Żurawiniec

Patrz hasło: Ostrówek.

Nazwa topograficzna która może być związana z obecnością żurawi na okolicznych łąkach, albo miejscem występowania żurawiny – płożącej krzewinki z rodziny wrzosowatych  o charakterystycznych czerwonych owocach. [Kosyl, 1974, 523]

Pierwotna przynależność administracyjna terenów na których powstał Żurawiniec nie jest do końca jasna. Bardzo prawdopodobne, że we wczesnym średniowieczu mogły one podlegać grodowi w rejonie Sieciechowa nad Wisłą. [Ćwik, Reder 1977, 11; Sochacka, 2014a, 41] W okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego dla północno-wschodnich rubieży księstwa zaczął odgrywać Lublin. [Myśliński, 1974, 29; Sochacka 2014a, 41-42].

W momencie powstania Żurawińca był to teren województwa lubelskiego, powiatu lubelskiego, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, 26, 33] Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidował on z dotychczasowym podziałem. Żurawiniec podlegał komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi. [Ćwik, Reder, 1977, 52-53]

Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1795 r. terytorium obecnej gminy Ostrówek znalazło się w granicach zaboru austriackiego, w tzw. Nowej Galicji. W 1796 r. weszły one w skład utworzonego wówczas cyrkułu lubelskiego podporządkowanego Zachodnio-Galicyjskiej Nadwornej Komisji Urządzającej, a następnie od 1797 r. Gubernium Krajowemu dla Galicji Zachodniej w Krakowie. Po reorganizacji administracji austriackiej w 1803 r. cyrkuł lubelski podlegał Gubernium Galicji we Lwowie.

Po przyłączeniu Lubelszczyzny do Księstwa Warszawskiego, Żurawiniec w wyniku reformy administracyjnej z 1810 r. znalazł się w powiecie lubartowskim departamentu lubelskiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16]. Natomiast po reformie administracyjnej Królestwa Polskiego z 1816 r. powiat lubartowski wszedł w skład obwodu lubelskiego województwa lubelskiego [DPKP, 1816, t. 1]. Później w 1837 r. województwa przemianowano na gubernie, a w 1842 r. obwody zamieniono na powiaty, a powiaty na okręgi. Żurawiniec znalazł się wówczas w okręgu lubartowskim powiatu lubelskiego guberni lubelskiej. W 1867 r. po podziale guberni lubelskiej na gubernie lubelską i siedlecką Żurawiniec znalazł się w powiecie lubartowskim guberni lubelskiej [DPKP, 1867, t. 66]. Kolejne zmiany administracyjne nastąpiły w okresie I wojny światowej. W 1915 r. po zajęciu tych terenów przez wojska niemieckie i austro-węgierskie przeszły one pod zarząd austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego w Kielcach, którego siedzibę 1 X 1915 r. przeniesiono do Lublina. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Żurawiniec należał do powiatu lubartowskiego województwa lubelskiego.

W latach 1975–1998 w małym województwie lubelskim, potem w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Jedną z gmin dominialnych była gmina Dębica. Ze spisu z 1856 r. wiemy, że w jej skład wchodziły następujące miejscowości: Dębica, Tarkawica, Zawada i Żurawiniec. Początkowo dobra te należały do Małachowskich, którzy wyznaczali zastępcę na urząd wójta. Dopiero Antoni Sierakowski po nabyciu dóbr osobiście sprawował obowiązki wójta. Później urząd ten sprawował Ewaryst Grodzicki [APL, MSGL, sygn. 167, k. 674, 706].

Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. powstała gmina Ostrówek. W jej skład wszedł m.in. Żurawiniec [APL, KGL, sygn. 1866:124]. W 1871 r. Komitet Urządzający w Królestwie Polskim zmienił nazwę gminy Ostrówek na gmina Luszawa [„Люблинские губернские ведомости”, 1870, nr 10, s. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Żurawiniec Wieś [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1948 r. w miejsce gminy Luszawa utworzono gminę Leszkowice [DzU, 1948, nr 60, poz. 470 Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Tarkawica [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. po likwidacji tej gromady włączono ją do gromady Kamienawola, której nazwę zmieniono wówczas na Ostrówek [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100, 101]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Ostrówek [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1846 r. gospodarstwa we wsi Żurawiniec posiadali: Józef Bocian, Andrzej Listos, Andrzej Bocian, Marcin Paluszek, Michał Skubisz, Szymon Bocian, Antoni Paluszek, Szczepan Błaszczak, Jan Maycher, Antoni Osiej, Wojciech Listos, Antoni Bocian, Wojciech Machoń i Michał Kayzer [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, skarb. 218].

