Dominiczyn / Helenin

Patrz hasło: Stary Brus.

W przeszłości posługiwano się nazwą Maydan Dominiczyn. Nazwa pochodzi od imienia Dominik. Oznaczała osadę leśną (majdan) zaś Dominik mógł byc jej założycielem lub właścicielem [NMP, 1997, t. 2, s. 405–406].

Od powstania osady, aż do upadku Rzeczypospolitej, przynależność administracyjną Dominiczyna możemy określić jako: województwo ruskie, ziemia chełmska, powiat chełmski. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule chełmskim (Galicji Zachodniej) [Mapa, 1803]. Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279].

W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego. W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie chełmskim, potem w powiecie włodawskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego; dekretem księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 23 II 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie. Zostawali nimi z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą w poszczególnych wsiach służyli im sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej poł. XIX w. Dominiczyn należał do gminy Andrzejów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Wola Wereszczyńska, powstałej w 1865 r. [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1933 r. utworzono gromadę Dominiczyn, do której należała też kolonia Helenin [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Wytyczno [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1961 r. przeniesioną ją do gromady Stary Brus [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Stary Brus [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) częściami składowymi wsi są Helenin i Podlasie [https://eteryt.stat.gov.pl/]. W 1872 r. w Heleninie odnotowano następujące nazwy terenowe: Bagno, Błoto Krowie, Komarow Kut, Lachowskie, Leśniczówka, Lubowicz, Miejsce, Moroszczyzna, Pod Grosznałem, Pole Wielkie, Zadnie [Wawryniuk, 2012b, s. ].

W 1864 r. w Dominiczynie zostali uwłaszczeni: Chodkowskij Warfłomiej, Chołomiej Francisk, Chołomiej Mark, Chołomiej Osip, Chodkowskij Jan, Gorula Stepan, Józefczuk Franciszek, Józefczuk Iwan, Kalinowskij Anton, Kszowskij Stanisław, Kszowskij Szimon, Kszowskij Wojciech, Mietiełka Andriej, Ranczewskij Michaił, Ranczewskij Osip, Ranczewskij Wasilij, Tadynowicz Andriej, Tadynowicz Ignatij, Zybura Andriej, Zybura Michaił [APL, ZTL, sygn. 3199].

Z trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1993 znanych jest 58 stanowisk. Pierwsze informacje o dwóch mogiłach – jednej pod lasem koło jeziora, drugiej przy granicy Lubowieża na terenie folwarku Helenin podaje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom XIV, s. 161 – lokalizując je na terenie wsi Wytyczno [podobnie Nosek 1957, 379]. Z weryfikacji prowadzonych w ramach AZP ustalono, że jeden z kopców znajdował się na terenie Wytyczna i po drugiej wojnie światowej został zniwelowany, natomiast zachowany kolejny porośnięty drzewami znajduje się na gruntach wsi Dominiczyn [Mazurek, Mazurek 1996, 115-116]. W trakcie badań AZP na odkrytych stanowiskach (dominujące ślady osadnicze, także obozowiska, siedliska, osady, cmentarzyska), poza licznymi materiałami krzemiennymi (półsurowcem i mało charakterystycznymi wytworami) oraz fragmentami ceramiki naczyniowej nieokreślonymi chronologicznie, część źródeł datowano ogólnie na epokę kamienia, neolit (kultura: pucharów lejkowatych, ceramiki sznurowej), subneolit, epokę brązu – wczesną (m.in. kultura: mierzanowicka, trzciniecka) i późną (kultura łużycka – w tym cmentarzysko), wczesną epokę żelaza (m.in. okres: lateński, rzymski), średniowiecze – wczesne (m.in. do X w.) i późne, także bliżej nieokreślony okres nowożytny. Niezależnie od ich chronologii stanowią pozostałości po nieznanej aktywności gospodarczej, np. związanej z hodowlą, pasterstwem, gospodarką leśną, uprawą pól, a w kilku przypadkach zapewne miejsca po siedliskach lub obozowiskach / osadach [NID, AZP obszar 73-88]. 

Majdan Dominiczyn powstał prawdopodobnie na przełomie XIX i XX w. Jest odnotowany na mapie austriackiej z 1804 r.

Helenin to folwark powstały prawdopodobnie między 1857 a 1864 r., kiedy właścicielką dóbr Andrzejów była Helena Załuska [patrz: Właściciele].

