Hola

Patrz hasło: Stary Brus.

Nazwa wsi pochodzi od słowa ‘gola’, w języku ukraińskim ‘hola’, czyli otwarte puste miejsce [NMP, 1999, t. 3, s. 485].

Okolice Holi w XV w. należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a w jego ramach do rozległego województwa trockiego. W 1513 r. król Zygmunt I utworzył samodzielne województwo podlaskie ze stolicą w Drohiczynie, składające się z ziem: drohickiej, bielskiej, mielnickiej, brzeskiej, kobryńskiej i kamienieckiej. Interesujące nas okolice znalazły się w powiecie brzeskim. Na mocy reform administracyjnych w Wielkim Księstwie Litewskim w 1566 r., z dotychczasowego województwa podlaskiego wydzielono powiaty brzeski, kobryński i kamieniecki, tworząc z nich nowe województwo brzesko-litewskie, ze stolicą w Brześciu [Litewskim]. W 1569 r. po unii lubelskiej pozostały one w Wielkim Księstwie Litewskim. Tuż po zawarciu unii lubelskiej m. in. Hola na krótko znalazła się pod jurysdykcją Korony, bowiem król Zygmunt August, rozgniewany niechętną postawą wobec unii Eustachego Wołłowicza starosty brzeskiego i wohyńskiego, przyłączył starostwo wohyńskie (do którego należała także Hola) do koronnego województwa podlaskiego i przekazał staroście radomskiemu Janowi Tarło. Była to jednak sytuacja przejściowa, bowiem wkrótce Wołłowicz wrócił do łask, Tarło zrzekł się tego nadania na jego rzecz, a tereny te powróciły do województwa brzesko-litewskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Po ostatnim rozbiorze Polski (1795) miejscowość znalazła się w zaborze austriackim, w cyrkule chełmskim (od 1796) Galicji Zachodniej.

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, weszła ona w 1810 r. w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie włodawskim województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej). W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (od 1912 r. guberni chełmskiej).

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego (1919–1939). W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. powróciła do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego. W 1969 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. W latach 1975–1998 w składzie województwa chełmskiego. Od 1999 r. w powiecie włodawskim województwa lubelskiego [Maroszek, 2013; Wawrzyńczyk, 1951; Mapa, 1803; Ćwik i Reder, 1977].

Gmina

Początki samorządu na ziemiach polskich sięgają czasów średniowiecza. Konstytucja Księstwa Warszawskiego wprowadziła nowe formy ustroju lokalnego. Na mocy ustawy z 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie z wójtami na czele. Zostali nimi właściciele ziemscy. Hola była siedzibą gminy [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu gmin samorządowych w Królestwie Polskim w 1864 r., wieś weszła w skład gminy Turno, której nazwę w 1927 r. zmieniono na gmina Wołoskowola. W latach 1927–1947 jej siedziba mieściła się w Wołoskowoli, a w latach 1947–1954 w Sosnowicy [APL, KWPB, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Hola [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin, w latach 1954–1958 istniała gromada Hola, do której weszły też Zamołodycze, Kropiwki i Turno [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Potem przyłączono ją do gromady Wołoskowola [DUWRNwL, 1958, nr 76, poz. 392]. W 1868 wieś przeniesiono do gromady Sosnowica [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz.]. Od 1973 r. sołectwo należy do gminy Stary Brus.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.10.2025) częścią składową wsi jest Szmokotówka [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W inwentarzu z r. 1566 odnotowana jest nazwa terenowa Żydowa Wercha [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 403]. W Szmokotówce w 1864 r. używano następujących nazw terenowych: Kołban, Morgi, Szirokij Łan i Żydówka [APL, ZTL, sygn. 3289].