W 1864 r. we wsi uwłaszczeni zostali: Bajda Michał, Błaszczuk Kazimierz, Błaszczuk Szczepan, Bocian Andrzej, Bocian Andrzej, Bocian Antoni, Bocian Tomasz, Bocian Wojciech, Kajzer Kajetan, Listos Kazimierz, Listos Wojciech, Masłowski Jan, Osiej Kazimierz, Paluszek Szczepan, Sielc Jan, Skubisz Franciszek i Skubisz Michał [APL, ZTL, sygn. 1741].

Na podstawie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1997 zarejestrowano 14 stanowisk, z których pochodzą głównie nieliczne odpadki krzemienne, także ułamki ceramiki naczyniowej o charakterze śladów osadniczych – nieokreślone chronologicznie. Do odosobnionych znalezisk krzemiennych należy rdzeń i wiór z paleolitu schyłkowego (brak afiliacji kulturowej) oraz fragment naczynia kultury łużyckiej (późna epoka brązu). W jednym przypadku zebrane odpadki krzemienne i ceramiczne datowano na wczesny okres epoki brązu (brak przynależności kulturowej) [NID, AZP obszar 70-81].
Spoza systematycznych badań pochodzi kilka monet: szeląg i grosze koronne Jana Kazimierza z roku 1665 oraz grosz miedziany Stanisława Augusta z 1792 [Wojtulewicz 1987, 108].

Żurawiniec został wymieniony jako jedna z osad wchodzących w skład kompleksu dóbr firlejowskich w 1557 r. [AGAD, MK, ks. 89, k. 262-262v]Zapewne założonych przez nich w pierwszej połowie XVI w.

Żurawiniec został zapewne założony w pierwszej połowie wieku XVI przez Firlejów. Najprawdopodobniej przez Piotra, wojewodę ruskiego. Został wymieniony w podziale dóbr po nim przeprowadzonym przez jego trzech synów w 1557 r. Otrzymał go Jan wojewoda krakowski i marszałek wielki koronny, najstarszy z braci właściciel Kocka i Czemiernik. [AGAD, MK, ks. 89, k. 262-262v]. Po jego śmierci w 1574 r. Żurawiniec wraz z dobrami czemiernickim przypadł Henrykowi najmłodszemu z jego synów przyszłemu arcybiskupowi gnieźnieńskiemu. Po jego  śmierci w 1626 r. zarząd nad tymi majętnościami przejął Henryk, biskup poznański syn Jana podskarbiego koronnego, który zmarł w 1635 r. Po nim przeszły one na jego bratanka Stanisława kasztelana lubelskiego a następnie na jego syna Jana, gdyż sam Stanisław po śmierci żony został księdzem w 1654 r. Jan Firlej zmarł bezdzietnie po 1676 r. [Jusiak 2014, 102]. Wygaśnięcie tej linii Firlejów oraz niejasność kwestii spadkowych i własnościowych,  pogłębiona poważnym zadłużeniem tych dóbr wykorzystał podkanclerzy Stanisława Szczuka, który zaczął wykupować ciążące na nich długi w imieniu króla Jana III Sobieskiego. 23 VI 1684 r. wykupił Żurawiniec od Joanny Głuszczyńskiej wdowy po Bernardzie Głuszczyńskim, poprzednim dzierżawcy tych dóbr, który starał się przejąć je na własność. [APL, Akta dóbr Czemierniki i Markuszów, 91/5; Jusiak, 2014, 103-104]. Dzięki Szczuce dobra czemiernickie wraz z Żurawińcem przeszły na własność Sobieskich a w wyniku podziału rodowych dóbr z 1698 r. przypadły one królewiczowi Jakubowi [APL, KGL, RMO, ks. 202, k. 104-105v; Jusiak, 2014, 104]. Jakub Sobieski zaciągał kolejne pożyczki pod zastaw tych dóbr początkowo u Stanisława Szczuki a następnie Stefana Humieckiego, wojewody podolskiego. Ostatecznie w 1719 r. królewicz Jakub zobowiązał się do sprzedaży dóbr czemiernickich wraz z Dębicą Humieckiemu, który wszedł w ich posiadanie rok później. [APL, KGL, RMO, ks. 221, k. 945; Jusiak, 2014, 105]. Stefan Humiecki utrzymał dobra czemiernickie do swej śmierci w 1736 r. a po nim objął je jego syn Ignacy wraz z żoną Teresą z Pociejów, która zarządzała nimi jeszcze w 1760 r. już po śmierci męża. Następnie wraz z ręką siostry Ignacego Izabeli, która wyszła za Jana Małachowskiego przeszły na własność kolejnej rodziny, której przedstawiciele jeszcze przez długie lata spłacali ciążące na nich długi. [APL, KGL, RMO, ks. 311, k. 122, 203, 277, 280-281, 284; ks. 319, k. 216-216v; Jusiak, 2014, 105-106]