Właścicielami Dominiczyna w XIX w. byli posiadacze dóbr Andrzejów. Te w 1802 r. Bonieccy sprzedali Franciszkowi Kunickiemu, który już w 1804 r. sprzedał je Michałowi Węglińskiemu (zm. 1807). Po jego śmierci dobra odziedziczyły wdowa Anna z Węglińskich i córka Felicjanna, która poślubiła Maurycego Załuskiego. W 1857 r. dobra odziedziczyły Helena i Leonia Załuskie. Pierwsza z nich w 1864 r. sprzedała swoją część Władysławowi Wydżdze. już w 1865 r. cały majątek stał się własnością Aleksandra Karpińskiego. W 1872 r. jego właścicielem został Wincenty Karpiński, który wydzielił w tym samym roku folwark Helenin z dóbr Andrzejów. W 1892 r. część ziemi sprzedano chłopom. Częściowej parcelacji majątku Helenin dokonano w 1910 r. [Wawryniuk, 2012, s. 270].

We wsi w XIX w. zamieszkiwali rzymskokatolicy (większość) i grekokatolicy (mniejszość). Katolicy obrządku rzymskiego zamieszkujący we wsi byli związani z parafią rzymskokatolicką w Wereszczynie, a od 1919 r. z parafią w Brusie. Wieś należała do parafii greckokatolickiej/prawosławnej w Wytycznie. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, liczba prawosławnych we wsi spadła z 109 (1904) do 89 (1911). W 1911 r. pojawili się też prawosławni w Heleninie (17) [APL, KPCH, sygn. 982, 985]. W 1945 r. wszystkie rodziny prawosławne z Dominiczyna zgłosiły chęć wyjazdu do ZSRR [Wawryniuk, 2012b, s. 14]. W latach 1945-1946 do ZSRR ewakuowało się 11 prawosławnych (Ukraińców) będących właścicielami ziemi we wsi wraz z rodzinami [APL, PO PUR we Włodawie, sygn. 14]. Na miejscu pozostali katolicy.

W 1939 r. we wsi działała polska szkoła powszechna [Wawryniuk, 2012b, s. 13].

Według wykazu z 1827 r. we wsi Dominiczyn znajdowało się 14 domów zamieszkanych przez 88 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 105]. W 1887 r. zamieszkiwało tu 229 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 34 budynkach było 221 osób. Deklarowali wyznanie rzymskokatolickie – 206, prawosławne – 2 i unickie – 13 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi żyło 190 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 39]. W 2021 r. we wsi mieszkało 244 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Dominiczyna na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 r. majątki ziemskie były podzielone na dwie części: pierwszą, którą trzymali w „dzierżawie wieczystej” chłopi i drugą, stanowiącą bezpośrednio gospodarstwo dworskie, czyli folwark. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Kołaczach.

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Dominiczyna otrzymali na własność 298 mórg ziemi. W oparciu o prawa z 1846 i 1864 uwłaszczono tam 16 gospodarstw o powierzchni ok. 15–17 mórg. Kolejne dwa uwłaszczono w oparciu o prawo z 1864 roku. Oprócz ziemi w ramach uwłaszczenia chłopi otrzymali również prawa do tzw. serwitutów pastwiskowych i leśnych, czyli bezpłatnego korzystania w określonym rozmiarze i czasie z pastwisk należących do dworu oraz otrzymywania drzewa z lasów dworskich. Właściciele 18 osad mieli prawo pobierania przez sześć miesięcy po dwa wozy suszu i leżaniny na opał, drewna na poprawę swoich zabudowań, na ogrodzenia i oświetlenie. W ramach serwitutu pastwiskowego mieli prawo wypasać na gruncie dworskim: 5 koni, 144 sztuk bydła i 102 owiec [APL, ZTL, sygn. 3199].

Część mieszkańców wsi była bezrolna i pracowała na służbie u właścicieli ziemskich lub też trudniła się innymi zawodami. W 1930 r. we wsi pracowali: kowal: H. Kasperski; wiatrak: W. Świrski i Ska [KAP, 1930, s. 916].

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

24 lutego 1944 r. okupanci niemieccy zamordowali Wacława Dobroczyńskiego [Wawryniuk, 2012b, s. 14].