzna, Tarnowszczyzna, Strukowszczyzna, Ludwikowszczyzna, Preysowska, Kaliszukowska, Kołaszczyzna, Ichnatiukowszczyzna, Sewereniukowska, Miściorowska, Wielkie Pole, Dobiecczyzna, Luterszczyzna, Kulikowszczyzna, Lipka, Osoka, Wzgórek, Za Rzeką, Szczygłowszczyzna czyli Stare Pole, Oleszkowski, Pańskie Nowiny, Ku Kołaczom, Tobołka, Sosnowy Ląd, Kobyłki, Grabiny. Odnotowano także rzeczkę Szołkowa zwaną Kołodziarz oraz młyn zwany Szychuta [APL, KGCh, RMO, sygn. 124, k. 1066–1072; sygn. 134, k. 240–241, sygn. 137, k. 298–300; sygn. 144, k. 254–257].

W Szmokotówce w 1864 r. odnotowano następujące nazwy terenowe: Klin, Kutok, Ostrowok, Pasieka, Podbołoto, Pokosy, Szirokie, Wieries, Zagorody, Zapruda, Zarieczki [APL, ZTL, sygn. 3245].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2025) częścią składową wsi Nowy Brus jest Grądzik a Starego Brusa – Mietiułka i Wólka [https://eteryt.stat.gov.pl/].

Dla okresu przedrozbiorowego mamy bardzo fragmentaryczne dane o antroponimii mieszkańców Brusa. Brakuje całościowych spisów mieszkańców. Znajdujemy w źródłach jedynie okazjonalne informacje o pojedynczych osobach. Z lat 20. XVI w. pochodzą informacje o kmieciach z Brusa o imionach: Chwietko, Chotko, Maczko, Jaczko, Miszka [Czarnecki 2012, s. 76–77]. W roku 1619 wspomniani są bracia Siemion i Piech Kruszyło [APL, KGCh–z, sygn. 18, s. 1693–1694]. W roku 1629 znajdujemy informacje o następujących mieszkańcach Brusa: Dac Koczanik (wójt), Łukasz Daszkowicz, Trochim Dunicz, Iwan Grzechnia, Michałko Litwin, Weremko Mikan, Sidor Oleszko, Stanus Ostrowersik, Jowko Pokutenia, Siemion Pynka, Troć Rymarik [APL, KGCh–z, sygn. 21, s. 1553–1556, 1569–1570]. W pierwszej połowie XVIII w. pojawiają się w źródłach m.in. następujący mieszkańcy Brusa: Waśko Ilczuk, Andruszycha Ostapiuczka, wdowa Sawczycha, Łukasz Haraburdiuk, Stepan Skabaruk, Panas Wiktor, Prokop Samsoniuk, Piekarski, Iwan Winnik [APL, KGCh, RMO, sygn. 124, k. 1066–1072; APL, KGCh, RMO, sygn. 134, k. 240–241; sygn. 137, k. 298–300; sygn. 144, k. 254–257].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujące osoby: Antoniak Maksim, Antoniuk Grigorij, Bobieła Łuka, Bończa Osip, Chiluk Jakow, Chiluk Osip, Dmitriuk Stepan, Dmitruk Osip, Drozd Nikita, Drozd Wasilij, Drozda Iwan, Głuszczuk Iwan, Głuszczuk Sawka, Głuszuk Jakim, Głuszuk Maciej, Godun Danił, Godun Grić, Godun Grić, Gołojuch Maciej, Gonziuk Andriej, Gończa Osip, Jalczuk Kuźma, Kalich Łuka, Kot Iwan, Kot Michaił, Kotiuk Anton, Kotiuk Gawrił, Kotiuk Michaił, Kotiuk Piotr, Krawczik Semen, Kucharuk Karl, Kulgawiuk Wasilij, Kuszpa Fedor, Kuszpa Maciej, Kuszpa Paweł, Łukaszuk Lewko, Martyniuk Iwan, Martyniuk Karl, Masluk Klim, Matczuk Danił, Matczuk Filip, Matczuk Iwan, Matczuk Iwan, Matczuk Michaił, Matczuk Nikołaj, Michalczuk Maksim, Mietiułka Fedor, Mietiułka Kuźma, Mietiułka Paweł, Mietiułka Paweł, Mietiułka Sachar, Mietiułka Semen, Mikiciuk Iwan, Miszczuk Wincentij, Pawluk Danił, Pawluk Grigorij, Pawluk Maksim, Pawluk Osip, Pawluk Paweł, Pawluk Stepan, Pawluk Warfłomiej, Pilipiuk Anton, Pilipiuk Iwan, Pilipiuk Josifat, Pilipiuk Maksim, Prokopiuk Paweł, Prokopiuk Paweł, Ranczewskij Gawrił, Staszewskij Josif, Staszewskij Wawrziniec, Sterskij Foma, Szopskij Lew, Tkaczuk Gieorgij, Tkaczuk Iwan, Tkaczuk Melan, Topolskij Iwan, Topolskij Ułas, Weremczuk Iwan, Wnuczuk Iwan, Wnuczuk Sidor, Wnuczuk Stepan, Zielonka Iwan, Zylmunt Andriej, Zylmunt Lewko [APL, ZTL, sygn. 3190].