Majątki Ostrówek i Dębica będące częścią dóbr czemiernickich należały do dzieci Jana Małachowskiego. W 1802 r. wykupił je Stanisław Małachowski, najbardziej zasłużony w historii państwa polskiego spośród jego synów, który był marszałkiem Sejmu Czteroletniego. Po jego bezpotomnej śmierci (zm. 1809) w 1810 r. nastąpił podział spadku na dwie części, męską (Józef, syn jego brata Antoniego) i żeńską. Do części żeńskiej należał klucz czemiernicki, podzielony z kolei na trzy części. Jedną z nich stanowiły dobra Dębica składające się z folwarków Dębica z wsiami Dębica i Żurawiniec oraz Zawada z wsią pańszczyźnianą Tarkawica z młynami na Łubie i Wieprzu, które przeszły na własność Czackich (Michała, Rozalii z Czackich Tarnowskiej i Antoniny z Czackich Krasińskiej), rodziny wcześniej zmarłych żon Stanisława (były rodzonymi siostrami). Podział ten został podpisany przez zainteresowane strony w 1811 r. W 1812 r. kupił je brat byłego właściciela Stanisława – Józef Małachowski. Ten w 1833 r. podarował dobra Dębica swojemu synowi Napoleonowi. W 1838 r. w wyniku postępowania spadkowego po śmierci Napoleona Małachowskiego (zm. 1838) dobra wróciły na własność jego ojca Józefa (zm. 1841). Według podziału spadku po nim z 1841 r. dobra Dębica odziedziczyła Antonina Małachowska. W 1842 r. dobra te nabył Antoni Sierakowski. Ten sprzedał Żurawiniec Leonardowi Celińskiemu w 1858 r. Większość ziemi we wsi w 1864 r. przeszła w wyniku uwłaszczenia na własność chłopów. Pozostałą część, ziemię folwarczną, Celiński w 1866 r. sprzedał niemieckim kolonistom (Żurawiniec Kolonia) [Koprukowniak, 2002, s. 79; Tarasiuk, 2014a, s. 116-121].

Ludność zamieszkująca wieś była wyznania rzymskokatolickiego. Należała do parafii Wniebowzięcia NMP w Kocku. W czasie rozbiorów Rzeczypospolitej wchodziła ona w skład diecezji chełmskiej, a w 1805 r. weszła w skład nowoutworzonej diecezji lubelskiej stanowiącej wówczas część metropolii lwowskiej Kościoła rzymskokatolickiego. Po reformie administracyjnej struktur Kościoła rzymskokatolickiego w 1818 r. znalazła się w diecezji podlaskiej, w latach 1867–1918 ponownie w diecezji lubelskiej, potem znowu podlaskiej (siedleckiej).

W Żurawińcu w 1916 r. założono szkołę. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości placówka funkcjonowała nadal. Do szkoły tej, pomimo istnienia obowiązku szkolnego uczęszczało stosunkowo mało uczniów. To też prawdopodobnie stało się przyczyną zamknięcia wiosną 1924 r. tej placówki oświatowej. Dzieci z Żurawińca zostały włączone do obwodu szkolnego w Luszawie. W 1929 r. ponownie otwarto szkołę w Żurawińcu [Latawiec, 2014a, s. 217-265]. W 1930 r. do 1-klasowej szkoły we wsi uczęszczało 46 dzieci [Falski, 1933, s. 160].

W Żurawińcu (zapianym jako Zarawieniec) odnotowano 18 poddanych oraz gospodarstwo należące do proboszcza czemiernickiego wraz z 1 sługą, jego żoną oraz 11 osobami czeladzi i poddanych. [ŹD, 14, 25a]

Na podstawie spisu powszechnego z 1787 r. można podać, że we wsi przeważała ludność katolicka obejmująca 25 mężczyzn i 24 kobiety wraz z 13 dzieci powyżej 7 roku życia i 19 poniżej 7 roku życia. Nie było dysydentów, ale mieszało 2 Żydów i 3 Żydówki oraz jedno dziecko. Odnotowano też 1 osobę powyżej 80 roku życia. [Spis ludności diecezji krakowskiej, 260]

Według wykazu z 1827 r. w Żurawińcu znajdowało się 13 domów zamieszkanych przez 68 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 336]. W 1860 r. mieszkało tam 116 osób [APL, MSGL, sygn. 167]. W 1890 r. mieszkało we wsi mieszkało 298 katolików [APL, Akta gminy Leszkowice, sygn. 54]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi zamieszkiwało 238 rzymskich katolików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 56]. W 1943 r. we wsi żyło 288 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 43]. W 2021 r. w Żurawińcu mieszkało 80 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Żurawińca na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych. Chłopi ze wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku. W 1843 r. folwark Żurawiniec liczył 601 mórg.