W 1566 r. we wsi gospodarstwa posiadały osoby o nazwiskach: Bieriozka, Boczicz, Chodorowicz, Dec, Dubiaga, Duda, Filipowicz, Gac, Iwanowicz, Kaliuszicz, Kaszczicz, Kolinka, Kozołup, Kriwyj, Kupaczewicz, Kupaczewicz, Macewicz, Malec, Malec, Moskowczicz, Oleszko, Ostaszko, Potatniata, Prichożij, Proniewicz, Pronkowicz, Sienkowicz, Siszenia, Supronowicz, Szczebiet, Temnij, Wieticki, Zoriniec, Żidko [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 401–402].

W 1864 r. w Holi uwłaszczono następujące osoby: Baron Piotr, Bojarczuk Iwan, Bondarczuk Iwan, Buńko Iwan, Buńko Mikita, Buńko Teodozij, Czerwo Jakow, Djaczkowskii Jakow, Enckalat Awgust, Giler Adam, Gładkiewicz Józefat, Grziwaczewskij Piotr, Gular Gordej, Gulara Iwana, Ilczuk Wasilij, Kalinowskij Iwan, Kalita Leon, Komik Józefat, Kowalczuk Iwan, Kozak Piotr, Kucharuk Iwan, Kucharuk Tomasz, Kuszik Kuźma, Maniuk Dmitrij, Maniuk Michaił, Michajłowskij Julian, Mironczuk Daniła, Mironczuk Tomasz, Moniuk Grigorij, Niestieruk Kosjan, Niestieruk Tomasz, Panasiuk Miron, Pomianowskij Karol, Prodyszczuk Maksim, Prodyszczuk Potap, Rypczinskij Iwan, Rypczinskij Lewko, Rypczinskij Wasilij, Sawczuk Grigorij, Semeniuk Aleksandra, Sidoruk Fedor, Sidoruk Roman, Sidoruk Roman, Skrynskaja Tekla, Smieszko Grigorij, Smolinskij Michaił, Szabanowa Emilia, Tabenskij Mikołaj, Tabenskij Semen, Taratyka Paweł, Taratyka Piotr, Toratyka Anton, Toratyka Stepan, Torbicz Tomasz, Waszczuk Adam [APL, ZTL, sygn. 3208].

Natomiast w Szmokotówe w 1864 r. zostali uwłaszczeni: Brauer Iwan, Charłampowicz Jewstachij, Dawydiuk Nikita, Dryszcz Feodor, Genke Martin, Gładkiewicz Adam, Gołod Aleksiej, Gut Maksim, Jankowskaja Eleonora, Kipniak Stanisław, Klimczuk Stepan, Kliza Adam, Koniuch Anton, Korszon Teofila, Koszka Trofim, Kret Maksim, Krupka Anton, Kubeluk Andriej, Kuszin Paraska, Łopatniuk Iwan, Maciejuk Dmitrij, Mimonskij Aleksandr, Mimonskij Piotr, Peczke Karol, Piorkowskij Josif, Pojma Jerzij, Pradyszczuk Stepan, Pradyszczuk Zinowij, Puś Iwan, Puś Stanisław, Rel Ferdinand, Rybczinskij Osip, Sawczuk Daniło, Semenow Łogin, Sidoruk Josif, Siminiuk Fedor, Struk Fedor, Szafrin Nikołaj, Taraszkiewicz Wawrzeniec, Taratyka Marko, Walesinskij Franc, Zawadzkij Kasper [APL, ZTL, sygn. 3289].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2003 odkryto 17 stanowisk o charakterze śladów osadniczych. Poza nielicznymi krzemieniami odpadkowymi i fragmentami ceramiki nieokreślonymi chronologicznie, w pojedynczych przypadkach ceramikę naczyniową powiązano z późną epoką brązu (kultura łużycka), średniowieczem – wczesnym (brak bliższej chronologii) i późnym (XIV-XV w.) oraz okresem nowożytnym (XVI-XVIII w.) [NID, AZP obszar 71-87]. 