Natomiast w Mietiołce zostali uwłaszczeni: Mietiułka Stepan i Mietiułka Wikientij [APL, ZTL, sygn. 3245].

Nowy Brus: W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1987 odkryto 5 stanowisk o charakterze śladów osadniczych, wśród których wyróżniono wiórowiec krzemienny (środkowy neolit – wczesna epoka brązu), fragment ceramiki naczyniowej kultury łużyckiej (brak bliższej chronologii) oraz z wczesnego średniowiecza (m.in. w zakresie IX-XIII w.) [NID, AZP obszar 71-88]. 

Stary Brus: Z trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w latach 1987 i 1993 zinwentaryzowano 28 stanowisk.

W bliżej nieznanych okolicznościach z rejonu miejscowości uzyskano kamienny topór (krąg kultur południowych? [Bronicki 1991, ryc. 71], krzemienne siekiery (kultura: ceramiki sznurowej? mierzanowicka?) – przechowywanych w szkole w Urszulinie [Mazurek 1991, 283-284; także Zakościelna, Libera 1991, 154 – tam: Brus Stary]. Ponadto przy pogłębianiu stawu „Żabka” uzyskano siekierkę wykonaną z brązu datowaną na IV okres epoki brązu – znalezisko wotywne? [Mazurek, Telepko 1991 – tam: Brus Stary].

Z AZP uzyskano głównie stanowiska o charakterze śladów osadniczych, w kilku przypadkach siedlisk. Poza nielicznymi materiałami krzemiennymi (półsurowcem i mało charakterystycznymi wytworami) oraz fragmentami ceramiki naczyniowej nieokreślonymi chronologicznie, kolejne datowano na wczesną epokę brązu (brak afiliacji kulturowej), późne średniowiecze oraz okres nowożytny (w zakresie XIV-XVIII w.) [NID, AZP obszary 72-88; 73-88 – tam lokalizacja trzech stanowisk: Mietełka /właściwie Mietułka część wsi Stary Brus/]. 

Ponadto z rejonu miejscowości pochodzą cztery szklane figury do gry z okresu rzymskiego uzyskane w roku 1998 [Gładysz et al. 2017, 246].

Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych o osadzie odnosi się do roku 1485 [Czarnecki 1999, s. 54]. Na początku XX w. pojawił się podział wsi na Stary Brus i Nowy Brus.