Chłopów posiadających gospodarstwa obowiązywały prawa i obciążenia wynikające z inwentarza sporządzonego w 1806 roku. Pełni gospodarze musieli odrabiać 3 dni pańszczyzny sprzężajnej tygodniowo przez cały rok oraz dodatkowo latem 3 dni pańszczyzny pieszej tygodniowo. Poza tym musieli oni odpracować przymusowy najem (latem – dzień pieszy i zimą – dzień sprzężajny). Płacili również 0,90 rb. czynszu. Musieli dawać również daniny: gęś, dwa koguty, 15 jaj i 6 motków przędziwa. Istniał przymus zsypki zboża po 4 garnce żyta, 8 garnców owsa i 20 funtów siana (czynszownicy z morgi dawali kwartę żyta i dwie kwarty owsa) na przyszłe zapomogi. W 1846 r. rosyjskie władze państwowe chcąc przynajmniej częściowo uregulować obciążenia włościan, nakazały sporządzenie tzw. tabel prestacyjnych, w których zapisano zarówno ich stan posiadania, jak i ciążące na nich obowiązki. Część z nich została odgórnie zniesiona: szarwark do melioracji i pomocy przy groblach i młynie, chodzenie po kolei do cegielni za zapłatę w cegłach na murowanie pieców i kominów (lub tzw. pielenie za cegłę), stróża dworska, dawanie czeladzi do dworu i oddawania korca popiołu. Zniesiono również przymusowy najem po zaniżonych stawkach do 7,5 kop. za dzień. Przy tym każdy z gospodarzy był zobowiązany do wysiewania 13 lub 14,5 korców zboża, czyli więcej niż wynosiła ich załoga dworska (ozimina – 5 korców, jarzyna – 3 korce 20 garnców). Ponadto mieli oni należące do dworu zabudowania (dom, spichlerz, stodoła, szopa, obora i chlew), narzędzia rolnicze (wóz, pług, brona, kosa i siekiera) oraz dwa woły [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, skarb. 218]. W 1861 r. wśród wsi, które odmówiły odrabiania pańszczyzny znalazł się Żurawiniec (od 15 do 27 kwietnia) [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, adm. 1804, 1805].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Żurawińcu uwłaszczono 11 gospodarstw mających po ok. 29 mórg i dwie chałupy. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono kolejnych trzy gospodarstw, chałupę, osadę sołtysa, wygon i nieużytki. Razem chłopi otrzymali na własność 478 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. W związku z tym, że chłopi nie otrzymali na własność lasów przysługiwało im prawo korzystania w ograniczonym zakresie z lasów dworskich. Osady z działu I wsi Żurawiniec miały otrzymywać drzewo na naprawę i budowę budynków, żerdzie i chrust na ogrodzenia na miarę potrzeb, raz na siedem lat drzewo na jeden wóz i raz na pięć lat na pług. Ponadto po wozie tygodniowo drzewa na opał. Chłopi z działu II mieli oraz otrzymywania 8 wozów opału rocznie. Z czasem nieprecyzyjne zapisy „w miarę potrzeby” zaczęto uściślać. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. Gospodarstwa z działu I tabel likwidacyjnych otrzymały prawo pasienia bydła, oprócz owiec, w lesie dworskim, z wyłączeniem obszarów po wycince lasu na 9 lat, chyba że wcześniej wypasane będzie tam bydło dworskie. Były to zapisy nieprecyzyjne, gdyż nie miały zapisanych żadnych limitów ilościowych. Tymczasem po uwłaszczeniu stan pogłowia zwierząt w gospodarstwach chłopskich zaczął szybko wzrastać. Prowadziło to do sporów na linii właściciele dóbr – chłopi. Chcąc je zażegnywać zawierano porozumienia dokładnie określające zakres serwitutów. Serwituty były dużym obciążeniem majątków, wobec czego ziemianie dążyli do ich wykupienia. W Żurawińcu do ugody doszło w 1894 r. Chłopi otrzymali 88 mórg lasu [APL, ZTL, sygn. 1741].

Część ludności utrzymywała się z zajęć pozarolniczych. „Księga Adresowa Polski” z 1930 r. informuje, że w Żurawińcu kowalem był J. Blicharz, a wiatrak należał do G. Markwarta [KAP, 1930].

• Po odzyskaniu niepodległości przez państwo polskie we wsi nastąpiło ożywienie życia społeczno-politycznego. We wsi działało koło młodzieży narodowej [Szumiło, 2014a, s. 171].