Zawada

Patrz hasło: Ostrówek.

Nazwa wsi pochodzi od nazwy folwarku w pobliżu Dębicy – określanego w XVII i XVIII w. jako folwark zawadzki. [Jusiak, 2014, 107] Samo słowo zawada może pochodzić od zawada – to co zawadza na drodze, przeszkoda, zawała, mogła też odnosić się do miejsca gdzie stała karczma, czyli żartobliwie przeszkoda dla podróżnych [Kosyl, 1974, 505]

Pierwotna przynależność administracyjna terenów na których powstała Zawada nie jest do końca jasna. Bardzo prawdopodobne, że we wczesnym średniowieczu mogły one podlegać grodowi w rejonie Sieciechowa nad Wisłą. [Ćwik, Reder 1977, 11; Sochacka, 2014a, 41] W okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego dla północno-wschodnich rubieży księstwa zaczął odgrywać Lublin. [Myśliński, 1974, 29; Sochacka 2014a, 41-42].

W momencie powstania osady folwarcznej był to teren województwa lubelskiego, powiatu lubelskiego, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, 26, 33] Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidował on z dotychczasowym podziałem. Zawada podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi. [Ćwik, Reder, 1977, 52-53]

Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1795 r. terytorium obecnej gminy Ostrówek znalazło się w granicach zaboru austriackiego, w tzw. Nowej Galicji. W 1796 r. weszło ono w skład utworzonego wówczas cyrkułu lubelskiego podporządkowanego Zachodnio-Galicyjskiej Nadwornej Komisji Urządzającej, a następnie od 1797 r. Gubernium Krajowemu dla Galicji Zachodniej w Krakowie. Po reorganizacji administracji austriackiej w 1803 r. cyrkuł lubelski podlegał Gubernium Galicji we Lwowie.

Po przyłączeniu Lubelszczyzny do Księstwa Warszawskiego, Zawada w wyniku reformy administracyjnej z 1810 r. znalazła się w powiecie lubartowskim departamentu lubelskiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16]. Natomiast po reformie administracyjnej Królestwa Polskiego z 1816 r. powiat lubartowski wszedł w skład obwodu lubelskiego województwa lubelskiego [DPKP, 1816, t. 1]. Później w 1837 r. województwa przemianowano na gubernie, a w 1842 r. obwody zamieniono na powiaty, a powiaty na okręgi. Zawada znalazła się wówczas w okręgu lubartowskim powiatu lubelskiego guberni lubelskiej. W 1867 r. po podziale guberni lubelskiej na gubernie lubelską i siedlecką Zawada znalazła się w powiecie lubartowskim guberni lubelskiej [DPKP, 1867, t. 66]. Kolejne zmiany administracyjne nastąpiły w okresie I wojny światowej. W 1915 r. po zajęciu tych terenów przez wojska niemieckie i austro-węgierskie przeszły one pod zarząd austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego w Kielcach, którego siedzibę 1 X 1915 r. przeniesiono do Lublina. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Zawada należała do powiatu lubartowskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w małym województwie lubelskim. Potem w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Jedną z gmin dominialnych była gmina Dębica. Ze spisu z 1856 r. wiemy, że w jej skład wchodził m.in. folwark Zawada. Początkowo dobra te należały do Małachowskich, którzy wyznaczali zastępcę na urząd wójta. Dopiero Antoni Sierakowski po nabyciu dóbr osobiście sprawował obowiązki wójta. Później urząd ten sprawował Ewaryst Grodzicki [APL, MSGL, sygn. 167, k. 674, 706].

Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, folwark wszedł w skład gminy Czemierniki [APL, KGL, sygn. 1866:124]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Zawada [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Tarkawica [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. po likwidacji tej gromady włączono ją do gromady Kamienowola, której nazwę zmieniono wówczas na Ostrówek [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100, 101]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Ostrówek [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1915 r. w Zawadzie mieszkali następujący ewangelicy: Franc Czarneckij, Emil Czarneckij, Ludowik Czarneckij, Eduard Czarneckij, Karl Filip, Fridrich Rem, Fridrich Ikert, Fridrich Ekiert, Eduard Ekiert, Ludowik Ekiert, Genrich Frejlich, Michaił Frejlich, Adolf Gekiel, Ferdinand Rajter, Eduard Genzel, Michaił Liske, Michaił Liske, Awgust Liske, Genrich Nikiel, Juliusz Gek, Zatel Szulc, Emil Szulc, Awgust Kelm, Ludowik Szulc, Adolf Szulc, Wilgelm Brandt, Awgust Brant, Jan Szulc, Gotlib Gejman, Rudolf Gejman, Eduard Szulc, Ludowik Szulc, Jan Wajs, Danił Wajs, Edmund Wajs, Erdman Frejlich, Jan ?, Julian Lac, Michaił Rajter, Jan Garter, Awgust Frank, Ludowik Frank, Julian Frank, Karl Frank, Gustaw Frank, Jakow Kin, Ludowik Kin, Eduard Kin, Juliusz Kin, Genrich Frank, Eduard Frank, Ludowik Liske i Eduard Majle [APL, Lubelski Zarząd Powiatowy, sygn. 23].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2000 odkryto 2 stanowiska, na których zebrano wyłącznie ułamki naczyń ceramicznych, w jednym przypadku (ślad osadniczy) z wczesnego średniowiecza (po X w.) i okresu nowożytnego (XVII w.), w kolejnym być może związanego z siedliskiem z XVII-XVIII w. [NID, AZP obszar 69-81].

Ksiądz Jan Brodziak powołując się na zachowane księgi parafialne w Czemiernikach podaje, że w 1637 r. został odnotowany pierwszy chrzest z Zawady, kolejne dwa z połowy XVIII w. a następne dopiero w XIX i XX w. [Brodziak, 2008, 552-553] Nie można na podstawie tych nielicznych wzmianek domyślać się istnienia już wsi Zawada. Prawdopodobnie chodziło o folwark Zawada wzmiankowany w 1663 r. w pobliżu wsi Dębica, w którym mieszkańcy Dębicy i Tarkawicy odrabiali pańszczyznę. [APL, Akta dóbr Czemierniki i Markuszów, 91/5]. Folwark Zawada wymieniany był sporadycznie w drugiej połowie wieku XVII i w wieku XVIII a nie ma wzmianek o wsi tak określanej. Zapewne informacje pochodzące z ksiąg parafialnych odnosiły się do zatrudnionej w folwarku ludności mieszkającej w wybudowanych dla nich zabudowaniach, które z czasem mogły dać początek istniejącej dzisiaj wsi. Jeszcze na przełomie XVIII i XIX w. w podziałach dóbr majętności Małachowskich nie wymieniono wsi Zawada a jedynie folwark zawadzki [Piwek, 1999, 38, 242-247; Jusiak, 2014, 107]. Początek Kolonii dała sprzedaż ziem folwarcznych kolonistom niemieckim w 1867 r. (patrz niżej).

Majątki Ostrówek i Dębica będące częścią dóbr czemiernickich należały do dzieci Jana Małachowskiego. W 1802 r. wykupił je Stanisław Małachowski, najbardziej zasłużony w historii państwa polskiego spośród jego synów, który był marszałkiem Sejmu Czteroletniego. Po jego bezpotomnej śmierci (zm. 1809) w 1810 r. nastąpił podział spadku na dwie części, męską (Józef, syn jego brata Antoniego) i żeńską. Do części żeńskiej należał klucz czemiernicki, podzielony z kolei na trzy części. Jedną z nich stanowiły dobra Dębica, składające się m.in. z folwarku Zawada, które przeszły na własność Czackich (Michała, Rozalii z Czackich Tarnowskiej i Antoniny z Czackich Krasińskiej), rodziny wcześniej zmarłych żon Stanisława (były rodzonymi siostrami). Podział ten został podpisany przez zainteresowane strony w 1811 r. W 1812 r. kupił je brat byłego właściciela Stanisława – Józef Małachowski. Przed 1823 r. folwark Zawada przeniesiono do dóbr Ostrówek. Józef Małachowski w 1833 r. podarował dobra Dębica swojemu synowi Napoleonowi. W 1838 r. w wyniku postępowania spadkowego po śmierci Napoleona Małachowskiego (zm. 1838) dobra wróciły na własność jego ojca Józefa (zm. 1841). Według podziału spadku po nim z 1841 r. dobra Dębica odziedziczyła Antonina Małachowska. W 1842 r. dobra te nabył Antoni Sierakowski. Przyłączył on do dóbr Dębica folwark Zawada z wsią Tarkawica. Sierakowski sprzedał Zawadę Ewarystowi Grodzickiemu w 1862 roku. Ten z kolei w 1867 r. sprzedał Zawadę kolonistom niemieckim (Bogumił Majewski, Hejnrych Rose, Michał Lange, Frydrych Konkol, Jan Hefner, Marcin Grams, Jan Segert, Samuel Ejdman, Andrzej Sztyrmer, Frydrych Gatzke, Gotlib Ott, Andrzej Kuhn, Bogumił Majewski, Gotlib Kasner, Piotr Folmer, Jan Lajler, Michał Wise, Mateusz Ryn, Gotfrid Serafin, Wojciech Kasner, Gotlib Werner, Gotfrid Kros, Gotlib Palinau) [SRwLub., Wydział Ksiąg Wieczystych, sygn. 884; Koprukowniak, 2002a, s. 103-104; Tarasiuk, 2014a, s.  116-122]. W 1952 r. formalnie majątki poniemieckie przejął Skarb Państwa [SRwLub., Wydział Ksiąg Wieczystych, sygn. 884].