Brus (a także Wytyczno, Wołoskowola i Pieszowola ) był integralną częścią kompleksu dóbr, skupionych wokół Andrzejowa. Znajdował się przeważnie w rękach przedstawicieli rodziny Andrzejowskich i Chojeńskich, posiadaczy tej ostatniej miejscowości i rodzin z nimi spokrewnionych. Zapewne od początków swojego istnienia wieś była bardzo rozdrobniona własnościowo. W roku 1564 podzielona była na sześć części należących do: 1. Daniła Chojeńskiego, 2. Michała i Iwana Andrzejowskich, 3. wdowy Dietiukowej (Andrzejowskiej) i jej synów, 4. Jana Andrzejowskiego Joskowicza, 5. Hieronima i Steczka Andrzejowskich, 6. Sebastiana Chojeńskiego [AGAD, ASK I, sygn. 37, k. 756–757; ŹDz, 1902, t. 18, cz. 1, s. 181–182]. W latach kolejnych rozdrobnienie to jeszcze się pogłębiło. W roku 1629 wieś podzielona była już pomiędzy 12 właścicieli: 1. Marcjan Barcikowski, 2. Mikołaj Szczygielski, 3. Wojciech Andrzejowski, 4. Paweł Chojeński, 5. Wacław Horoch, 6. Aleksander i Łukasz Andrzejowscy (synowie Mikołaja Andrzejowskiego Ditiuka), 7. Aleksander Andrzejowski, 8. Wojciech Andrzejowski Joskowicz, 9. Chwedor Andrzejowski, 10. Stanisław Andrzejowski, 11. Katarzyna Andrzejowska (wdowa po Józefie Andrzejowskim), 12. Seweryn Krobonowski [APL, KGCh–z 21, s. 1553–1556]. Przedstawiciele głównie tych rodzin będą się przewijali jako właściciele poszczególnych części wsi także w latach późniejszych. Poza tym w drugiej połowie wieku XVII i następnym stuleciu jako cząstkowi właściciele w Brusie występowali również m.in: Radomyscy, Krasuscy, Mroczkowscy, Góreccy, Piotrowscy, Milanowscy, Sosnowscy, Lipowscy i Żeromscy. W drugiej połowie XVIII w. właścicielem Brusa był Jan Tomasz Żeromski, który nie pozostawił po sobie spadkobierców. Majątek po nim, prawem kaduka, przejęli Sosnowscy. W 1791 r. Trybunał Lubelski wydał wyrok anulujący to przejęcie. W 1792 r. właścicielem tego majątku został Marcin Karol Dobiecki (zm. 1824), co wywołało liczne spory z rodzinami Lipińskich, Rudkowskich, Skorupków, Sosnowskich, które zakończył wyrok z 1797 roku. Po śmierci Marcina Karola Dobieckiego Brus stał się własnością jego dzieci: Karoliny (zm. 1831) – żony Antoniego Zembrzuskiego, Marianny – potem po mężu Węglińskiej i Józefa. W 1834 r. Marianna sprzedała swoją część Antoniemu Zembrzuskiemu, który po śmierci syna odziedziczył też ¼ części Karoliny (¾ jej części przeszły w ręce Klemensa Zembrzuskiego). Już w 1836 r. nastąpiły kolejne zmiany własnościowe. Józef Dobiecki zachował swoją część a reszta stała się własnością braci Rocha i Augustyna Jasieńskich. Dwa lata później, w 1838 r. na licytacji Jasieńscy kupili część Dobieckiego. Po śmierci Augustyna jego część w 1856 r. przejęły jego dzieci: Marianna Barbara, Teodor Józef, Juliusz Wojciech, Ignacy Józef i Aniela Kunegunda. W 1858 r. jedynym właścicielem dóbr został Roch Jasieński. W 1876 r. sprzedał on Joannie Kacperskiej folwark Żanecin. W 1882 r. majątek Brus odziedziczyły córki Rocha – Julia Zakrzewska, Antonina Jasińska, Konstancja Świrska, Maria i Józefa [APL OCH, HW, sygn. 1/2]. Sprzedały one już w tym samym roku folwarki „Kamień, Skorodnica i Podgórze” i „Koszelowiec”. W 1888 r. jako właścicielkę Brusa zapisano Marię Jasieńską [PKSG za 1888, s. 198–199]. Przed 1897 r. majątek Brus kupił Jan Załuski [PKSG za 1897, s. 284–285]. Majątek, który uległ zmniejszeniu w wyniku parcelacji pozostał w rękach rodziny Załuskich do 1944 roku.

Chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596 r.) grekokatolikami (unitami). Wieś należała do parafii w Wołoskowoli. W latach 1805–1807 Karol Dobiecki, ówczesny dziedzic, chcąc utworzyć w Brusie parafię unicką wybudował we wsi murowaną, owalną cerkiew o długości 8, szerokości 5 sążni, z kopułą z żelaznym krzyżem po środku i dwiema kopułkami nad chórem i nad prezbiterium. Ganek miał dwa murowane słupy i napis łaciński „Supremo Omnipotenti Aeterno” („Najwyższemu Wszechmogącemu Wiecznemu”). W 1811 r. nadał cerkwi niewielki fundusz ekonomiczny. Diecezjalny konsystorz chełmski w 1821 r. nie zezwolił jednak ostatecznie na utworzenie nowej parafii, gdyż wysokość ofiarowanych środków była zbyt niska (prawo z 1819 r. ustalało minimum funduszu na 1000 złp.). Nie zrealizowano też ponownej prośby właścicieli Brusa o podział parafii z 1836 roku. Potem Jasieński wyrestaurował cerkiew na swój koszt. Stała się ona kaplicą prywatną, służącą obydwu obrządkom katolickim. Jasieński utrzymywał przy niej kapelanów, zakonników rzymskokatolickich do 1865 roku. W 1867 r. kaplica przeszła pod zarząd rządu carskiego [SGKP, t. 1, 1880, s. 391; APL, CHKGK, sygn. 575]. Pomimo braku zgody na erygowanie parafii, w latach 1811–1834 w Brusie faktycznie istniała niezależna parafia. Jej administratorami byli księża: Skalski Mikołaj (do 1816), Orlewski Jan (1817), Masinkiewicz Jan (1818–1822), Masinkiewicz Łukasz (1824–1826), Wasilewski Joachim (1827), Jankowski Adam (1828–1832) i Charłampowicz Jan (1833–1834) [Sęczyk, 2022, s. 711]. Od 1835 r. w praktyce wierni z Brusa ponownie należeli do parafii greckokatolickiej w Wołoskowoli. W 1893 r. odremontowano w duchu prawosławnym zamkniętą wspomnianą wcześniej kaplicę pw. Św. Jerzego Męczennika. Kolejny remont miał miejsce w 1910 r. [APL, KPCH KV, sygn. 982, 985]. W 1825 r. w Brusie mieszkało 433 unitów [APL, CHKGK, sygn. 575]. W 1875 r. jej wierni musieli przyjąć prawosławie. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła z 773 w 1904 r. do 277/604 (Brus/Brus w granicach z 1904) w 1911 r. [APL, KPCH, sygn. 982, 984]. W latach 1945–1946 do ZSRR ewakuowało się wraz z rodzinami – 34 ze Starego Brusa i 33 z Nowego Brusa – prawosławnych (Ukraińców) będących właścicielami ziemi we wsi [APL, PO PUR we Włodawie, sygn. 14]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono pozostałych na tzw. Ziemie Odzyskane.

Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący we wsi początkowo należeli do parafii w Sawinie. Kiedy w roku 1634 erygowano parafię w Wereszczynie, Brus przeszedł pod jej jurysdykcję. Wraz z powołaniem w roku 1685 parafii Trójcy Świętej w Sosnowicy, katolicy z Brusa znaleźli się w jej obrębie. W 1919 r. erygowano parafię pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Starym Brusie. Jej proboszczami byli m.in. księża: Józef Makarewicz (1919), Zygmunt Brudnicki (1919–1929), Tytus Zając – Kucharewicz (1929–1931), Józef Sidor (1931), Stanisław Oskierko (1931–1934), Tadeusz Filaber (1934–1936), Piotr Stachowski (1936–1946), Marian Jabłoński (1946–1957), Stefan Sacharski (1957–1962), Mieczysław Szuciak (1962–1968), Marian Rytel (1968–1972) [https://parafiastarybrus.pl/historia-parafii-proboszczowie/]. Nowa parafia przejęła murowaną cerkiew na swoje potrzeby. W latach II wojny światowej ponownie, za zgodą niemieckich okupantów, świątynię przejęli prawosławni. Katolicy odzyskali ją z powrotem w 1945 r. [Wawryniuk, 2012b, s. 103].

W Brusie od drugiej połowy XIX w. do 1915 r. działała ministerialna szkoła rosyjska [APL, KPCH KV, sygn. 984]. W 1918 r. we wsi istniała szkoła ukraińska [Doroszewski, 2000, s. 309]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w Brusie założono polską 2. klasową szkołę powszechną, do której chodziły dzieci ze Starego Brusa, Nowego Brusa i Lasek Bruskich [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13]. W roku szkolnym 1930/1931 uczęszczało do niej 88 uczniów [Szkoły, 1933, s. 176]. Od 1940 r. do zakończenia wojny we wsi funkcjonowała szkoła ukraińska [Wawryniuk, 2012b, s. 102].

Dla okresu przedrozbiorowego mamy bardzo fragmentaryczne informacje na temat liczby ludności zamieszkującej osadę. Z juramentów (zaprzysiężeń) składanych w roku 1629 na potrzeby wymierzenia nowego podatku (podymnego) wynika, że wówczas w podzielonym między 12 właścicieli Brusie znajdowało się w sumie 65 chałup chłopskich (najwięcej w części Aleksandra i Łukasza Andrzejowskich – 17, najmniej, bo tylko jedna w części Pawła Chojeńskiego) [APL, KGCh–z 21, s. 1553–1556]. Pozwala to szacować liczbę mieszkańców na około 325–390 osób. Według wykazu z 1827 r. w Brusie było 80 domów zamieszkanych przez 415 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 44]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 620 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 94 budynkach zamieszkiwało 488 osób. Deklarowali oni wyznanie rzymskokatolickie – 148, prawosławne – 311 i religię mojżeszową – 29. W folwarku Brus, w 3 domach mieszkało 49 osób, w tym wyznania rzymskokatolickiego – 43 i prawosławnego – 6. W Mietiołce mieszkało 17 osób, w tym dwie wyznania rzymskokatolickiego i 15 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 715, a w dworze 75 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. w Starym Brusie mieszkało – 372, a w Nowym Brusie – 114 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Kościół pw. Matki Boskiej Częstochowskiej w Starym Brusie

