Kołacze

Patrz hasło: Stary Brus.

W pierwszej wzmiance o miejscowości z r. 1510, jej nazwę zapisano jako Colaczki [AGAD, ASK I, 37, k. 247v]. W latach następnych występuje jako Colacze. Od drugiej poł. XVI w. przyjmuje się nazwa w brzmieniu Kolacze/Kołacze. Pochodzi od przydomku Kołacz lub od słowa ‘kołacz’ [NMP, 2003, t. 5, s. 63].

Od momentu powstania Kołacze należały do powiatu chełmskiego ziemi chełmskiej. Do schyłku XV w. ziemia chełmska była samodzielną jednostką administracyjną. Na przełomie XV/XVI w. została formalnie wcielona do województwa ruskiego, zachowując jednak w jego obrębie dużą autonomię. Od powstania osady, aż do upadku Rzeczypospolitej, przynależność administracyjną Kołaczy możemy zatem określić jako: województwo ruskie, ziemia chełmska, powiat chełmski. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się w powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego. W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie chełmskim, potem w powiecie włodawskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego; dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r., wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie. Zostawali nimi z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. miejscowość należała do gminy Hańsk [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Hańsk, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Kołacze [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Stary Brus [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Stary Brus [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W roku 1630 odnotowano w Kołaczach m.in. następujące nazwy włók: Czubowska, Bartoszowska, Wójtowska i Osińska [APL, KGCh-z, sygn. 22, s. 510–512].

W 1864 r. w Kołaczach odnotowano następujące nazwy terenowe: Briski, Glinki, Kołaczowskij Staw, Kut, Lipiny, Mielnicznyj Ług, Mietminy, Okolnica, Ostrówki, Połaski, Pridatki, Stanowiska, Stawiska, Szełobudy, Szichuty, Trasiełowe, Wielikie Pole, Wyły, Żidowskij Ostrow [APL, ZTL, sygn. 3219].

Dla okresu przedrozbiorowego mamy bardzo fragmentaryczne dane na temat antroponimii mieszkańców Kołaczy. Brak całościowych spisów mieszkańców. Znajdujemy w źródłach jedynie okazjonalne informacje o pojedynczych osobach, np. w r. 1619 odnotowano Iwana Lewczenie, Hryca Lewko i Stećka Raytko, w 1629 r. Oleszka Bierczuka [APL, KGCh–z 18, s. 1628–1629; APL, KGCh–z, sygn. 21, s. 1569–1570].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujące osoby: Bałaban Grić, Bałeban Iwan, Bartoszuk Grić, Bubeła Dmitrij, Cziż Jan, Djak Andriej, Furmaniuk Andriej, Gołojuch Iwan, Gołojuch Nikołaj, Guss Wasilij, Guss Wasilij, Izdzelskij Vel Niedzielskij Jan, Jurczuk Iwan, Jurczuk Wasilij, Klimiuk Semen, Koniuch Anton, Koniuch Antonij, Korol Dmitrij, Korol Dmitrij, Kosior Michaił, Kosior Michaił, Kosior Nikołaj, Kotek Ilja, Koziuk Maciej, Lachowskij Francisk, Łowieckij Anton, Łowieckij Iwan, Łuć Paweł, Łuć Roman, Łuć Tymosz, Matczuk Filip, Melaniuk Demjan, Mietiełka Iwan, Niedzielskij Semen, Olesiuk Iwan, Omelaniuk Anton, Omelaniuk Nikołaj, Ostapiuk Iwan, Pilipiuk Adam, Protaś Kuźma, Rewa Dmitrij, Rewa Kondrat, Rewa Semen, Romaniuk Jakow, Sadura Grić, Sadura Paweł, Sadura Piotr, Sadura Piotr, Siemak Anton, Sień Tymosz, Simak Michaił, Siwy Iwan, Sliwa Andriej, Sliwa Andriej, Sliwa Jakow, Sliwa Nikołaj, Sliwa Stepan, Sołtysiuk Osip, Stefaniuk Andriej, Stefaniuk Andriej, Szczur Wasilij, Szewczuk Dmitrij, Szewczuk Grić, Szewczuk Grić, Szewczuk Szimon, Wawriszuk Anton, Wawriszuk Anton, Wawriszuk Feodor, Wawriszuk Ignatij, Wawriszuk Piotr, Wawriszuk Piotr, Wawrziszuk Maciej, Weremczuk Sawka [APL, ZTL, sygn. 3219].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w latach 1987, 1990 i 1993 odkryto 107 stanowisk, zarówno o charakterze śladów osadniczych (dominujące), jak i obozowisk, siedlisk, osad? Poza licznymi materiałami krzemiennymi (półsurowcem i mało charakterystycznymi wytworami) oraz fragmentami ceramiki naczyniowej nieokreślonymi chronologicznie, część źródeł datowano ogólnie na epokę kamienia, mezolit (?), neolit (kultura: lubelsko-wołyńska, pucharów lejkowatych, ceramiki sznurowej), subneolit, epokę brązu – wczesną (m.in. kultura: mierzanowicka, trzciniecka) i późną (kultura łużycka), wczesną epokę żelaza (m.in. grupa czerniczyńska, kultura: pomorska, wielbarska), średniowiecze – wczesne (m.in. do X w.) i późne (XIV-XV w.) oraz nieznaną fazę okresu nowożytnego. Niezależnie od ich chronologii stanowią pozostałości po nieznanej aktywności gospodarczej, np. związanej z hodowlą, pasterstwem, gospodarką leśną, uprawą pól, a w kilku przypadkach miejsca po siedliskach lub osadach? [NID, AZP obszary 72-88, 72-89 i 73-88].