Pierwsza wzmianka o Holi zawarta jest w inwentarzu starostwa brzeskiego z roku 1566, choć zapewne wieś ma nieco starszą metrykę. [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 401–403]. Szmokotówkę założono w 1856 r., w trakcie urządzenia kolonialnego wsi Hola [APR, ZDP, sygn. 13938].

Wieś przez wieki należała do dóbr królewskich (hospodarskich)/skarbowych/rządowych. W XVI w. zaliczana do starostwa wohyńskiego, a w jego ramach do wójtostwa kodenieckiego. W roku 1589 dobra monarsze w województwie brzeskim przekształcono w tzw. ekonomie, czyli dobra stołowe, wprowadzając przy tym podział na klucze. Hola znalazła się wówczas w kluczu krzywowierzbskim. Zmiany w tym zakresie zaszły pod koniec lat 60. XVIII w. za sprawą ówczesnego zarządcy ekonomii litewskich, Antoniego Tyzenhauza. Podzielił on ekonomie na tzw. gubernie, a dopiero te na klucze. W wyniku tych zmian klucz krzywowierzbski stał się częścią rozległej, tzw. guberni łomaskiej [Por. DMAMJ, 1897, t. 1, s. 379–406; Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 10–25; Buczyło, 2019, s. 85–88; APL OCH, HW, sygn. 2/180].

Folwark był oddawany w dzierżawę. Od lat 70. XVII w., aż po schyłek wieku XVIII trzymali go głównie kolejni przedstawiciele rodziny Sosnowskich [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1461 i 1474]. W latach 1818–1831 jego arendatorem był Gerwazy Sudziński [APR, ZDP, sygn. 20554].

W dawnych czasach większość mieszkańców Holi była początkowo prawosławnymi, po unii brzeskiej (1596 r.) grekokatolikami i ponownie prawosławnymi (od 1875). Byli oni wiernymi istniejącej we wsi parafii pw. Św. Praksedy Męczennicy w Holi. Parafia prawosławna, jak można przypuszczać, istniała tu już w 1566 r., gdyż wówczas było we wsi dwie włóki kościelne, a ich właścicielami byli popi Makar i Stoma [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 402]. Po unii brzeskiej parafia została przekształcona na unicką. W 1610 r. została uposażona przez Floriana Rzewuskiego. Najstarsza cerkiew uległa zniszczeniu w pożarze w 1700 r., a na jej miejscu postawiono nową świątynię w 1702 roku. W XIX w. proboszczami lub administratorami parafii greckokatolickiej w Holi byli księża: Grzegorz Jankowski (do 1829), Adam Jankowski (kooperator 1816–1829, proboszcz 1830–1861), Malczyński (1861–1864), Paweł Łącki (1864–1865), Ludwik Zatkalik (1865–1873), Michał Somik (1873–1874), Józef Gwozdowicz (1874–1875) [Sęczyk, 2022, s. 719]. W latach 70. XIX w. parafia w Holi była ośrodkiem oporu przeciwko przejściu na prawosławie. Zdarzały się przypadki duchownych, którzy udzielali sakramentów świętych w cerkwiach w języku łacińskim i polskim. Ks. Ludwik Zatkalik, proboszcz parafii Hola, w 1872 r. udzielał chrztu świętego w języku polskim i łacińskim. Dodatkowo duchowny nie obchodził nowych zalecanych świąt cerkiewnych. Do jego parafii uczęszczali wierni z sąsiednich wspólnot religijnych, gdzie już nabożeństwa sprawowano w formie zalecanej przez władze carskie [Sęczyk, 2022, s. 162]. W 1875 r. holeńscy grekokatolicy, pomimo protestów i internowania proboszcza Ludwika Zatkalika, stali się oficjalnie prawosławnymi. Zdecydowana większość z nich w następnych latach uległa wpływom tego wyznania i po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, niewielu mieszkańców wsi zmieniło wyznanie. Liczba prawosławnych chłopów w Holi między 1904 a 1911 r. spadła z 438 do 428 osób. W tym czasie w Szmokotówce mieszkało niewielu prawosławnych, odpowiednio 19 w 1904 r. i 13 w 1911 r. [APL, KPCH, KV, sygn. 982, 985]. Po pierwszej wojnie światowej zlikwidowano parafię prawosławną w Holi. Prawosławni z miejscowości należeli wówczas do parafii w Sosnowicy. Prawosławna parafia św. Paraskiewy w Holi została reaktywowana przez wiernych 21 lipca 1933 roku. W 1935 r. wybudowano w niej dom modlitwy. Duszpasterzem był wtedy Jan Czernobrow. Budynek świątynny w Holi zburzono, podczas akcji likwidacji cerkwi prawosławnych na Lubelszczyźnie, w dniu 9 lipca 1938 r. W 1940 r. prawosławni przejęli budynek cerkwi neounickiej. W 1941 r. częściowo spalony został dach świątyni. Prawosławni zniknęli czasowo ze wsi po II wojnie światowej. W latach 1945–1946 do ZSRR ewakuowało się wraz z rodzinami 38 prawosławnych (Ukraińców) będących właścicielami ziemi we wsi [APL, PO PUR we Włodawie, sygn. 14]. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono pozostałych na tzw. Ziemie Odzyskane. Po akcji „Wisła” w czerwcu 1947 r. holeńska cerkiew została zamknięta. Po dziesięciu latach od akcji „Wisła” cerkiew otworzono i reaktywowano ją jako filię parafii prawosławnej w Horostycie. W 1997 r. warszawski architekt Bogdan Bobierski zaprojektował przebudowę świątyni i według tego projektu trójzrębowy obiekt odremontowano [https://polaneis.pl/miejsca/cerkiew-swietego-antoniego-pieczerskiego-i-swetej-paraskiewy-w-holi-polesie].