Wzniesiony w latach 1805–1807 jako cerkiew unicka. Pod koniec XIX w. przejęty przez cerkiew prawosławną. W 1918 r. rekoncyliowana na kościół rzymskokatolicki (w latach II wojny światowej cerkiew prawosławna). W okresie międzywojennym dobudowano do kościoła nowe prezbiterium i zmieniono jego oś o 90 stopni. Świątynia murowana na planie krzyża. We wnętrzu jest klasyczna chrzcielnica wykonana z piaskowca w 1807 r., monstrancja i późnobarokowa rzeźba św. Nepomucena z początku XIX wieku. Obok kościoła znajduje się wymurowana na planie trójkąta, klasyczna dzwonnica z początku XIX wieku. Kościół stoi obok południowo-wschodniego narożnika dawnego cmentarza unickiego [https://starybrus.pl/dziedzictwo-kulturowe/].

Zespół dworski w Starym Brusie

Na uwagę zasługuje wzbogacony neogotyckimi elementami klasyczny spichlerz z połowy XIX wieku. Jego budynek ma plan prostokąta, jest podpiwniczony, ma półtorej kondygnacji i dach naczółkowy, jest zwrócony frontem ku wschodowi. Na terenie parku dworskiego zachowały się także XIX. wieczne zabudowania: parterowa oficyna o rzucie prostokąta, dworska chlewnia przerobiona po 1945 r. na budynek mieszkalny oraz dwa drewniane czworaki [https://starybrus.pl/dziedzictwo-kulturowe/].

Kapliczka w parku dworskim

W założonym jeszcze w XVIII w. parku dworskim stoi klasyczna kapliczka z połowy XIX stulecia. We wnęce wzbogaconej neogotyckimi elementami kapliczki, umieszczona jest figura Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej [https://starybrus.pl/dziedzictwo-kulturowe/].

Cmentarz parafialny w Starym Brusie

Na północ od Starego Brusa, przy drodze w kierunku Skorodnicy, położony jest cmentarz parafialny. Spoczywają na nim wierni obrządku wschodniego i katolicy, którzy byli parafianami tej samej świątyni, będącej początkowo unicką, następnie prawosławną, a później katolicką. Na cmentarzu zachowały się starsze murowane nagrobki i drewniane krzyże [https://starybrus.pl/dziedzictwo-kulturowe/].

*** Burzliwe i dokuczliwe dla mieszkańców Brusa i okolic były pierwsze dekady XVIII w. W związku z działaniami tzw. wielkiej wojny północnej (1700–1721), przemieszczały się tędy wojska różnych stron konfliktu, często przy okazji rabując i plądrując okolicę. 30 października 1707 r. właściciele Brusa przedstawili rejestr szkód poczynionych przez żołnierzy chorągwi pancernej oboźnego polnego Zahorowskiego, którzy spustoszyli wieś, „w miesiącu octobrze trzy razy na wieś Brus i dwory szlacheckie gwałtownie napadając i szturmem po nieprzyjacielsku dworów dobywając” [APL, KGCh-al, sygn. 16, s. 740]. Szczególnie ucierpiał dwór Rodeckich i ich poddani. Żołnierze nie tylko rabowali co się dało – od żywności po stare szmaty, ale także przy rabowaniu jednego z chłopów, pobili jego żonę „i co chcieli z nią robili” [APL, KGCh-al., sygn. 16, s. 741].

*** 8 lipca 1833 r. (godz. 23) podczas gwałtownej burzy, piorun uderzył w krzyż na kopule murowanej cerkwi. Nie wywołał on pożaru, ale dokonał znacznych zniszczeń, m.in. rozbił jej ołtarz [APL, CHKGK, sygn. 575].

*** Podczas odwrotu armii rosyjskiej z Królestwa Polskiego w sierpniu 1915 r. wielu, przede wszystkim prawosławnych mieszkańców gminy Turno (w okresie okupacji niemieckiej nazwanej bezirk Hola) udało się na uchodźstwo w głąb państwa carów. Wycofujące się wojska rosyjskie 10–12 sierpnia spaliły całkowicie 7 i częściowo – 13 wsi w gminie. Wśród ocalałych wsi był Stary Brus i folwark Brus. Tymczasem Nowy Brus uległ częściowemu spaleniu. W opuszczonych domostwach tej wsi Niemcy osadzili przesiedlonych spod Pińska Poleszuków, wśród których było wielu katolików (m.in. Szkutowicz).

*** W 1926 r. w Brusie założono filię ukraińskiego towarzystwa kulturalno-oświatowego „Ridna Chata” [Doroszewski, 2000, s. 319].