Po raz pierwszy osada wymieniona jest w rejestrze podatkowym ziemi chełmskiej z roku 1510 [AGAD, ASK I, sygn. 37, k. 247v; Czarnecki 1999, s. 56]. W 1878 r. folwark Kołacze został formalnie oddzielony od dóbr Hańsk [APL OCH, HW, sygn. 2/246].

Kołacze (a także Kulczyn i Zdżarka) były integralną częścią kompleksu dóbr, skupionych wokół Hańska. Znajdowały się przeważnie w rękach przedstawicieli rodziny Hańskich, posiadaczy tej ostatniej miejscowości i rodzin z nimi spokrewnionych. W rejestrach podatkowych z XVI w. w odniesieniu do Kołaczy nie znajdujemy konkretnych informacji własnościowych, a tylko adnotacje „ad Hanisko” (do Hańska). Więcej szczegółów znamy dopiero począwszy od XVII wieku. Wieś była wówczas bardzo rozdrobniona, podzielona między kilku właścicieli. W roku 1629 swoje części w Kołaczach posiadali: Adam Hański, Wojciech Hański, Maciej Mogielnicki i Jan Andrzejowski [APL, KGCh–z, sygn. 21, s. 1569–1570]. Przedstawiciele głównie tych rodzin przewijali się jako właściciele poszczególnych części wsi także w latach późniejszych. Poza tym w drugiej połowie XVII w. i następnym stuleciu jako cząstkowi właściciele w Kołaczach występują również przedstawiciele rodzin: Bielskich, Milanowskich, Kościuszkiewiczów, Romanowskich i Skulteckich [APL, KGCh-rejestry pod., sygn. 2, k. 94, 161, 189v–190; AGAD, ASK I, sygn. 71, k. 156–159, 208–209]. Do 1884 r. właścicielami Kołaczy byli posiadacze dóbr Hańsk. Na początku XIX w., w 1805 r. od Franciszka Kunickiego nabył gje Wojciech Kunicki. W 1824 r. sprzedał wieś żonie Tekli z Bielskich. W 1834 r. właścicielami tych dóbr zostali Antonina z Kunickich hr. Scipio i Teofil hr. Suchodolski. W tym samym roku został on jedynym ich właścicielem. Z kolei w 1843 r. kupił je Jan Okęcki, a w 1848 r. przeszły one w spadku na jego żonę Marię z Ostaszewskich Okęcką [APL OCH, HW, sygn. 1/3]. Potem dobra stały się własnością Bernarda Ostaszewskiego-Okęckiego, który w 1867 r. sprzedał je Wulfowi i Żanecie Jermułowiczom. Ci sprzedali folwark Kołacze w 1884 r. Czesławowi Hornowskiemu. W 1888 r. licytowany majątek kupiła Olga Połońska. Już w następnym roku, 1889, sprzedała go Ludwikowi Edwardowi Norejce. Ten w 1895 r. zbył go na rzecz Józefa Lipczyńskiego. W 1905 r. Kołacze kupił Edward Żakowski. W 1908 r. właścicielami wsi zostali Munysz Blank, Elja Zalcman, Lejba Blank, Genel Berensztajn. Oni i ich spadkobiercy byli jego właścicielami do II wojny światowej [APL OCH, HW, sygn. 2/246].

Chłopi zamieszkujący wieś byli początkowo prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596 r.) grekokatolikami (unitami). Wieś należała do parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Hańsku. W 1828 r. w Kołaczach mieszkało 386 unitów [APL, CHKGK, sygn. 336]. W 1875 r. musieli oni przyjąć prawosławie. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi wzrosła z 585 (1904) do 627 (1906) [APL, KPCH, sygn. 941, 942]. W latach 1945–1946 do ZSRR ewakuowało się wraz z rodzinami 98 prawosławnych (Ukraińców) będących właścicielami ziemi we wsi [APL, PO PUR we Włodawie, sygn. 14]. Na miejscu pozostali głównie katolicy.