Ludność polska zamieszkująca wieś była wyznania rzymskokatolickiego. Należała do parafii Wniebowzięcia NMP w Kocku do 1805 r. należącej do diecezji chełmskiej, a potem diecezji lubelskiej. Po reformie administracyjnej struktur Kościoła rzymskokatolickiego w Królestwie Polskim w 1818 r. znalazła się ona w diecezji podlaskiej, z przerwą w latach 1867–1918 gdy ponownie należała do diecezji lubelskiej. Od 1867 r. do II wojny światowej dominującą wyznaniowo grupą byli ewangelicy należący do parafii ewangelicko-augsburskiej w Lublinie. We wsi mieli oni dom modlitwy i cmentarz wyznaniowy.

Kantorat, czyli szkoła wyznaniowa przy zborze ewangelickim, gdzie funkcje nauczyciela pełnił kantor. Jedna z nich działała w Zawadzie. W starym budynku folwarku urządzono dom modlitwy, mieszkanie dla nauczyciela oraz pomieszczenia lekcyjne. Ponadto na cele szkolne przeznaczono dwie morgi ziemi (urządzenie ogrodu). Funkcję nauczyciela sprawował kantor Karol Wit. Kantorat funkcjonował do wiosny 1915 roku. 1-klasowa szkoła powszechna w Zawadzie powstała w 1919 r. [Latawiec, 2014a, s. 217-265]. W 1930 r. do 1-klasowej szkoły we wsi uczęszczało 78 dzieci [Falski, 1933, s. 160].

W 1860 r. mieszkało tam 12 osób [APL, MSGL, sygn. 167]. W 1890 r. mieszkało w folwarku mieszkało 576 osób (131 katolików i 445 ewangelików) [APL, Akta gminy Leszkowice, sygn. 54]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w kolonii zamieszkiwało 304 osób, w tym 182 rzymskich katolików, 100 ewangelików i 22 osoby wyznania mojżeszowego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 56]. W 1943 r. we wsi żyło 355 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 43]. W 2021 r. w Zawadzie mieszkało 229 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Zawady na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Gospodarka dworska przez wieki oparta była na folwarkach, których działalność do 1864 r. oparta była na pracy pańszczyźnianej chłopów oraz niewielkiej liczby służby dworskiej. W 1843 r. folwark Zawada liczył 444 mórg.

Część ludności w okresie zaborów utrzymywała się z zajęć pozarolniczych. W 1898 r. we wsi działał sklep z tzw. drobnicą (właściciel: Szprinc German) [APL, Izba Skarbowa Lubelska, 2465]. „Księga Adresowa Polski” z 1930 r. informuje, że w Zawadzie znajdowała się cegielnia Józefa Franka, zakłady kowalskie: F. Ryma i A Świcia, olejarnia N. Germana i wiatrak J. Matyska, kołodziejem był Pączek [KAP, 1930, s. 600].

• Pozostałości cmentarza kolonistów niemieckich z przełomu XIX i XX w. [Studium uwarunkowań, 2014, 40]