Lubowierz

Patrz hasło: Stary Brus.

W przeszłości posługiwano się wymiennie różnymi formami zapisu nazwy wsi: Lubowież, Lubowież, Lubowiż, Lubomierz. Czasami nazwę wsi zapisywano jako Majdan Lubowierz, co sugeruje jej genezę jako śródleśnej osady rolniczej. Obecna nazwa jest urzędową od 1998 r. [DzU, 1998, nr 11, poz. 41]. Po raz pierwszy odnotowano ją w 1630 r. w dziale między braćmi Hańskimi. Wymieniono w nim m.in. „łan w Lubowizy […] od rzeki Witficzna” [APL, KGCh, Zapisy 22, s. 510]. Nazwa niejasna, być może pochodzi od nazwy jeziora Lubowidz [NMP, 2005, t. 6, s. 222].

Kolonia powstała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. leżała w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego. W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie chełmskim. Potem w powiecie włodawskim województwa lubelskiego.

Gmina

Kolonia powstała w gminie dominialnej Hańsk [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Hańsk, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromady Lubowierz Wieś i Lubowierz Kolonia [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Wytyczno [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1961 r. przeniesioną ją do gromady Stary Brus [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Stary Brus [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) częścią składową wsi są Szelibudy [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1864 r. w Lubowierzu odnotowano następujące nazwy terenowe: Szenebudy, Wielikoje Bołoto i Zabołotie [APL, ZTL, sygn. 3236].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujące osoby: Kloc Apolonija, Koniuch Danił, Koniuch Łuka, Poradowskij Francisk, Postawskij Iwan, Prusnal Maciej, Rapczewskij Andriej, Skowronek Wawrzyniec [APL, ZTL, sygn. 3236].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1993 odkryto 37 stanowisk, zarówno o charakterze śladów osadniczych (dominujące), jak i obozowisk, siedlisk, osad? Poza licznymi materiałami krzemiennymi (półsurowcem i mało charakterystycznymi wytworami) oraz fragmentami ceramiki naczyniowej nieokreślonymi chronologicznie, część źródeł datowano ogólnie na epokę kamienia, paleolit schyłkowy (ostrze liściowate), neolit (kultura: pucharów lejkowatych, amfor kulistych, ceramiki sznurowej), epokę brązu – wczesną (m.in. kultura: mierzanowicka, trzciniecka) i późną (kultura łużycka), wczesną epokę żelaza (m.in. grupa czerniczyńska, kultura pomorska, okres rzymski), także średniowiecze – wczesne (m.in. do X w.) i późne. Niezależnie od ich chronologii stanowią pozostałości po nieznanej aktywności gospodarczej, np. związanej z hodowlą, pasterstwem, gospodarką leśną, uprawą pól, a w kilku przypadkach miejsca po siedliskach lub osadach [NID, AZP obszar 73-88 – tam lokalizacja: Lubowiż].

Majdan Lubowierz powstał w latach 40. XIX wieku. Majątek Lubowierz został formalnie oddzielony od dóbr Hańsk w 1878 r. [APL OCH, HW, sygn. 2/302].

Do 1883 r. właścicielami Lubowierza byli posiadacze dóbr Hańsk. Na początku XIX w., w 1805 r. od Franciszka Kunickiego nabył je Wojciech Kunicki. W 1824 r. sprzedał żonie Tekli z Bielskich. W 1834 r. ich właścicielami zostali Antonina z Kunickich hr. Scipio i Teofil hr. Suchodolski. Jeszcze z tym samym roku został on jedynym właścicielem tych dóbr. W 1843 r. kupił je Jan Okęcki, w 1848 r. przeszły one w spadku na jego żonę Marię z Ostaszewskich Okęcką [APL OCH, HW, sygn. 1/3]. Potem omawiane dobra stały się własnością Bernarda Ostaszewskiego-Okęckiego, który w 1867 r. sprzedał je Wulfowi i Żanecie Jermułowiczom. W 1883 r. odrębny majątek Lubowierz (razem z Kołaczami) kupili Józef i Jakub Jermołowiczowie. W 1894 r. Józef sprzedał swoją część Izrailowi Szuldbergowi, a dwa lata później Jakub swoją część sprzedał Izrailowi Frenkelowi, który w 1910 r. zbył ją na rzecz Tadeusza Czachowskiego. Wydzieloną część Lubowierz A (1529 mórg) sprzedali oni Bankowi Wościańskiemu w tym samym roku (w okresie II Rzeczypospolitej przejął ją Skarb Państwa RP, który w 1926 r. rozpoczął ich parcelację). Tymczasem Czachowski resztę swojej części też w tym samym roku sprzedał Szuldbergowi. W 1913 r. stał się on własnością jego spadkobierców – wdowy Chwałki (Olgi) i dzieci Rozalii, Michała i Juliana [APL OCH, HW, sygn. 2/302; Głos Podlasia”, 1911, nr 6, s. 6].

We wsi początkowo mieszkali łacinnicy i grekokatolicy, którzy w 1875 r. musieli przejść na prawosławie oraz Żydzi. Pierwsi z nich – najliczniejsi, należeli do parafii rzymskokatolickiej w Sawinie, od 1919 w Starym Brusie. Od I wojny światowej stanowili praktycznie jedyną grupę wyznaniową we wsi. Grekokatolicy/prawosławni należeli do parafii w Hańsku. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła z 53 (1904) do 11 (1914) [APL, KPCH, sygn. 941, 949].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w Lubowierzu działała polska 1. klasowa szkoła powszechna, do której chodziły również dzieci z Szelebud [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13]. W roku szkolnym 1930/1931 uczęszczało do niej 52 uczniów [Szkoły, 1933, s. 175].

W 1887 r. we wsi Lubowierz zamieszkiwało 57 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 16 budynkach zamieszkiwało 40 osób wyznania rzymskokatolickiego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 221 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkało 138 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Lubowierza na przestrzeni dziejów utrzymywała się z leśnictwa i rolnictwa. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Lubowierza otrzymali na własność 73 morgi ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono tam 8 gospodarstw o powierzchni ok. 8–9 mórg. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. Właściciele 8 osad mieli prawo pobierania przez trzy miesiące (13.10–13.01) po jednym wozie i przez kolejne trzy miesiące (13.01–13.04) po dwa wozy tygodniowo opału. Poza tym mieli prawo do otrzymywania drewna na poprawę swoich zabudowań. W ramach serwitutu pastwiskowego mieli prawo wypasać na gruncie dworskim 51 sztuk bydła [APL, ZTL, sygn. 3236].

Część ziemi pozostała w posiadaniu dworu. W 1873 r. folwark Lubowierz liczył 2427 mórg, w tym gruntów ornych – 340, łąk – 345, pastwisk i wygonów – 748 oraz lasów – 893 morgi [APL OCH, HW, sygn. 2/302].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami.

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

*** Do konspiracji niepodległościowej (AK) w Lubowierzu należeli: Gawroński Stefan, Hoszczaruk Jan, Hoszczaruk Józef, Rabczewski Henryk, Ślusarz Józef Stanisław, Wink Stanisław [Onyszko, 2014, s. 38].

*** Okupanci niemieccy 8 czerwca 1943 r. zamordowali w Lubowierzu junaków: Franciszka Grzywaczewskiego, Stanisława Koniucha, Józefa Kwiatkowskiego, Edwarda Miskiewicza, Mieczysława Ślusarza i Władysława Wojewódzkiego (dane z nagrobka na cmentarzu w Starym Brusie).