Nieliczni do połowy XX w. katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący we wsi byli związani z parafią rzymskokatolicką w Sawinie, a od 1919 r. w Starym Brusie.

W Kołaczach od drugiej połowy XIX w. do 1915 r. działała ministerialna szkoła rosyjska [APL, KPCH KV, sygn. 984]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w Kołaczach działała polska 1. klasowa szkoła powszechna. W roku szkolnym 1930/1931 uczęszczało do niej 62 uczniów [Szkoły, 1933, s. 175]. W tatach II wojny światowej, od 1940 r. funkcjonowała we wsi szkoła ukraińska [Wawryniuk, 2012b, s. 46].

Dla okresu przedrozbiorowego mamy bardzo fragmentaryczne informacje na temat liczby ludności zamieszkującej osadę. Z juramentów (zaprzysiężeń) składanych w roku 1629 na potrzeby wymierzenia nowego podatku (podymnego) wynika, że wówczas w podzielonych między czterech właścicieli Kołaczach znajdowało się w sumie 38 chałup chłopskich (14 w części Adama Hańskiego, 12 w części Jana Andrzejowskiego, 8 w części Macieja Mogielnickiego i 4 w części Wojciecha Hańskiego) [APL, KGCh–z, sygn. 21, s. 1569–1570]. Pozwala to szacować liczbę mieszkańców wsi na około 190–230 osób. W 1887 r. we wsi Kołacze zamieszkiwało 410 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 48 budynkach zamieszkiwało 341 osób. Deklarowali oni wyznanie rzymskokatolickie – 80, prawosławne – 248 i religię mojżeszową – 13, a folwarku w 2 domach mieszkało 60 osób, w tym wyznania rzymskokatolickiego – 13, prawosławnego – 41 i religii mojżeszowej – 6 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 626 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkało 349 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kołaczów na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Kołaczach. Pozostałości (93 ha) parcelowanego w kolejnych latach majątku, będące własnością Salomona Weintrauba zostały znacjonalizowane w 1944 roku.

W roku 1510 wieś liczyła zaledwie dwa łany. Rejestr podatkowy z roku 1564 wymienia już 6 łanów osiadłych i jednego zagrodnika z rolą. O rozwoju wsi świadczy również fakt, że od roku 1540 odnotowywany jest systematycznie młyn, tzw. walnik. W roku 1564 wymieniony jest także jeden rzemieślnik (niestety nie podano jakiego fachu) [AGAD, ASK I, sygn. 37, k. 247v, 402, 478v, 756–757; ŹDz, 1902, t. 18, cz. 1, s. 181]. Z roku 1619 pochodzi pierwsza wzmianka o funkcjonującej w Kołaczach karczmie [APL, KGCh–z, sygn. 18, s. 1628–1629].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Kołaczów otrzymali na własność 1691 mórg ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono 41 gospodarstw o powierzchni ok. 30–31 mórg. Z kolei w oparciu o prawo z 1864 r. uwłaszczono 23 osad mających tylko po ok. pół morgi. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. Właściciele 64 osad mieli prawo pobierania przez trzy miesiące (13.10–13.01) po jednym wozie i przez kolejne trzy miesiące (13.01–13.04) po dwa wozy tygodniowo opału. Poza tym mieli prawo do otrzymywania drewna na poprawę swoich zabudowań. W ramach serwitutu pastwiskowego mieli prawo wypasać na gruncie dworskim 194 sztuk bydła [APL, ZTL, sygn. 3219].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami. W 1930 r. we wsi pracował wiatrak D. Stupaka [KAP, 1930, s. 916].

Cmentarz wojenny z 1915 roku

Zlokalizowany w polu, w pobliżu rozwidlenia drogi Lublin – Włodawa w kierunku Starego Brusa. Powierzchnia 0,01 ha.

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

*** Podczas odwrotu armii rosyjskiej z Królestwa Polskiego w sierpniu 1915 r. wielu, przede wszystkim prawosławnych mieszkańców gminy Hańsk, udało się na uchodźstwo w głąb państwa carów. Wycofujące się wojska rosyjskie 10–12 sierpnia spaliły większość wsi. Pod Kołaczami w dniu 12–13 sierpnia 1915 r. doszło do niewielkich walk Pawłowskiego Pułku Lejb-gwardii z oddziałami niemieckimi.

*** W 1928 r. w Kołaczach założono filię ukraińskiego towarzystwa kulturalno-oświatowego „Ridna Chata” [Doroszewski, 2000, s. 319].

*** W latach II wojny światowej niemieccy okupanci zastrzelili dwóch mieszkańców wsi i dwóch jeńców radzieckich [Wawryniuk, 2012b, s. 47].