Kamień

Patrz hasło: Stary Brus.

Nazwa wsi pochodzi od słowa ‘kamień’ [NMP, 2001, t. 4, s. 293].

Kolonia powstała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej. Od 1867 r. leżała w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego.

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie chełmskim, potem w powiecie włodawskim województwa lubelskiego.

Gmina

Kolonia powstała w gminie samorządowej Turno, której siedzibę w 1927 r. przeniesiono do Wołoskowoli. W 1933 r. utworzono jednowioskową gromadę Kamień [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Stary Brus [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Stary Brus [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1882 r. wieczystymi dzierżawcami gospodarstw kolonialnych w Kamieniu byli: Barzycki Wojciech, Breitkreuz August, Buza Michał, Cukiert Fryderyk, Cwejna Wojciech, Dybek Józef, Dyduk Jakub, Eichhotrst Henryk, Frei Andres, Frei Fryderyk, Grunn Jan, Jess Marcin, Jurkowski Krzysztof, Kadela Jan, Kapala Maciej, Koszewski Franciszek, Kran Henryk, Kryjak Jan, Kryjak Wojciech, Pelcer Krzysztof, Pelcer Marcin, Pelcer Michał, Pilarski Szczepan, Przybylski Jakób, Scidens Samuel, Slusarz Stanisław, Szleitz August, Teska Ferdynand, Teska Jan, Wadzik Rozalia, Wegner Samuel, Weizik Jakób, Wendland Michał, Wiese August (zapis imion i nazwisk według zapisów w dokumencie źródłowym) [APL OCH, HW, sygn. 6/1].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1988 odkryto 4 stanowiska o charakterze śladów osadniczych. Poza nielicznymi krzemieniami odpadkowymi i fragmentami ceramiki nieokreślonymi chronologicznie, znaleziono mikrolityczne ostrze trapezowate, być może związane z późnym mezolitem [NID, AZP obszar 71-88]. 

W 1866 lub 1870 r. na terenie leśnych poręb Skorodnica i Podgórze oraz prawdopodobnie Kamień, w ówczesnych dobrach Brus, zaczęto osadzać kolonistów na prawie wieczystej dzierżawy. W 1882 r. wydzielono z dóbr Brus majątek „Kamień, Skorodnica i Podgórze” [Luck, 1940, s. 42; APL OCH, HW, sygn. 4/18].

Do 1882 r. „Kamień, Skorodnica i Podgórze” należały do właścicieli Brusa (patrz hasło: Stary Brus). Ci od 1866 do 1882 r. podzielili majątek na kolonie (gospodarstwa) i prawie w całości (poza jedną kolonią w Podgórzu) wydzierżawili kolonistom gospodarstwa na prawie wieczystej dzierżawy [APL OCH, HW, sygn. 4/18]. W 1882 r. w Kamieniu było 23 kolonii, w tym 21 mających po prawie 20 mórg, jedna 30. i jedna 16. morgowa. Były to wówczas, jak zapisano w inwentarzu majątku, miejsca niewykarczowane i pola orne. W sumie miejscowość obejmowała obszar ponad 464 mórg [APL OCH, HW, sygn. 6/1]. Dobra „Kamień, Skorodnica i Podgórze” miały właścicieli hipotecznych, pobierających czynsz od kolonistów. W 1882 r. Jasieński sprzedał wspomniany majątek Jakubowi Grabowskiemu. W 1887 r. zlicytowany majątek nabył Feliks Suski. Z kolei w 1893 r. odziedziczyli go Alojzy Flaszyński, Adam Flaszyński, Filipina z Flaszyńskich Konstenecka, Anna z Pajewskich Szawirska i Eufrozyna z Pajewskich Kośkowska vel Kuszkowska. W 1899 r. dobra ponownie licytowano. Nabył je wówczas Antoni Jankowski, który w latach 1903–1910 dokonał ich parcelacji, wyprzedając istniejące gospodarstwa kolonialne, w większości dotychczasowym ich dzierżawcom [APL OCH, HW, sygn. 4/18].

W Kamieniu kolonistami byli osadnicy wyznania augsbursko-ewangelicznego. Do 1892 r. we wsi zamieszkiwali tylko oni i Żydzi, potem byli tam także nieliczni katolicy. W Kamieniu istniał kantorat parafii ewangelicko-augsburskiej w Chełmie, od 1925 r. parafii w Cycowie. Ewangelicy zniknęli z krajobrazu wsi jesienią 1940 r., gdy jako Niemcy zostali przesiedleni do „Kraju Warty”, czyli Wielkopolski.

Pod koniec XIX w. we wsi zaczęli osiedlać się również rolnicy wyznania rzymskokatolickiego, którzy początkowo należeli do parafii rzymskokatolickiej w Sosnowicy, a od 1919 r. do parafii w Starym Brusie [Wawryniuk, 2012b, s. 37].

W okresie międzywojennym dzieci z Kamienia uczęszczały do szkoły w Skorodnicy [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13].

W 1887 r. w Kamieniu zamieszkiwało 201 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w kolonii w 31 budynkach było 165 osób. Deklarowali oni wyznania: rzymskokatolickie – 114, prawosławne – 1, ewangelickie – 34 i religię mojżeszową – 14 osób. W tym czasie w kolonii Koszelowiec w 8 domach mieszkało 26 osób, w tym wyznania rzymskokatolickiego – 12, prawosławnego – 13 i jeden ewangelik [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 200 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. w Kamieniu mieszkało 25 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kamienia utrzymywała się z rolnictwa, prowadząc indywidualne gospodarstwa rolne. Część mieszkańców wsi była bezrobotna, np. w końcu 1915 r. taki status miało 13 jej mieszkańców [APL, KRZL, sygn. 10].

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

*** W 1914–1915 r. ewangelicy zostali w większości przesiedleni w głąb Rosji. Wycofujące się wojska rosyjskie 10–12 sierpnia 1915 r. spaliły częściowo Kamień.

*** 26 sierpnia 1942 r. okupanci niemieccy rozstrzelali we wsi Zygmunta Kutymę. Kolejne trzy osoby, 9 Żydów i Skorupę zabito w 1943 r. [Wawryniuk, 2012b, s. 39].

*** W dniach 23–26 marca 1943 r. okupanci niemieccy dokonali aresztowań we wsi. Więźniów przewieziono następnie do obozu koncentracyjnego na Majdanku [www.majdanek.eu].