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafia neounicka powstała m.in. w Holi. Istniała ona w latach 1925–1940. Jej proboszczami byli Mikołaj Hałas i Aleksander Pryłucki [Wawryniuk, 2012b, s. 26].

W dawnych czasach we wsi mieszkało niewielu katolików obrządku rzymskiego, należących do parafii rzymskokatolickiej w Sosnowicy. W 1905 r. we wsi na katolicyzm przeszło 23 osoby [Archiwum Parafii w Sosnowicy].

Szkoła elementarna we wsi powstała w 1827 r. [APL OCH, HW, sygn. 2/180]. W Holi od 1865 do 1915 r. działała ministerialna szkoła rosyjska oraz żeńska szkoła cerkiewna (1902–1915) [APL, KPCH KV, sygn. 984]. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w Holi działała polska 2. klasowa szkoła powszechna, do której chodziły również dzieci z Turno [„Ziemia Włodawska”, 1928, nr 12–13]. W roku szkolnym 1930/1931 uczęszczało do niej 83 uczniów [Szkoły, 1933, s. 176]. W czasie okupacji niemieckiej powstała tam również szkoła ukraińska, do której w 1940 r. uczęszczało 42 dzieci. Szkoła ta została zlikwidowana po wojnie [Wawryniuk, 2012b, s. 28].

W 1566 r. we wsi były 44 gospodarstwa chłopskie [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 402]. Pozwala to szacować liczbę mieszkańców na około 220–260 osób. Według wykazu z 1827 r. znajdowało się w niej 50 domów zamieszkanych przez 327 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 160]. W 1887 r. w Holi było 275 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 84 budynkach zamieszkiwało 472 osoby, w tym 128 rzymskich katolików, 267 prawosławnych, 70 wyznawców religii mojżeszowej i siedmiu ewangelików. W tym czasie w Szmokotówce mieszkało 53 osoby, w tym 42 rzymskich katolików i 11 prawosławnych [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 119]. W 1943 r. mieszkało tu 387 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. w Holi było zameldowanych 96 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Holi na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa i gospodarki leśnej. W 1566 r. było tu 44 gospodarstwa, których posiadacze płacili z włóki czynszu 8 groszy, oddawali dwie beczki owsa (lub 10 groszy), beczkę żyta (10 groszy), wóz siana (albo 5 groszy), gęś, kury, jaja (lub 4 półgrosze), niewody (2 grosze), zapewniali stancje (3 półgrosze) i odrabiali tłoki (12 groszy). Razem dawało to 83 grosze rocznie [DMAMJ, 1897, t. 1, s. 402]. Podobne obciążenia zapisano w lustracji starostwa wohyńskiego, do którego należała wieś w 1570 r. W Holi było wtedy 44 włóki, w tym dwie kościelne, których posiadacze płacili z włóki czynszu 8 groszy, oddawali beczkę owsa (lub 10 groszy), wóz siana (albo 5 groszy), gęś, kury, jaja, niewody (8 groszy). Za tłoki i osadę po 42 grosze. Za gwałty beczkę żyta (10 groszy) i kośnego – po 6 groszy [Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 19]. W 1852 r. we wsi było 39 oczynszowanych tego roku gospodarstw chłopskich, o powierzchni 28–35 mórg, opłacających czynsz w pieniądzu i zbożu. W ramach oczynszowania chłopi zostali zobowiązani do postawienia drewnianych chat, ale na podmurowaniu i z kominem murowanym [APR, ZDP, sygn. 13938].

Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z 1864 r. w Holi uwłaszczono 39 gospodarstw mających po ok. 32 morgi, osady szkolną i kowalską oraz pastwisko (424 morgi). W oparciu o prawo z 1865 roku uwłaszczono trzy osady (po 3 morgi). Razem chłopi otrzymali na własność ok. 1660 mórg ziemi. Chłopi nie otrzymali żadnych praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3208]. Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami. W Szmokotówce w oparciu o prawo z 1864 r. uwłaszczono cztery gospodarstwa mające po aż 82 morgi i 12 osad po ok. 6 mórg. Potem uwłaszczeni zostali jeszcze posiadacze 26 osad mających po 5–6 mórg. Chłopi nie uzyskali żadnych praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3289].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub trudniła się innymi zawodami. W 1930 r. we wsi pracowali: kowal: P. Suchorab, olejarnie: S. Cymerman i M. Cymerman; wiatraki: A. Martynowski i w Szmokotówce – J. Małysiak i J. Sułkowski [KAP, 1930, s. 916].

Cerkiew św. Antoniego Pieczerskiego i św. Męczennicy Paraskiewy

Cerkiew zbudowana w 1702 roku. W latach 1846–1847 gruntownie przebudowana. W 1875 r. po przyłączeniu do prawosławia, przebudowano ją kolejny raz. W latach 2010–2014 cerkiew została kapitalnie wyremontowana. Jest to świątynia drewniana, konstrukcji zrębowej, szalowana, wzniesiona na planie prostokąta. Od północy do budynku przylega zakrystia, od południa – skarbiec, od zachodu przedsionek. W środku nad wejściem, znajduje się chór. Świątynię wieńczy jedna kopuła. W cerkwi znajduje się zabytkowy ikonostas z drugiej połowy XIX wieku, z obrazami: Matki Bożej z Dzieciątkiem, Chrystusa Pantokratora, archaniołów Gabriela i Michała oraz patrona cerkwi [Katalog zabytków sztuki w Polsce. Województwo lubelskie powiat włodawski, 1975, s. 11–13].

Cerkiew cmentarna pw. Opieki Matki Bożej

Wzniesiona z drewna w latach 1846–1847. Budowla konstrukcji zrębowej, z wejściem poprzedzonym czterosłupowym podcieniem, z trójkątnym szczytem zwieńczonym ośmioramiennym krzyżem. W 2019 r. obiekt gruntownie wyremontowano.

Cmentarz prawosławny

Założony w 1791 r. [APL, CHKGK, sygn. 245]. Zachowało się na nim wiele nagrobków z XIX i początku XX w. oraz kilka drewnianych krzyży. W starszej, południowej części cmentarza znajduje się drewniana kaplica cmentarna [https://starybrus.pl/dziedzictwo-kulturowe/].

Cmentarz starowierców

W lesie, po wschodniej stronie drogi do Zamołodycza, położony jest założony w 1895 r. cmentarz starowierców. W Holi mieszkali oni w zwartej enklawie zwanej Pobiedonoscewo, która znajdowała się w niewielkiej odległości na wschód od obecnego skansenu. Na cmentarzu nie zachowały się żadne nagrobki (starowiercy stawiali tylko drewniane krzyże). Obecnie miejsce ich pochówku upamiętnia głaz [https://starybrus.pl/dziedzictwo-kulturowe/].

Pomnik Nieznanego Żołnierza

Na rozstaju dróg, niedaleko cerkwi i cmentarza. Zwieńczony krzyżem, a na ścianie czołowej wyryto wizerunek i wstęgę Orderu Virtuti Militari. Na tablicy o kształcie ryngrafu znalazł się napis (pisownia oryginalna): „NIEZNANEMU ŻOŁNIERZOWI / KOŁO MŁODZ. WIEJ / HOLA ZAMOŁODYC / 1926 r. / 20 VI”.

Skansen w Holi

Od 1985 r. istnieje we wsi skansen, którym opiekuje się Towarzystwo Miłośników Skansenu Kultury Materialnej Chełmszczyzny i Podlasia w Holi. Codzienną pieczę nad skansenem sprawują Alina i Tadeusz Karabowiczowie. Na terenie skansenu znajduje się wiatrak „koźlak” z początku XX w. z Wołoskowoli, chałupa z końca XIX w. z Wyryk i stodoła z XIX w. z Okczyna – Kostomłot. Na uwagę zasługują również XIX. wieczne: kapliczka z Wyryk, krzyże i ule „kołody” z Holi oraz piec garncarski i żuraw. Na terenie skansenu w lipcu każdego roku jest organizowana plenerowa impreza „Jarmark Holeński” [https://starybrus.pl/dziedzictwo-kulturowe/].

*** W 1654 r. proboszcz parafii unickiej w Holi ksiądz Teodor Łobacz został pobity przez żołnierzy Lubelskiej Chorągwi Łanowej [AWAK, t. 23, s. 268].

*** Holę w 1848 r. dotknęła epidemia cholery [APL, CHKGK, sygn. 245].

*** Mieszkańcy wsi aktywnie uczestniczyli m.in. w akcji protestu przeciwko planom wydzielenia guberni chełmskiej i przyłączenia jej do generał-gubernatorstwa w Kijowie. Na przełomie 1908/1909 r. Koło Polskie w III Dumie Państwowej zorganizowało akcję pisania protestów w tej sprawie. List protestacyjny podpisały 34 mieszkańców Holi i 16 – Szmokotówki [GARF, f. 5122, op. 1, d. 40].

*** Podczas odwrotu armii rosyjskiej z Królestwa Polskiego w sierpniu 1915 r. wielu, przede wszystkim prawosławnych mieszkańców gminy Turno (w okresie okupacji niemieckiej nazwanej bezirk Hola) udało się na uchodźstwo w głąb państwa carów. Wycofujące się wojska rosyjskie 10–12 sierpnia spaliły całkowicie 7 i częściowo – 13 wsi w gminie. Wśród ocalałych wsi były Hola i Szmokotówka. W Holi w opuszczonych domostwach osiedliło się wówczas czasowo wielu Żydów ze spalonych okolicznych miasteczek.

*** Niemcy 18 lipca 1944 r. rozstrzelali we wsi cztery osoby: M. Gołębiowskiego, W. Prończuka, Zielińskiego i Rybczyńską [Wawryniuk, 2012b, s. 28].

*** 23 lipca 1944 r. w walkach wycofujących się wojsk niemieckich z radziecką 165 DP ucierpiały zabudowania wsi [APL, KP PPR we Włodawie, sygn. 6].